൧൦. ഭിക്ഖുസംയുത്തം

൧. കോലിതസുത്തം

൨൩൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പച്ചസ്സോസും.

ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ആവുസോ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ, അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോതി വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ‘ഇധ ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ’തി. സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിം. തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ വിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാ മനസികാരാ സമുദാചരന്തി’’.

‘‘അഥ ഖോ മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘മോഗ്ഗല്ലാന, മോഗ്ഗല്ലാന, മാ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയം തുണ്ഹീഭാവം പമാദോ, അരിയേ തുണ്ഹീഭാവേ ചിത്തം സണ്ഠപേഹി, അരിയേ തുണ്ഹീഭാവേ ചിത്തം ഏകോദിഭാവം കരോഹി, അരിയേ തുണ്ഹീഭാവേ ചിത്തം സമാദഹാ’തി. സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, അപരേന സമയേന വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. യഞ്ഹി തം, ആവുസോ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സത്ഥാരാ അനുഗ്ഗഹിതോ സാവകോ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ’തി, മമം തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സത്ഥാരാ അനുഗ്ഗഹിതോ സാവകോ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ’’’തി. പഠമം.

൨. ഉപതിസ്സസുത്തം

൨൩൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ മയ്ഹം, ആവുസോ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘അത്ഥി നു ഖോ തം കിഞ്ചി ലോകസ്മിം യസ്സ മേ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏതദഹോസി – ‘നത്ഥി ഖോ തം കിഞ്ചി ലോകസ്മിം യസ്സ മേ വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥുപി ഖോ തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘സത്ഥുപി ഖോ മേ, ആവുസോ, വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ, അപി ച മേ ഏവമസ്സ – ‘മഹേസക്ഖോ വത, ഭോ, സത്ഥാ അന്തരഹിതോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. സചേ ഹി ഭഗവാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി. തഥാ ഹി പനായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ദീഘരത്തം അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ സുസമൂഹതാ. തസ്മാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സത്ഥുപി വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഘടസുത്തം

൨൩൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ രാജഗഹേ വിഹരന്തി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ ഏകവിഹാരേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇന്ദ്രിയാനി; പരിസുദ്ധോ മുഖവണ്ണോ പരിയോദാതോ സന്തേന നൂനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അജ്ജ വിഹാരേന വിഹാസീ’’തി. ‘‘ഓളാരികേന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, അജ്ജ വിഹാരേന വിഹാസിം. അപി ച, മേ അഹോസി ധമ്മീ കഥാ’’തി. ‘‘കേന സദ്ധിം പനായസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ അഹോസി ധമ്മീ കഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവതാ ഖോ മേ, ആവുസോ, സദ്ധിം അഹോസി ധമ്മീ കഥാ’’തി. ‘‘ദൂരേ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏതരഹി സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. കിം നു ഖോ, ആയസ്മാ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമി; ഉദാഹു ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഭഗവന്തം ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമിം; നപി മം ഭഗവാ ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമി. അപി ച, മേ യാവതാ ഭഗവാ ഏത്താവതാ ദിബ്ബചക്ഖു വിസുജ്ഝി ദിബ്ബാ ച സോതധാതു. ഭഗവതോപി യാവതാഹം ഏത്താവതാ ദിബ്ബചക്ഖു വിസുജ്ഝി ദിബ്ബാ ച സോതധാതൂ’’തി. ‘‘യഥാകഥം പനായസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭഗവതാ സദ്ധിം അഹോസി ധമ്മീ കഥാ’’തി?

‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ, ഭഗവന്തം ഏതദവോചം – ‘ആരദ്ധവീരിയോ ആരദ്ധവീരിയോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതീ’തി? ഏവം വുത്തേ, മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘ഇധ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി – കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠീ ച അവസിസ്സതു, സരീരേ ഉപസുസ്സതു മംസലോഹിതം, യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി. ഏവം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതീ’തി. ഏവം ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവതാ സദ്ധിം അഹോസി ധമ്മീ കഥാ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ പരിത്താ പാസാണസക്ഖരാ യാവദേവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തായ; ഏവമേവ ഖോ മയം ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ യാവദേവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തായ. ആയസ്മാ ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ ആകങ്ഖമാനോ കപ്പം തിട്ഠേയ്യാ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, മഹതിയാ ലോണഘടായ പരിത്താ ലോണസക്ഖരായ യാവദേവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തായ; ഏവമേവ ഖോ മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ യാവദേവ ഉപനിക്ഖേപനമത്തായ. ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ഥോമിതോ വണ്ണിതോ പസത്ഥോ –

‘‘സാരിപുത്തോവ പഞ്ഞായ, സീലേന ഉപസമേന ച;

യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി.

ഇതിഹ തേ ഉഭോ മഹാനാഗാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം സമനുമോദിംസൂതി. തതിയം.

൪. നവസുത്തം

൨൩൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ നവോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്കസായതി, ന ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചം കരോതി ചീവരകാരസമയേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ നവോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്കസായതി, ന ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചം കരോതി ചീവരകാരസമയേ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന തം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ഭിക്ഖും ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്കസായസി, ന ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചം കരോസി ചീവരകാരസമയേ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, സകം കിച്ചം കരോമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉജ്ഝായിത്ഥ. ഏസോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, യസ്സ ചത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘നയിദം സിഥിലമാരബ്ഭ, നയിദം അപ്പേന ഥാമസാ;

നിബ്ബാനം അധിഗന്തബ്ബം, സബ്ബദുക്ഖപ്പമോചനം.

‘‘അയഞ്ച ദഹരോ ഭിക്ഖു, അയമുത്തമപുരിസോ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി. ചതുത്ഥം;

൫. സുജാതസുത്തം

൨൩൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സുജാതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സുജാതം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഉഭയേനേവായം, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്തോ സോഭതി – യഞ്ച അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, യസ്സ ചത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജന്തി തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘സോഭതി വതായം ഭിക്ഖു, ഉജുഭൂതേന ചേതസാ;

വിപ്പയുത്തോ വിസംയുത്തോ, അനുപാദായ നിബ്ബുതോ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി. പഞ്ചമം;

൬. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയസുത്തം

൨൪൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഭിക്ഖും ആഗച്ഛന്തം ദുബ്ബണ്ണം ദുദ്ദസികം ഓകോടിമകം ഭിക്ഖൂനം പരിഭൂതരൂപ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏസോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, ന ച സാ സമാപത്തി സുലഭരൂപാ യാ തേന ഭിക്ഖുനാ അസമാപന്നപുബ്ബാ. യസ്സ ചത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ച, ഹത്ഥയോ പസദാ മിഗാ;

സബ്ബേ സീഹസ്സ ഭായന്തി, നത്ഥി കായസ്മിം തുല്യതാ.

‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, ദഹരോ ചേപി പഞ്ഞവാ;

സോ ഹി തത്ഥ മഹാ ഹോതി, നേവ ബാലോ സരീരവാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. വിസാഖസുത്തം

൨൪൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ വിസാഖോ പഞ്ചാലപുത്തോ ഉപട്ഠാനസാലായം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി, പോരിയാ വാചായ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ പരിയാപന്നായ അനിസ്സിതായ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഉപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപട്ഠാനസാലായം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി പോരിയാ വാചായ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ പരിയാപന്നായ അനിസ്സിതായാ’’തി? ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, വിസാഖോ പഞ്ചാലപുത്തോ ഉപട്ഠാനസാലായം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി, പോരിയാ വാചായ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ പരിയാപന്നായ അനിസ്സിതായാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം വിസാഖം പഞ്ചാലപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘സാധു സാധു, വിസാഖ, സാധു ഖോ ത്വം, വിസാഖ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ പരിയാപന്നായ അനിസ്സിതായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘നാഭാസമാനം ജാനന്തി, മിസ്സം ബാലേഹി പണ്ഡിതം;

ഭാസമാനഞ്ച ജാനന്തി, ദേസേന്തം അമതം പദം.

‘‘ഭാസയേ ജോതയേ ധമ്മം, പഗ്ഗണ്ഹേ ഇസിനം ധജം;

സുഭാസിതധജാ ഇസയോ, ധമ്മോ ഹി ഇസിനം ധജോ’’തി. സത്തമം;

൮. നന്ദസുത്തം

൨൪൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ ഭഗവതോ മാതുച്ഛാപുത്തോ ആകോടിതപച്ചാകോടിതാനി ചീവരാനി പാരുപിത്വാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ അച്ഛം പത്തം ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം നന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ തേ തം, നന്ദ, പതിരൂപം കുലപുത്തസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ, യം ത്വം ആകോടിതപച്ചാകോടിതാനി ചീവരാനി പാരുപേയ്യാസി, അക്ഖീനി ച അഞ്ജേയ്യാസി, അച്ഛഞ്ച പത്തം ധാരേയ്യാസി. ഏതം ഖോ തേ, നന്ദ, പതിരൂപം കുലപുത്തസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ, യം ത്വം ആരഞ്ഞികോ ച അസ്സസി, പിണ്ഡപാതികോ ച പംസുകുലികോ ച കാമേസു ച അനപേക്ഖോ വിഹരേയ്യാസീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘കദാഹം നന്ദം പസ്സേയ്യം, ആരഞ്ഞം പംസുകൂലികം;

അഞ്ഞാതുഞ്ഛേന യാപേന്തം, കാമേസു അനപേക്ഖിന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ അപരേന സമയേന ആരഞ്ഞികോ ച പിണ്ഡപാതികോ ച പംസുകൂലികോ ച കാമേസു ച അനപേക്ഖോ വിഹാസീതി. അട്ഠമം.

൯. തിസ്സസുത്തം

൨൪൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ തിസ്സോ ഭഗവതോ പിതുച്ഛാപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി പവത്തയമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം തിസ്സം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം, തിസ്സ, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി പവത്തയമാനോ’’തി? ‘‘തഥാ ഹി പന മം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ സമന്താ വാചാസന്നിതോദകേന [വാചായ സന്നിതോദകേന (ക.)] സഞ്ജമ്ഭരിമകംസൂ’’തി [സഞ്ജബ്ഭരിമകംസൂതി (?)]. ‘‘തഥാഹി പന ത്വം, തിസ്സ, വത്താ നോ ച വചനക്ഖമോ; ന ഖോ തേ തം, തിസ്സ, പതിരൂപം കുലപുത്തസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ, യം ത്വം വത്താ നോ ച വചനക്ഖമോ. ഏതം ഖോ തേ, തിസ്സ, പതിരൂപം കുലപുത്തസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതസ്സ – ‘യം ത്വം വത്താ ച അസ്സ വചനക്ഖമോ ചാ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘കിം നു കുജ്ഝസി മാ കുജ്ഝി, അക്കോധോ തിസ്സ തേ വരം;

കോധമാനമക്ഖവിനയത്ഥഞ്ഹി, തിസ്സ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി. നവമം;

൧൦. ഥേരനാമകസുത്തം

൨൪൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരനാമകോ ഏകവിഹാരീ ചേവ ഹോതി ഏകവിഹാരസ്സ ച വണ്ണവാദീ. സോ ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി ഏകോ പടിക്കമതി ഏകോ രഹോ നിസീദതി ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഥേരനാമകോ ഏകവിഹാരീ ഏകവിഹാരസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന ഥേരം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഥേര, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഥേരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഥേര, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഥേര, ഏകവിഹാരീ ഏകവിഹാരസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഥേര, ഏകവിഹാരീ ഏകവിഹാരസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസാമി ഏകോ പടിക്കമാമി ഏകോ രഹോ നിസീദാമി ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാമി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏകവിഹാരീ ഏകവിഹാരസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി.

‘‘അത്ഥേസോ, ഥേര, ഏകവിഹാരോ നേസോ നത്ഥീതി വദാമി. അപി ച, ഥേര, യഥാ ഏകവിഹാരോ വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണോ ഹോതി തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ…പേ…. ‘‘കഥഞ്ച, ഥേര, ഏകവിഹാരോ വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണോ ഹോതി. ഇധ, ഥേര, യം അതീതം തം പഹീനം, യം അനാഗതം തം പടിനിസ്സട്ഠം, പച്ചുപ്പന്നേസു ച അത്തഭാവപടിലാഭേസു ഛന്ദരാഗോ സുപ്പടിവിനീതോ. ഏവം ഖോ, ഥേര, ഏകവിഹാരോ വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണോ ഹോതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘സബ്ബാഭിഭും സബ്ബവിദും സുമേധം,

സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനൂപലിത്തം;

സബ്ബഞ്ജഹം തണ്ഹാക്ഖയേ വിമുത്തം,

തമഹം നരം ഏകവിഹാരീതി ബ്രൂമീ’’തി. ദസമം;

൧൧. മഹാകപ്പിനസുത്തം

൨൪൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാകപ്പിനം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ, ഏതം ഭിക്ഖും ആഗച്ഛന്തം ഓദാതകം തനുകം തുങ്ഗനാസിക’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏസോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. ന ച സാ സമാപത്തി സുലഭരൂപാ യാ തേന ഭിക്ഖുനാ അസമാപന്നപുബ്ബാ. യസ്സ ചത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ.

‘‘ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ, രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ;

സന്നദ്ധോ ഖത്തിയോ തപതി, ഝായീ തപതി ബ്രാഹ്മണോ;

അഥ സബ്ബമഹോരത്തിം [അഥ സബ്ബമഹോരത്തം (സീ. സ്യാ. കം.)], ബുദ്ധോ തപതി തേജസാ’’തി. ഏകാദസമം;

൧൨. സഹായകസുത്തം

൨൪൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സഹായകാ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനസ്സ സദ്ധിവിഹാരിനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതേ ഭിക്ഖൂ സഹായകേ ആഗച്ഛന്തേ കപ്പിനസ്സ സദ്ധിവിഹാരിനോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏതേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ മഹിദ്ധികാ മഹാനുഭാവാ. ന ച സാ സമാപത്തി സുലഭരൂപാ, യാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അസമാപന്നപുബ്ബാ. യസ്സ ചത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘സഹായാ വതിമേ ഭിക്ഖൂ, ചിരരത്തം സമേതികാ;

സമേതി നേസം സദ്ധമ്മോ, ധമ്മേ ബുദ്ധപ്പവേദിതേ.

‘‘സുവിനീതാ കപ്പിനേന, ധമ്മേ അരിയപ്പവേദിതേ;

ധാരേന്തി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി. ദ്വാദസമം;

ഭിക്ഖുസംയുത്തം സമത്തം.