൫. സുനക്ഖത്തസുത്തം

൫൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അസ്സോസി ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ – ‘‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. അഥ ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘സമ്ബഹുലേഹി കിര ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു ഉദാഹു സന്തേത്ഥേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേന അഞ്ഞം ബ്യാകംസൂതി?

൫൬. ‘‘യേ തേ, സുനക്ഖത്ത, ഭിക്ഖൂ മമ സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമാ’’തി. ‘‘സന്തേത്ഥേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു, സന്തി പനിധേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേനപി [അധിമാനേന (?)] അഞ്ഞം ബ്യാകംസു. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, യേ തേ ഭിക്ഖൂ സമ്മദേവ അഞ്ഞം ബ്യാകംസു തേസം തം തഥേവ ഹോതി; യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ അധിമാനേന അഞ്ഞം ബ്യാകംസു തത്ര, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി [ദേസേയ്യന്തി (പീ. ക.)]. ഏവഞ്ചേത്ഥ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സ ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി. അഥ ച പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, യമ്പി തഥാഗതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സ’ന്തി തസ്സപി ഹോതി അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ, ഏതസ്സ സുഗത കാലോ, യം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സുനക്ഖത്ത സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൫൭. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, സുനക്ഖത്ത, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പഞ്ച കാമഗുണാ.

൫൮. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോകാമിസാധിമുത്തോ അസ്സ. ലോകാമിസാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി [ഉപട്ഠപേതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സകമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ ചിരവിപ്പവുത്ഥോ അസ്സ. സോ അഞ്ഞതരം പുരിസം പസ്സേയ്യ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ അചിരപക്കന്തം. സോ തം പുരിസം തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ ഖേമതഞ്ച സുഭിക്ഖതഞ്ച അപ്പാബാധതഞ്ച പുച്ഛേയ്യ; തസ്സ സോ പുരിസോ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ ഖേമതഞ്ച സുഭിക്ഖതഞ്ച അപ്പാബാധതഞ്ച സംസേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ തസ്സ പുരിസസ്സ സുസ്സൂസേയ്യ, സോതം ഓദഹേയ്യ, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യ, തഞ്ച പുരിസം ഭജേയ്യ, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോകാമിസാധിമുത്തോ അസ്സ. ലോകാമിസാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ [ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ-ഇതി പാഠോ സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി, അട്ഠകഥാസു പന തബ്ബണ്ണനാ ദിസ്സതിയേവ] ലോകാമിസാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൫൯. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ആനേഞ്ജാധിമുത്തോ അസ്സ. ആനേഞ്ജാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ലോകാമിസപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പണ്ഡുപലാസോ ബന്ധനാ പവുത്തോ അഭബ്ബോ ഹരിതത്തായ; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ആനേഞ്ജാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ലോകാമിസസംയോജനേ സേ പവുത്തേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ലോകാമിസസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ ആനേഞ്ജാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൦. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ അസ്സ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുഥുസിലാ ദ്വേധാഭിന്നാ അപ്പടിസന്ധികാ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ആനേഞ്ജസംയോജനേ സേ ഭിന്നേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൧. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ അസ്സ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ മനുഞ്ഞഭോജനം ഭുത്താവീ ഛഡ്ഡേയ്യ [ഛദ്ദേയ്യ (?)]. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം ഭത്തേ [വന്തേ (ക. സീ.), ഭുത്തേ (ക. സീ. ക.)] പുന ഭോത്തുകമ്യതാ അസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഭത്തം [വന്തം (സീ.)] പടികൂലസമ്മത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംയോജനേ സേ വന്തേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി.

൬൨. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ പുരിസപുഗ്ഗലോ സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ അസ്സ. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ തപ്പതിരൂപീ ചേവ കഥാ സണ്ഠാതി, തദനുധമ്മഞ്ച അനുവിതക്കേതി, അനുവിചാരേതി, തഞ്ച പുരിസം ഭജതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനപടിസംയുത്തായ ച പന കഥായ കച്ഛമാനായ ന സുസ്സൂസതി, ന സോതം ഓദഹതി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേതി, ന ച തം പുരിസം ഭജതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, താലോ മത്ഥകച്ഛിന്നോ അഭബ്ബോ പുന വിരുള്ഹിയാ; ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ യേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസംയോജനേ സേ ഉച്ഛിന്നമൂലേ താലാവത്ഥുകതേ അനഭാവംകതേ [അനഭാവകതേ (സീ. പീ.), അനഭാവങ്ഗതേ (സ്യാ. കം.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മേ. സോ ഏവമസ്സ വേദിതബ്ബോ – ‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോ സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’’’തി.

൬൩. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ, ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. ഏവംമാനി [ഏവംമാനീ (സീ. പീ. ക.), ഏവമാദി (സ്യാ. കം.)] അസ്സ അതഥം സമാനം [അത്ഥം സമാനം (സ്യാ. കം. പീ.), അത്ഥസമാനം (സീ.)]. സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി അനുയുഞ്ജേയ്യ; അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേയ്യ. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ. സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തിത്വാ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ. ഏസനിയാ സല്ലം ഏസിത്വാ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ, അപനേയ്യ വിസദോസം സഉപാദിസേസം. സഉപാദിസേസോതി [അനുപാദിസേസോതി (സബ്ബത്ഥ) അയം ഹി തഥാഗതസ്സ വിസയോ] ജാനമാനോ സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ഉബ്ഭതം ഖോ തേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ സഉപാദിസേസോ [അനുപാദിസേസോ (സബ്ബത്ഥ) അയമ്പി തഥാഗതസ്സ വിസയോ]. അനലഞ്ച തേ അന്തരായായ. സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യാസി, മാ തേ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യാസി, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യാസി, മാ തേ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധി. മാ ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജി, മാ തേ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേസി. വണാനുരക്ഖീ ച, അമ്ഭോ പുരിസ, വിഹരേയ്യാസി വണസാരോപീ’തി [വണസ്സാരോപീതി (ക.) വണ + സം + രോപീ = വണസാരോപീ-ഇതി പദവിഭാഗോ]. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഉബ്ഭതം ഖോ മേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച മേ അന്തരായായാ’തി. സോ അസപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. ന ച കാലേന കാലം വണം ധോവേയ്യ, ന ച കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യ. തസ്സ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ, ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധേയ്യ. വാതാതപേ ച ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേയ്യ. ന ച വണാനുരക്ഖീ വിഹരേയ്യ ന വണസാരോപീ. തസ്സ ഇമിസ്സാ ച അസപ്പായകിരിയായ, അസുചി വിസദോസോ അപനീതോ സഉപാദിസേസോ തദുഭയേന വണോ പുഥുത്തം ഗച്ഛേയ്യ. സോ പുഥുത്തം ഗതേന വണേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. ഏവംമാനി അസ്സ അതഥം സമാനം. സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം അനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം അനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേയ്യ. സോ രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. മരണഞ്ഹേതം, സുനക്ഖത്ത, അരിയസ്സ വിനയേ യോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി; മരണമത്തഞ്ഹേതം, സുനക്ഖത്ത, ദുക്ഖം യം അഞ്ഞതരം സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം ആപജ്ജതി.

൬൪. ‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സേവ സതോ സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുത്തസ്സ രാഗോ ചിത്തം നാനുദ്ധംസേയ്യ. സോ ന രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ. സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തിത്വാ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ. ഏസനിയാ സല്ലം ഏസിത്വാ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ, അപനേയ്യ വിസദോസം അനുപാദിസേസം. അനുപാദിസേസോതി ജാനമാനോ സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അമ്ഭോ പുരിസ, ഉബ്ഭതം ഖോ തേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച തേ അന്തരായായ. സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യാസി, മാ തേ അസപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യാസി, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യാസി. മാ തേ ന കാലേന കാലം വണം ധോവതോ ന കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധി. മാ ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജി, മാ തേ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം അനുദ്ധംസേസി. വണാനുരക്ഖീ ച, അമ്ഭോ പുരിസ, വിഹരേയ്യാസി വണസാരോപീ’തി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഉബ്ഭതം ഖോ മേ സല്ലം, അപനീതോ വിസദോസോ അനുപാദിസേസോ. അനലഞ്ച മേ അന്തരായായാ’തി. സോ സപ്പായാനി ചേവ ഭോജനാനി ഭുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ സപ്പായാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതോ വണോ ന അസ്സാവീ അസ്സ. കാലേന കാലഞ്ച വണം ധോവേയ്യ, കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പേയ്യ. തസ്സ കാലേന കാലം വണം ധോവതോ കാലേന കാലം വണമുഖം ആലിമ്പതോ ന പുബ്ബലോഹിതം വണമുഖം പരിയോനന്ധേയ്യ. ന ച വാതാതപേ ചാരിത്തം അനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ വാതാതപേ ചാരിത്തം അനനുയുത്തസ്സ രജോസൂകം വണമുഖം നാനുദ്ധംസേയ്യ. വണാനുരക്ഖീ ച വിഹരേയ്യ വണസാരോപീ. തസ്സ ഇമിസ്സാ ച സപ്പായകിരിയായ അസു ച [അസുചി (സബ്ബത്ഥ) സോചാതി തബ്ബണ്ണനാ മനസികാതബ്ബാ] വിസദോസോ അപനീതോ അനുപാദിസേസോ തദുഭയേന വണോ വിരുഹേയ്യ. സോ രുള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഠാനമേതം വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവമസ്സ – ‘തണ്ഹാ ഖോ സല്ലം സമണേന വുത്തം, അവിജ്ജാവിസദോസോ ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേന രുപ്പതി. തം മേ തണ്ഹാസല്ലം പഹീനം, അപനീതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തോഹമസ്മീ’തി. സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സേവ സതോ സോ യാനി സമ്മാ നിബ്ബാനാധിമുത്തസ്സ അസപ്പായാനി താനി നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുഞ്ജേയ്യ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുഞ്ജേയ്യ. തസ്സ അസപ്പായം ചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം സോതേന സദ്ദം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ഘാനേന ഗന്ധം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം ജിവ്ഹായ രസം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം കായേന ഫോട്ഠബ്ബം നാനുയുത്തസ്സ, അസപ്പായം മനസാ ധമ്മം നാനുയുത്തസ്സ, രാഗോ ചിത്തം നാനുദ്ധംസേയ്യ. സോ ന രാഗാനുദ്ധംസിതേന ചിത്തേന നേവ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ ന മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം.

൬൫. ‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, സുനക്ഖത്ത, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയംയേവേത്ഥ അത്ഥോ – വണോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; വിസദോസോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, അവിജ്ജായേതം അധിവചനം; സല്ലന്തി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തണ്ഹായേതം അധിവചനം; ഏസനീതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സതിയായേതം അധിവചനം; സത്ഥന്തി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

‘‘സോ വത, സുനക്ഖത്ത, ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, ആപാനീയകംസോ വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ; സോ ച ഖോ വിസേന സംസട്ഠോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ അമും ആപാനീയകംസം പിവേയ്യ യം ജഞ്ഞാ – ‘ഇമാഹം പിവിത്വാ മരണം വാ നിഗച്ഛാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സോ വത ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, സുനക്ഖത്ത, ആസീവിസോ [ആസിവിസോ (ക.)] ഘോരവിസോ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടികൂലോ. തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, അപി നു സോ പുരിസോ അമുസ്സ ആസീവിസസ്സ ഘോരവിസസ്സ ഹത്ഥം വാ അങ്ഗുട്ഠം വാ ദജ്ജാ [യുഞ്ജേയ്യ (ക.)] യം ജഞ്ഞാ – ‘ഇമിനാഹം ദട്ഠോ മരണം വാ നിഗച്ഛാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, സോ വത ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതകാരീ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ ഉപധിസ്മിം വാ കായം ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

സുനക്ഖത്തസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.