൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ചക്ഖുസുത്തം

൧൮൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖും നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ…. ‘‘ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘കായോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’ …പേ… ‘‘മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി …പേ… സോതസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ഘാനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി… കായസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. രൂപസുത്തം

൧൮൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ… ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാതി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… സദ്ദേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… ഗന്ധേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… രസേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… ഫോട്ഠബ്ബേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. വിഞ്ഞാണസുത്തം

൧൯൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… കായവിഞ്ഞാണം… മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’ …പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സോതവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ഘാനവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… കായവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… മനോവിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. സമ്ഫസ്സസുത്തം

൧൯൧. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സോതസമ്ഫസ്സോ…പേ… ഘാനസമ്ഫസ്സോ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ… കായസമ്ഫസ്സോ… മനോസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സോതസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ഘാനസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… കായസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി… മനോസമ്ഫസ്സസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. വേദനാസുത്തം

൧൯൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജായ വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായ… മനോസമ്ഫസ്സജായ വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സഞ്ഞാസുത്തം

൧൯൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപസഞ്ഞാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സദ്ദസഞ്ഞാ…പേ… ഗന്ധസഞ്ഞാ… രസസഞ്ഞാ… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ… ധമ്മസഞ്ഞാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സദ്ദസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഗന്ധസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി… രസസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി… ധമ്മസഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ചേതനാസുത്തം

൧൯൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപസഞ്ചേതനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സദ്ദസഞ്ചേതനാ…പേ… ഗന്ധസഞ്ചേതനാ… രസസഞ്ചേതനാ … ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനാ… ധമ്മസഞ്ചേതനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സദ്ദസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഗന്ധസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി… രസസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി… ധമ്മസഞ്ചേതനായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. തണ്ഹാസുത്തം

൧൯൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപതണ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘സദ്ദതണ്ഹാ…പേ… ഗന്ധതണ്ഹാ… രസതണ്ഹാ… ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ… ധമ്മതണ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപതണ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… സദ്ദതണ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഗന്ധതണ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി… രസതണ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി… ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹായ നിബ്ബിന്ദതി… ധമ്മതണ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി …പേ… പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ധാതുസുത്തം

൧൯൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, പഥവീധാതു നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ആപോധാതു…പേ… തേജോധാതു… വായോധാതു… ആകാസധാതു… വിഞ്ഞാണധാതു നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ പഥവീധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ആപോധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി… തേജോധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി… വായോധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി… ആകാസധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി… വിഞ്ഞാണധാതുയാപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… പജാനാതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ഖന്ധസുത്തം

൧൯൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി… സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി… സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി… വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ചക്ഖു രൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണം, സമ്ഫസ്സോ വേദനായ ച;

സഞ്ഞാ സഞ്ചേതനാ തണ്ഹാ, ധാതു ഖന്ധേന തേ ദസാതി.