൧. ദേവദഹസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി ദേവദഹം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ.

‘‘ഏവംവാദാഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി? തേ ച മേ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമാ’തി പടിജാനന്തി.

‘‘ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദ’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

൨. ‘‘ഇതി കിര തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ന ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ന ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനേയ്യാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ജാനേയ്യാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന [ഗാള്ഹപലേപനേന (ക.)]; സോ സല്ലസ്സപി വേധനഹേതു [വേദനാഹേതു (സീ. പീ. ക.)] ദുക്ഖാ തിബ്ബാ [തിപ്പാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തേയ്യ; സോ സത്ഥേനപി വണമുഖസ്സ പരികന്തനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസേയ്യ; സോ ഏസനിയാപി സല്ലസ്സ ഏസനാഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സല്ലം അബ്ബുഹേയ്യ [അബ്ബുയ്ഹേയ്യ (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹേയ്യ (സ്യാ. കം.)]; സോ സല്ലസ്സപി അബ്ബുഹനഹേതു [അബ്ബുയ്ഹനഹേതു (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹനഹേതു (സ്യാ. കം.)] ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഗദങ്ഗാരം വണമുഖേ ഓദഹേയ്യ; സോ അഗദങ്ഗാരസ്സപി വണമുഖേ ഓദഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേയ്യ. സോ അപരേന സമയേന രൂള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ അരോഗോ അസ്സ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമങ്ഗമോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം ഖോ പുബ്ബേ സല്ലേന വിദ്ധോ അഹോസിം സവിസേന ഗാള്ഹൂപലേപനേന. സോഹം സല്ലസ്സപി വേധനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠപേസും. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സത്ഥേന വണമുഖം പരികന്തി; സോഹം സത്ഥേനപി വണമുഖസ്സ പരികന്തനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഏസനിയാ സല്ലം ഏസി; സോ അഹം ഏസനിയാപി സല്ലസ്സ ഏസനാഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സല്ലം അബ്ബുഹി [അബ്ബുയ്ഹി (സീ.), അബ്ഭൂണ്ഹി (സ്യാ. കം.)]; സോഹം സല്ലസ്സപി അബ്ബുഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. തസ്സ മേ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഗദങ്ഗാരം വണമുഖേ ഓദഹി; സോഹം അഗദങ്ഗാരസ്സപി വണമുഖേ ഓദഹനഹേതു ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയിം. സോമ്ഹി ഏതരഹി രൂള്ഹേന വണേന സഞ്ഛവിനാ അരോഗോ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമങ്ഗമോ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, സചേ തുമ്ഹേ ജാനേയ്യാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ജാനേയ്യാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ജാനേയ്യാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘യസ്മാ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ന ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ, ന നാഹുവമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം, ന നാകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി, ന ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം; തസ്മാ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

൪. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠാ മം ഏതദവോചും – ‘നിഗണ്ഠോ, ആവുസോ, നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ.)] സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി. ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി ഖോ വോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പുബ്ബേവ പാപകമ്മം കതം, തം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ നിജ്ജീരേഥ, യം പനേത്ഥ ഏതരഹി കായേന സംവുതാ വാചായ സംവുതാ മനസാ സംവുതാ തം ആയതിം പാപകമ്മസ്സ അകരണം. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ’’തി.

൫. ‘‘ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏതദവോചം – ‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വിധാവിപാകാ. കതമേ പഞ്ച? സദ്ധാ, രുചി, അനുസ്സവോ, ആകാരപരിവിതക്കോ, ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഞ്ച ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വിധാവിപാകാ. തത്രായസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കാ അതീതംസേ സത്ഥരി സദ്ധാ, കാ രുചി, കോ അനുസ്സവോ, കോ ആകാരപരിവിതക്കോ, കാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീ’തി. ഏവംവാദീ [ഏവംവാദീസു (ക.)] ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേസു ന കഞ്ചി [കിഞ്ചി (സീ. പീ. ക.)] സഹധമ്മികം വാദപടിഹാരം സമനുപസ്സാമി.

‘‘പുന ചപരാഹം [പുന ച പനാഹം (സീ. പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏവം വദാമി – ‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ. യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ [തിപ്പോ (പീ.)] ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥാ’തി? ‘യസ്മിം നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയാമ; യസ്മിം പന നോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയാമാ’’’തി.

൬. ‘‘ഇതി കിര, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ. ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം ന കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി. സചേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ [പധാനം, തിട്ഠേയ്യേവ തസ്മിം സമയേ… വേദനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം കല്ലമസ്സ വേയ്യാകരണായ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യസ്മിം വോ സമയേ തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി തിബ്ബം പധാനം, തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; യസ്മിം പന വോ സമയേ ന തിബ്ബോ ഉപക്കമോ ഹോതി ന തിബ്ബം പധാനം, ന തിബ്ബാ തസ്മിം സമയേ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയേഥ; തേ തുമ്ഹേ സാമംയേവ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദയമാനാ അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാ സമ്മോഹാ വിപച്ചേഥ – യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതു. ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തീഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ; കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ; ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ; വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംവാദീപി [ഏവംവാദീസുപി (ക.)] ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠേസു ന കഞ്ചി സഹധമ്മികം വാദപടിഹാരം സമനുപസ്സാമി.

൭. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏവം വദാമി – ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം സുഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദുക്ഖവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സുഖവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ബഹുവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപ്പവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അപ്പവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ബഹുവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം സവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘യം പനിദം കമ്മം അവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സവേദനീയം ഹോതൂതി ലബ്ഭമേത’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

൮. ‘‘ഇതി കിര, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യമിദം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യം പനിദം കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം സുഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ദുക്ഖവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സുഖവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം ബഹുവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അപ്പവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അപ്പവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ ബഹുവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം സവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ അവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം, യമിദം കമ്മം അവേദനീയം തം ഉപക്കമേന വാ പധാനേന വാ സവേദനീയം ഹോതൂതി അലബ്ഭമേതം; ഏവം സന്തേ ആയസ്മന്താനം നിഗണ്ഠാനം അഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, അഫലം പധാനം’’.

‘‘ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാനം ദസ സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തി.

൯. ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പുബ്ബേ ദുക്കടകമ്മകാരിനോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപകേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപസങ്ഗതികാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ പാപാഭിജാതികാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമാ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദിയന്തി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ; നോ ചേ സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, ഗാരയ്ഹാ നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാനം ഇമേ ദസ സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, അഫലം പധാനം.

൧൦. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി, ധമ്മികഞ്ച സുഖം ന പരിച്ചജതി, തസ്മിഞ്ച സുഖേ അനധിമുച്ഛിതോ ഹോതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമസ്സ ഖോ മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതീ’തി. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ [യസ്സ ഖോ പനസ്സ (സീ.), യസ്സ ഖ്വാസ്സ (പീ.)] ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി. യസ്സ പനസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി.

൧൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. സോ തം ഇത്ഥിം പസ്സേയ്യ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, പുരിസോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. തസ്മാ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ തിബ്ബാപേക്ഖോ. തസ്സ മേ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ. യംനൂനാഹം യോ മേ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹേയ്യ’ന്തി. സോ യോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹേയ്യ. സോ തം ഇത്ഥിം പസ്സേയ്യ അപരേന സമയേന അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ അമും ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, പുരിസോ അമുസ്സാ ഇത്ഥിയാ വിരാഗോ. തസ്മാ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം സന്തിട്ഠന്തിം സല്ലപന്തിം സഞ്ജഗ്ഘന്തിം സംഹസന്തിം ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സൂപായാസാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി, ധമ്മികഞ്ച സുഖം ന പരിച്ചജതി, തസ്മിഞ്ച സുഖേ അനധിമുച്ഛിതോ ഹോതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഇമസ്സ ഖോ മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന മേ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതീ’തി. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി; യസ്സ പനസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരം പദഹതോ സങ്ഖാരപ്പധാനാ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവയതോ വിരാഗോ ഹോതി – ഏവമ്പിസ്സ തം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഹോതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൨. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യഥാസുഖം ഖോ മേ വിഹരതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ദുക്ഖായ പന മേ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. യംനൂനാഹം ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തസ്സ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. സോ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥായ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉസുകാരസ്സ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപിതം ഹോതി പരിതാപിതം ഉജും കതം [ഉജും കതം ഹോതി (സീ.)] കമ്മനിയം, ന സോ തം അപരേന സമയേന ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥായ ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേയ്യ പരിതാപേയ്യ ഉജും കരേയ്യ കമ്മനിയം സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ഉസുകാരോ തേജനം ദ്വീസു അലാതേസു ആതാപേതി പരിതാപേതി ഉജും കരോതി കമ്മനിയം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യഥാസുഖം ഖോ മേ വിഹരതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ദുക്ഖായ പന മേ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. യംനൂനാഹം ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തസ്സ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. സോ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. തം കിസ്സ ഹേതു? യസ്സ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥായ ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹേയ്യ സ്വാസ്സ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ ഹോതി. തസ്മാ ന അപരേന സമയേന ദുക്ഖായ അത്താനം പദഹതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൩. ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

൧൪. ‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ – ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി. തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ [സാവിയോഗാ (സ്യാ. കം. ക.) ഏത്ഥ സാചിസദ്ദോ കുടിലപരിയായോ] പടിവിരതോ ഹോതി. ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൩ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ].

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന; സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

൧൫. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ [സമ്മിഞ്ജിതേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

൧൬. ‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ഉജും കായം പണിധായ, പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി. യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൭. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൮. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ഏവമ്പി, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം.

൧൯. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സഫലോ ഉപക്കമോ ഹോതി, സഫലം പധാനം. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം [തഥാഗതോ, ഏവംവാദിം ഭിക്ഖവേ തഥാഗതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദസ സഹധമ്മികാ പാസംസട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി.

൨൦. ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുബ്ബേ സുകതകമ്മകാരീ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഭദ്ദകേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണസങ്ഗതികോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണാഭിജാതികോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി; അദ്ധാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ കല്യാണദിട്ഠധമ്മൂപക്കമോ യം ഏതരഹി ഏവരൂപാ അനാസവാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ പുബ്ബേകതഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ സങ്ഗതിഭാവഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ അഭിജാതിഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ; നോ ചേ സത്താ ദിട്ഠധമ്മൂപക്കമഹേതു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തി, പാസംസോ തഥാഗതോ. ഏവംവാദീ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ. ഏവംവാദീനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം ഇമേ ദസ സഹധമ്മികാ പാസംസട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ദേവദഹസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.