൧൦. ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം

൩൪൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി; യേന ഭഗ്ഗവോ കുമ്ഭകാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗ്ഗവം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘‘സചേ തേ, ഭഗ്ഗവ, അഗരു വിഹരേമു ആവേസനേ [വിഹരാമാവേസനേ (സീ. പീ.), വിഹരാമ നിവേസനേ (സ്യാ. കം.), വിഹരേമു നിവേസനേ (ക.)] ഏകരത്ത’’ന്തി. ‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഗരു. അത്ഥി ചേത്ഥ പബ്ബജിതോ പഠമം വാസൂപഗതോ. സചേ സോ അനുജാനാതി, വിഹരഥ [വിഹര (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, യഥാസുഖ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന പുക്കുസാതി നാമ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. സോ തസ്മിം കുമ്ഭകാരാവേസനേ [കുമ്ഭകാരനിവേസനേ (സ്യാ. കം. ക.)] പഠമം വാസൂപഗതോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേനായസ്മാ പുക്കുസാതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം പുക്കുസാതിം ഏതദവോച – ‘‘സചേ തേ, ഭിക്ഖു, അഗരു വിഹരേമു ആവേസനേ ഏകരത്ത’’ന്തി. ‘‘ഉരുന്ദം, ആവുസോ [ഊരൂന്ദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഉരൂദ്ധം (ക.) ദീ. നി. ൨ സക്കപഞ്ഹസുത്തടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ], കുമ്ഭകാരാവേസനം. വിഹരതായസ്മാ യഥാസുഖ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ കുമ്ഭകാരാവേസനം പവിസിത്വാ ഏകമന്തം തിണസന്ഥാരകം [തിണസന്ഥരികം (സീ.), തിണസന്ഥരകം (സ്യാ. കം.)] പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവ രത്തിം നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി. ആയസ്മാപി ഖോ പുക്കുസാതി ബഹുദേവ രത്തിം നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പാസാദികം ഖോ അയം കുലപുത്തോ ഇരിയതി. യംനൂനാഹം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം പുക്കുസാതിം ഏതദവോച – ‘‘കംസി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ? കോ വാ തേ സത്ഥാ? കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി? ‘‘അത്ഥാവുസോ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ. തം ഖോ പന ഭഗവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. താഹം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ. സോ ച മേ ഭഗവാ സത്ഥാ. തസ്സ ചാഹം ഭഗവതോ ധമ്മം രോചേമീ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭിക്ഖു, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘അത്ഥാവുസോ, ഉത്തരേസു ജനപദേസു സാവത്ഥി നാമ നഗരം. തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ പന തേ, ഭിക്ഖു, സോ ഭഗവാ; ദിസ്വാ ച പന ജാനേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മേ, ആവുസോ, ദിട്ഠപുബ്ബോ സോ ഭഗവാ; ദിസ്വാ ചാഹം ന ജാനേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘മമഞ്ച ഖ്വായം [മം ത്വായം (സീ.), മമം ഖ്വായം (സ്യാ. കം.), മം ഖ്വായം (പീ.)] കുലപുത്തോ ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ. യംനൂനസ്സാഹം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം പുക്കുസാതിം ആമന്തേസി – ‘‘ധമ്മം തേ, ഭിക്ഖു, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ പുക്കുസാതി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൪൩. ‘‘‘ഛധാതുരോ [ഛദ്ധാതുരോ (സീ.)] അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ ഛഫസ്സായതനോ അട്ഠാരസമനോപവിചാരോ ചതുരാധിട്ഠാനോ; യത്ഥ ഠിതം മഞ്ഞസ്സവാ നപ്പവത്തന്തി, മഞ്ഞസ്സവേ ഖോ പന നപ്പവത്തമാനേ മുനി സന്തോതി വുച്ചതി. പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യ, സച്ചമനുരക്ഖേയ്യ, ചാഗമനുബ്രൂഹേയ്യ, സന്തിമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാ’തി – അയമുദ്ദേസോ ധാതുവിഭങ്ഗസ്സ [ഛധാതുവിഭങ്ഗസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

൩൪൪. ‘‘‘ഛധാതുരോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? (ഛയിമാ, ഭിക്ഖു, ധാതുയോ) [( ) നത്ഥി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു] – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു. ‘ഛധാതുരോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൪൫. ‘‘‘ഛഫസ്സായതനോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുസമ്ഫസ്സായതനം, സോതസമ്ഫസ്സായതനം, ഘാനസമ്ഫസ്സായതനം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സായതനം, കായസമ്ഫസ്സായതനം, മനോസമ്ഫസ്സായതനം. ‘ഛഫസ്സായതനോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൪൬. ‘‘‘അട്ഠാരസമനോപവിചാരോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി, ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി; സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി – ഇതി ഛ സോമനസ്സുപവിചാരാ, ഛ ദോമനസ്സുപവിചാരാ, ഛ ഉപേക്ഖുപവിചാരാ. ‘അട്ഠാരസമനോപവിചാരോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൪൭. ‘‘‘ചതുരാധിട്ഠാനോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? പഞ്ഞാധിട്ഠാനോ, സച്ചാധിട്ഠാനോ, ചാഗാധിട്ഠാനോ, ഉപസമാധിട്ഠാനോ. ‘ചതുരാധിട്ഠാനോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൪൮. ‘‘‘പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യ, സച്ചമനുരക്ഖേയ്യ, ചാഗമനുബ്രൂഹേയ്യ, സന്തിമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജതി? ഛയിമാ, ഭിക്ഖു, ധാതുയോ – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു.

൩൪൯. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖു, പഥവീധാതു? പഥവീധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം [ഉപാദിണ്ണം (പീ. ക.)], സേയ്യഥിദം – കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം [അട്ഠിമിഞ്ജാ (സീ. പീ.)] വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതു പഥവീധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ പഥവീധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, പഥവീധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൩൫൦. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖു, ആപോധാതു? ആപോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം സേയ്യഥിദം – പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആപോധാതു ആപോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആപോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, ആപോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൩൫൧. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖു, തേജോധാതു? തേജോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – യേന ച സന്തപ്പതി, യേന ച ജീരീയതി, യേന ച പരിഡയ്ഹതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു യാ ച ബാഹിരാ തേജോധാതു തേജോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ തേജോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, തേജോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൩൫൨. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖു, വായോധാതു? വായോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ അധോഗമാ വാതാ കുച്ഛിസയാ വാതാ കോട്ഠാസയാ [കോട്ഠസയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാതാ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ അസ്സാസോ പസ്സാസോ ഇതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു യാ ച ബാഹിരാ വായോധാതു വായോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ വായോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, വായോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൩൫൩. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖു, ആകാസധാതു? ആകാസധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസം ആകാസഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കണ്ണച്ഛിദ്ദം നാസച്ഛിദ്ദം മുഖദ്വാരം യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അജ്ഝോഹരതി, യത്ഥ ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സന്തിട്ഠതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അധോഭാഗം [അധോഭാഗാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ദേവദൂതസുത്തേന സമേതി] നിക്ഖമതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസം ആകാസഗതം അഘം അഘഗതം വിവരം വിവരഗതം അസമ്ഫുട്ഠം മംസലോഹിതേഹി ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആകാസധാതു ആകാസധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആകാസധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, ആകാസധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൩൫൪. ‘‘അഥാപരം വിഞ്ഞാണംയേവ അവസിസ്സതി പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം. തേന ച വിഞ്ഞാണേന കിം [തേന വിഞ്ഞാണേന കിഞ്ച (സീ.)] വിജാനാതി? ‘സുഖ’ന്തിപി വിജാനാതി, ‘ദുക്ഖ’ന്തിപി വിജാനാതി, ‘അദുക്ഖമസുഖ’ന്തിപി വിജാനാതി. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖു, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘സുഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൫൫. ‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖു, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘ദുക്ഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൫൬. ‘‘അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖു, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സോ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൫൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടാ [സമ്ഫസ്സ (സീ. പീ.), സങ്ഘടാ (സ്യാ. കം.)] സമോധാനാ ഉസ്മാ ജായതി, തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി, തേസംയേവ ദ്വിന്നം കട്ഠാനം നാനാഭാവാ വിക്ഖേപാ യാ തജ്ജാ ഉസ്മാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘സുഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൫൮. ‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖു, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘ദുക്ഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൫൯. ‘‘അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖു, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സോ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി.

൩൬൦. ‘‘അഥാപരം ഉപേക്ഖായേവ അവസിസ്സതി പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ മുദു ച കമ്മഞ്ഞാ ച പഭസ്സരാ ച. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു, ദക്ഖോ സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ ഉക്കം ബന്ധേയ്യ, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേയ്യ, ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേത്വാ സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യ, തമേനം കാലേന കാലം അഭിധമേയ്യ, കാലേന കാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേയ്യ, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖേയ്യ, തം ഹോതി ജാതരൂപം [ജാതരൂപം ധന്തം (സീ. പീ.)] സുധന്തം നിദ്ധന്തം നീഹടം [നിഹതം (സ്യാ. കം. ക.)] നിന്നീതകസാവം [നിഹതകസാവം (ക.)] മുദു ച കമ്മഞ്ഞഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, യസ്സാ യസ്സാ ച പിളന്ധനവികതിയാ ആകങ്ഖതി – യദി പട്ടികായ [പവട്ടികായ (സീ. സ്യാ.)] യദി കുണ്ഡലായ യദി ഗീവേയ്യകായ യദി സുവണ്ണമാലായ തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, അഥാപരം ഉപേക്ഖായേവ അവസിസ്സതി പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ മുദു ച കമ്മഞ്ഞാ ച പഭസ്സരാ ച.

൩൬൧. ‘‘സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം. ഏവം മേ അയം ഉപേക്ഖാ തംനിസ്സിതാ തദുപാദാനാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം. ഏവം മേ അയം ഉപേക്ഖാ തംനിസ്സിതാ തദുപാദാനാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം. ഏവം മേ അയം ഉപേക്ഖാ തംനിസ്സിതാ തദുപാദാനാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം. ഏവം മേ അയം ഉപേക്ഖാ തംനിസ്സിതാ തദുപാദാനാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യാ’’’തി.

൩൬൨. ‘‘സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം; സങ്ഖതമേതം. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം; സങ്ഖതമേതം. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം; സങ്ഖതമേതം. ഇമഞ്ചേ അഹം ഉപേക്ഖം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസംഹരേയ്യം, തദനുധമ്മഞ്ച ചിത്തം ഭാവേയ്യം; സങ്ഖതമേത’’’ന്തി.

‘‘സോ നേവ തം അഭിസങ്ഖരോതി, ന അഭിസഞ്ചേതയതി ഭവായ വാ വിഭവായ വാ. സോ അനഭിസങ്ഖരോന്തോ അനഭിസഞ്ചേതയന്തോ ഭവായ വാ വിഭവായ വാ ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി, അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

൩൬൩. ‘‘സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, ‘സാ അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി. ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, ‘സാ അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി. അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, ‘സാ അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി.

൩൬൪. ‘‘സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, വിസംയുത്തോ നം വേദേതി; ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, വിസംയുത്തോ നം വേദേതി; അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദേതി, വിസംയുത്തോ നം വേദേതി. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ‘കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി.

൩൬൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായതി; തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ [അനുപാഹാരാ (സീ. പീ.), അനുപാദാനാ (ക.)] അനാഹാരോ നിബ്ബായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ‘കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി. തസ്മാ ഏവം സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമിനാ പരമേന പഞ്ഞാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏസാ ഹി, ഭിക്ഖു, പരമാ അരിയാ പഞ്ഞാ യദിദം – സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ ഞാണം.

൩൬൬. ‘‘തസ്സ സാ വിമുത്തി സച്ചേ ഠിതാ അകുപ്പാ ഹോതി. തഞ്ഹി, ഭിക്ഖു, മുസാ യം മോസധമ്മം, തം സച്ചം യം അമോസധമ്മം നിബ്ബാനം. തസ്മാ ഏവം സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമിനാ പരമേന സച്ചാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏതഞ്ഹി, ഭിക്ഖു, പരമം അരിയസച്ചം യദിദം – അമോസധമ്മം നിബ്ബാനം.

൩൬൭. ‘‘തസ്സേവ ഖോ പന പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ ഉപധീ ഹോന്തി സമത്താ സമാദിന്നാ. ത്യാസ്സ പഹീനാ ഹോന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ ഏവം സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമിനാ പരമേന ചാഗാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏസോ ഹി, ഭിക്ഖു, പരമോ അരിയോ ചാഗോ യദിദം – സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ.

൩൬൮. ‘‘തസ്സേവ ഖോ പന പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ അഭിജ്ഝാ ഹോതി ഛന്ദോ സാരാഗോ. സ്വാസ്സ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തസ്സേവ ഖോ പന പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ ആഘാതോ ഹോതി ബ്യാപാദോ സമ്പദോസോ. സ്വാസ്സ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തസ്സേവ ഖോ പന പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ അവിജ്ജാ ഹോതി സമ്മോഹോ. സ്വാസ്സ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. തസ്മാ ഏവം സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമിനാ പരമേന ഉപസമാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏസോ ഹി, ഭിക്ഖു, പരമോ അരിയോ ഉപസമോ യദിദം – രാഗദോസമോഹാനം ഉപസമോ. ‘പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യ, സച്ചമനുരക്ഖേയ്യ, ചാഗമനുബ്രൂഹേയ്യ, സന്തിമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൬൯. ‘‘‘യത്ഥ ഠിതം മഞ്ഞസ്സവാ നപ്പവത്തന്തി, മഞ്ഞസ്സവേ ഖോ പന നപ്പവത്തമാനേ മുനി സന്തോതി വുച്ചതീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘അസ്മീ’തി, ഭിക്ഖു, മഞ്ഞിതമേതം, ‘അയമഹമസ്മീ’തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തി മഞ്ഞിതമേതം. മഞ്ഞിതം, ഭിക്ഖു, രോഗോ മഞ്ഞിതം ഗണ്ഡോ മഞ്ഞിതം സല്ലം. സബ്ബമഞ്ഞിതാനം ത്വേവ, ഭിക്ഖു, സമതിക്കമാ മുനി സന്തോതി വുച്ചതി. മുനി ഖോ പന, ഭിക്ഖു, സന്തോ ന ജായതി, ന ജീയതി, ന മീയതി, ന കുപ്പതി, ന പിഹേതി. തഞ്ഹിസ്സ, ഭിക്ഖു, നത്ഥി യേന ജായേഥ, അജായമാനോ കിം ജീയിസ്സതി, അജീയമാനോ കിം മീയിസ്സതി, അമീയമാനോ കിം കുപ്പിസ്സതി, അകുപ്പമാനോ കിസ്സ [കിം (ക.)] പിഹേസ്സതി? ‘യത്ഥ ഠിതം മഞ്ഞസ്സവാ നപ്പവത്തന്തി, മഞ്ഞസ്സവേ ഖോ പന നപ്പവത്തമാനേ മുനി സന്തോതി വുച്ചതീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമം ഖോ മേ ത്വം, ഭിക്ഖു, സംഖിത്തേന ഛധാതുവിഭങ്ഗം ധാരേഹീ’’തി.

൩൭൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുക്കുസാതി – ‘‘സത്ഥാ കിര മേ അനുപ്പത്തോ, സുഗതോ കിര മേ അനുപ്പത്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കിര മേ അനുപ്പത്തോ’’തി ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ഭഗവന്തം ആവുസോവാദേന സമുദാചരിതബ്ബം അമഞ്ഞിസ്സം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഭിക്ഖു, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം മം ത്വം ആവുസോവാദേന സമുദാചരിതബ്ബം അമഞ്ഞിത്ഥ. യതോ ച ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധിഹേസാ, ഭിക്ഖു, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി. ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘പരിപുണ്ണം പന തേ, ഭിക്ഖു, പത്തചീവര’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, പരിപുണ്ണം പത്തചീവര’’ന്തി. ‘‘ന ഖോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതാ അപരിപുണ്ണപത്തചീവരം ഉപസമ്പാദേന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുക്കുസാതി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പത്തചീവരപരിയേസനം പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മന്തം പുക്കുസാതിം പത്തചീവരപരിയേസനം ചരന്തം വിബ്ഭന്താ ഗാവീ [ഭന്തഗാവീ (സീ. പീ.), ഗാവീ (സ്യാ. കം.)] ജീവിതാ വോരോപേസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുക്കുസാതി നാമ കുലപുത്തോ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ സോ കാലങ്കതോ. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, പുക്കുസാതി കുലപുത്തോ പച്ചപാദി ധമ്മസ്സാനുധമ്മം, ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസി [വിഹേഠേസി (സീ. സ്യാ. കം.) വിഹേസേതി (ക.)]. പുക്കുസാതി, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്തോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.