൨. ദുതിയഗമനവഗ്ഗോ

൧. വാതസുത്തം

൨൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, കിം ഉപാദായ, കിം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ന വാതാ വായന്തി, ന നജ്ജോ സന്ദന്തി, ന ഗബ്ഭിനിയോ വിജായന്തി, ന ചന്ദിമസൂരിയാ ഉദേന്തി വാ അപേന്തി വാ, ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, രൂപം ഉപാദായ, രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ന വാതാ വായന്തി…പേ… ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’തി. വേദനായ സതി…പേ… സഞ്ഞായ സതി…പേ… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ, വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ന വാതാ വായന്തി…പേ… ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ന വാതാ വായന്തി…പേ… ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ന വാതാ വായന്തി…പേ… ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’’തി. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘ന വാതാ വായന്തി…പേ… ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘ന വാതാ വായന്തി, ന നജ്ജോ സന്ദന്തി, ന ഗബ്ഭിനിയോ വിജായന്തി, ന ചന്ദിമസൂരിയാ ഉദേന്തി വാ അപേന്തി വാ, ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’’തി. പഠമം.

൨൨൫-൨൪൦. (പുരിമവഗ്ഗേ വിയ അട്ഠാരസ വേയ്യാകരണാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനീതി.) സത്തരസമം.

൧൮. നേവഹോതിനനഹോതിസുത്തം

൨൪൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, കിം ഉപാദായ, കിം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, രൂപം ഉപാദായ, രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി. വേദനായ സതി… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ, വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ … സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. അട്ഠാരസമം.

൧൯. രൂപീഅത്താസുത്തം

൨൪൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, കിം ഉപാദായ, കിം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, രൂപം ഉപാദായ, രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’തി. വേദനായ സതി…പേ… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ, വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘വേദനാ…പേ… ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി. ഏകൂനവീസതിമം.

൨൦. അരൂപീഅത്താസുത്തം

൨൪൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘കിസ്മിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, കിം ഉപാദായ, കിം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘അരൂപീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? (പേയ്യാലോ) വീസതിമം.

൨൧. രൂപീചഅരൂപീചഅത്താസുത്തം

൨൪൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപീ ച അരൂപീ ച അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി…പേ…. ഏകവീസതിമം.

൨൨. നേവരൂപീനാരൂപീഅത്താസുത്തം

൨൪൫. ‘‘നേവ രൂപീ നാരൂപീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി…പേ…. ബാവീസതിമം.

൨൩. ഏകന്തസുഖീസുത്തം

൨൪൬. ‘‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി…പേ…. തേവീസതിമം.

൨൪. ഏകന്തദുക്ഖീസുത്തം

൨൪൭. ‘‘ഏകന്തദുക്ഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി…പേ…. ചതുവീസതിമം.

൨൫. സുഖദുക്ഖീസുത്തം

൨൪൮. ‘‘സുഖദുക്ഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി…പേ…. പഞ്ചവീസതിമം.

൨൬. അദുക്ഖമസുഖീസുത്തം

൨൪൯. ‘‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി, രൂപം ഉപാദായ, രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’തി. വേദനായ സതി… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ, വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… വിപരിണാമധമ്മം, അപി നു തം അനുപാദായ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ സതി, ദുക്ഖം ഉപാദായ, ദുക്ഖം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’’തി. ഛബ്ബീസതിമം.

ദുതിയപേയ്യാലോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

വാതം ഏതം മമ സോ, അത്താ നോ ച മേ സിയാ;

നത്ഥി കരോതോ ഹേതു ച, മഹാദിട്ഠേന അട്ഠമം.

സസ്സതോ അസസ്സതോ ചേവ, അന്താനന്തവാ ച വുച്ചതി;

തം ജീവം അഞ്ഞം ജീവഞ്ച, തഥാഗതേന ചത്താരോ.

രൂപീ അത്താ ഹോതി, അരൂപീ ച അത്താ ഹോതി;

രൂപീ ച അരൂപീ ച അത്താ ഹോതി;

നേവ രൂപീ നാരൂപീ അത്താ ഹോതി, ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി.

ഏകന്തദുക്ഖീ അത്താ ഹോതി, സുഖദുക്ഖീ അത്താ ഹോതി;

അദുക്ഖമസുഖീ അത്താ ഹോതി, അരോഗോ പരം മരണാതി;

ഇമേ ഛബ്ബീസതി സുത്താ, ദുതിയവാരേന ദേസിതാ.