൯. സുഭസുത്തം

൪൬൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി അഞ്ഞതരസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനേ കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ യസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനേ പടിവസതി തം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഗഹപതി – ‘അവിവിത്താ സാവത്ഥീ അരഹന്തേഹീ’തി. കം നു ഖ്വജ്ജ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പയിരുപാസേയ്യാമാ’’തി? ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പയിരുപാസസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ തസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ ഗോതമ, ഏവമാഹംസു – ‘ഗഹട്ഠോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം, ന പബ്ബജിതോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസല’ന്തി. ഇധ ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി?

൪൬൩. ‘‘വിഭജ്ജവാദോ ഖോ അഹമേത്ഥ, മാണവ; നാഹമേത്ഥ ഏകംസവാദോ. ഗിഹിസ്സ വാഹം, മാണവ, പബ്ബജിതസ്സ വാ മിച്ഛാപടിപത്തിം ന വണ്ണേമി. ഗിഹീ വാ ഹി, മാണവ, പബ്ബജിതോ വാ മിച്ഛാപടിപന്നോ മിച്ഛാപടിപത്താധികരണഹേതു ന ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം. ഗിഹിസ്സ വാഹം, മാണവ, പബ്ബജിതസ്സ വാ സമ്മാപടിപത്തിം വണ്ണേമി. ഗിഹീ വാ ഹി, മാണവ, പബ്ബജിതോ വാ സമ്മാപടിപന്നോ സമ്മാപടിപത്താധികരണഹേതു ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ ഗോതമ, ഏവമാഹംസു – ‘മഹട്ഠമിദം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം ഘരാവാസകമ്മട്ഠാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി; അപ്പട്ഠമിദം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം പബ്ബജ്ജാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പഫലം ഹോതീ’തി. ഇധ ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി.

‘‘ഏത്ഥാപി ഖോ അഹം, മാണവ, വിഭജ്ജവാദോ; നാഹമേത്ഥ ഏകംസവാദോ. അത്ഥി, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി; അത്ഥി, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി; അത്ഥി, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി; അത്ഥി, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി. കതമഞ്ച, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി? കസി ഖോ, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി. കതമഞ്ച, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി? കസിയേവ ഖോ, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി. കതമഞ്ച, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി? വണിജ്ജാ ഖോ, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി. കതമഞ്ച മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി? വണിജ്ജായേവ ഖോ, മാണവ, കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി.

൪൬൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാണവ, കസി കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, ഘരാവാസകമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, മാണവ, കസിയേവ കമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, ഘരാവാസകമ്മട്ഠാനം മഹട്ഠം മഹാകിച്ചം മഹാധികരണം മഹാസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, മാണവ, വണിജ്ജാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, പബ്ബജ്ജാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം വിപജ്ജമാനം അപ്പഫലം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, മാണവ, വണിജ്ജായേവ കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, പബ്ബജ്ജാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പട്ഠം അപ്പകിച്ചം അപ്പാധികരണം അപ്പസമാരമ്ഭം സമ്പജ്ജമാനം മഹപ്ഫലം ഹോതീ’’തി.

‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ ഗോതമ, പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായാ’’തി. ‘‘യേ തേ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ – സചേ തേ അഗരു – സാധു തേ പഞ്ച ധമ്മേ ഇമസ്മിം പരിസതി ഭാസസ്സൂ’’തി. ‘‘ന ഖോ മേ, ഭോ ഗോതമ, ഗരു യത്ഥസ്സു ഭവന്തോ വാ നിസിന്നോ ഭവന്തരൂപോ വാ’’തി [നിസിന്നാ ഭവന്തരൂപാ വാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘തേന ഹി, മാണവ, ഭാസസ്സൂ’’തി. ‘‘സച്ചം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ പഠമം ധമ്മം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ. തപം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ ദുതിയം ധമ്മം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ. ബ്രഹ്മചരിയം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ തതിയം ധമ്മം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ. അജ്ഝേനം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ ചതുത്ഥം ധമ്മം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ. ചാഗം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ചമം ധമ്മം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായ. ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ ഗോതമ, ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ, കുസലസ്സ ആരാധനായാതി. ഇധ ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി?

൪൬൫. ‘‘കിം പന, മാണവ, അത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമീ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘കിം പന, മാണവ, അത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി ഏകാചരിയപാചരിയോപി യാവ സത്തമാ ആചരിയമഹയുഗാപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമീ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘കിം പന, മാണവ, യേപി തേ ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ഏവമാഹംസു – ‘മയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമാ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘ഇതി കിര, മാണവ, നത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമീ’തി; നത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി ഏകാചരിയപാചരിയോപി യാവ സത്തമാ ആചരിയമഹയുഗാപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമീ’തി; യേപി തേ ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു. തേപി ന ഏവമാഹംസു – ‘മയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ വിപാകം പവേദേമാ’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മാണവ, അന്ധവേണി പരമ്പരാസംസത്താ പുരിമോപി ന പസ്സതി മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി പച്ഛിമോപി ന പസ്സതി; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, അന്ധവേണൂപമം മഞ്ഞേ ബ്രാഹ്മണാനം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതി – പുരിമോപി ന പസ്സതി മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി പച്ഛിമോപി ന പസ്സതീ’’തി.

൪൬൬. ഏവം വുത്തേ, സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവതാ അന്ധവേണൂപമേന വുച്ചമാനോ കുപിതോ അനത്തമനോ ഭഗവന്തംയേവ ഖുംസേന്തോ ഭഗവന്തംയേവ വമ്ഭേന്തോ ഭഗവന്തംയേവ വദമാനോ – ‘സമണോ ഗോതമോ പാപിതോ ഭവിസ്സതീ’തി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണോ, ഭോ ഗോതമ, പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ ഏവമാഹ – ‘ഏവമേവ പനിധേകച്ചേ [പനിമേകേ (സബ്ബത്ഥ)] സമണബ്രാഹ്മണാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം പടിജാനന്തി. തേസമിദം ഭാസിതം ഹസ്സകംയേവ സമ്പജ്ജതി, നാമകംയേവ സമ്പജ്ജതി, രിത്തകംയേവ സമ്പജ്ജതി, തുച്ഛകംയേവ സമ്പജ്ജതി. കഥഞ്ഹി നാമ മനുസ്സഭൂതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’’തി?

‘‘കിം പന, മാണവ, ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ സബ്ബേസംയേവ സമണബ്രാഹ്മണാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതീ’’തി? ‘‘സകായപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, പുണ്ണികായ ദാസിയാ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച ന പജാനാതി, കുതോ പന സബ്ബേസംയേവ സമണബ്രാഹ്മണാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനിസ്സതീ’’തി?

‘‘സേയ്യഥാപി, മാണവ, ജച്ചന്ധോ പുരിസോ ന പസ്സേയ്യ കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ നീലകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ പീതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ലോഹിതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ സമവിസമം, ന പസ്സേയ്യ താരകരൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ചന്ദിമസൂരിയേ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘നത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, നത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി നീലകാനി രൂപാനി, നത്ഥി നീലകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി പീതകാനി രൂപാനി, നത്ഥി പീതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി ലോഹിതകാനി രൂപാനി, നത്ഥി ലോഹിതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, നത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി സമവിസമം, നത്ഥി സമവിസമസ്സ ദസ്സാവീ; നത്ഥി താരകരൂപാനി, നത്ഥി താരകരൂപാനം ദസ്സാവീ; നത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാ, നത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാനം ദസ്സാവീ. അഹമേതം ന ജാനാമി, അഹമേതം ന പസ്സാമി; തസ്മാ തം നത്ഥീ’തി. സമ്മാ നു ഖോ സോ, മാണവ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി?

‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. അത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, അത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി നീലകാനി രൂപാനി, അത്ഥി നീലകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി പീതകാനി രൂപാനി, അത്ഥി പീതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി ലോഹിതകാനി രൂപാനി, അത്ഥി ലോഹിതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, അത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി സമവിസമം, അത്ഥി സമവിസമസ്സ ദസ്സാവീ; അത്ഥി താരകരൂപാനി, അത്ഥി താരകരൂപാനം ദസ്സാവീ; അത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാ, അത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാനം ദസ്സാവീ. ‘അഹമേതം ന ജാനാമി, അഹമേതം ന പസ്സാമി; തസ്മാ തം നത്ഥീ’തി; ന ഹി സോ, ഭോ ഗോതമ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ അന്ധോ അചക്ഖുകോ. സോ വത ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’’.

൪൬൭. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാണവ, യേ തേ കോസലകാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ, സേയ്യഥിദം – ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ താരുക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ബ്രാഹ്മണോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ പിതാ ച [വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തേ തോദേയ്യോ, കതമാ നേസം സേയ്യോ [സേയ്യാ (സ്യാ. കം.)], യം വാ തേ സമ്മുച്ചാ [സമ്മുസാ (സീ. പീ.)] വാചം ഭാസേയ്യും യം വാ അസമ്മുച്ചാ’’തി? ‘‘സമ്മുച്ചാ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കതമാ നേസം സേയ്യോ, യം വാ തേ മന്താ വാചം ഭാസേയ്യും യം വാ അമന്താ’’തി? ‘‘മന്താ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കതമാ നേസം സേയ്യോ, യം വാ തേ പടിസങ്ഖായ വാചം ഭാസേയ്യും യം വാ അപ്പടിസങ്ഖായാ’’തി? ‘‘പടിസങ്ഖായ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കതമാ നേസം സേയ്യോ, യം വാ തേ അത്ഥസംഹിതം വാചം ഭാസേയ്യും യം വാ അനത്ഥസംഹിത’’ന്തി? ‘‘അത്ഥസംഹിതം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാണവ, യദി ഏവം സന്തേ, ബ്രാഹ്മണേന പോക്ഖരസാതിനാ ഓപമഞ്ഞേന സുഭഗവനികേന സമ്മുച്ചാ വാചാ ഭാസിതാ അസമ്മുച്ചാ’’തി [അസമ്മുസാ വാതി (പീ.) ഏവമിതരപഞ്ഹത്തയേപി വാസദ്ദേന സഹ ദിസ്സതി]? ‘‘അസമ്മുച്ചാ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മന്താ വാചാ ഭാസിതാ അമന്താ വാ’’തി? ‘‘അമന്താ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘പടിസങ്ഖായ വാചാ ഭാസിതാ അപ്പടിസങ്ഖായാ’’തി? ‘‘അപ്പടിസങ്ഖായ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘അത്ഥസംഹിതാ വാചാ ഭാസിതാ അനത്ഥസംഹിതാ’’തി? ‘‘അനത്ഥസംഹിതാ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, മാണവ, നീവരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥീനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം – ഇമേ ഖോ, മാണവ, പഞ്ച നീവരണാ. ഇമേഹി ഖോ മാണവ, പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ ആവുതോ നിവുതോ ഓഫുടോ [ഓവുതോ (സീ.), ഓഫുതോ (സ്യാ. കം. പീ.)] പരിയോനദ്ധോ. സോ വത ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൪൬൮. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, മാണവ, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാ വിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, മാണവ, പഞ്ച കാമഗുണാ. ഇമേഹി ഖോ, മാണവ, പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഓപമഞ്ഞോ സുഭഗവനികോ ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. സോ വത ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സച്ഛി വാ കരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാണവ, യം വാ തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച അഗ്ഗിം ജാലേയ്യ യം വാ നിസ്സട്ഠതിണകട്ഠുപാദാനം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യ, കതമോ നു ഖ്വാസ്സ അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ വണ്ണവാ ച പഭസ്സരോ ചാ’’തി? ‘‘സചേ തം, ഭോ ഗോതമ, ഠാനം നിസ്സട്ഠതിണകട്ഠുപാദാനം അഗ്ഗിം ജാലേതും, സ്വാസ്സ അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ വണ്ണവാ ച പഭസ്സരോ ചാ’’തി. ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, മാണവ, അനവകാസോ യം നിസ്സട്ഠതിണകട്ഠുപാദാനം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യ അഞ്ഞത്ര ഇദ്ധിമതാ. സേയ്യഥാപി, മാണവ, തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി തഥൂപമാഹം, മാണവ, ഇമം പീതിം വദാമി യായം പീതി പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച. സേയ്യഥാപി, മാണവ, നിസ്സട്ഠതിണകട്ഠുപാദാനോ [നിസ്സട്ഠതിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച (സീ. പീ. ക.)] അഗ്ഗി ജലതി തഥൂപമാഹം, മാണവ, ഇമം പീതിം വദാമി യായം പീതി അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി.

‘‘കതമാ ച, മാണവ, പീതി അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി? ഇധ, മാണവ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയമ്പി ഖോ, മാണവ, പീതി അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. പുന ചപരം, മാണവ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയമ്പി ഖോ, മാണവ, പീതി അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി.

൪൬൯. ‘‘യേ തേ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, കതമേത്ഥ [കമേത്ഥ (ക. സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണാ ധമ്മം മഹപ്ഫലതരം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായാ’’തി? ‘‘യേമേ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, ചാഗമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ധമ്മം മഹപ്ഫലതരം പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായാ’’തി.

‘‘തം കി മഞ്ഞസി, മാണവ, ഇധ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ. അഥ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ ആഗച്ഛേയ്യും – ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹായഞ്ഞം അനുഭവിസ്സാമാ’തി. തത്രേകസ്സ [തത്ഥേകസ്സ (പീ.)] ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹോ വത! അഹമേവ ലഭേയ്യം ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം, ന അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ലഭേയ്യ ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’ന്തി. ഠാനം ഖോ പനേതം, മാണവ, വിജ്ജതി യം അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ലഭേയ്യ ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം, ന സോ ബ്രാഹ്മണോ ലഭേയ്യ ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം. ‘അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ലഭതി ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം, നാഹം ലഭാമി ഭത്തഗ്ഗേ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡ’ന്തി – ഇതി സോ കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ. ഇമസ്സ പന, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ കിം വിപാകം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ ഏവം ദാനം ദേന്തി – ‘ഇമിനാ പരോ കുപിതോ ഹോതു അനത്തമനോ’തി. അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ അനുകമ്പാജാതികംയേവ [അനുകമ്പജാതികംയേവ (സ്യാ. കം. ക.)] ദാനം ദേന്തീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ, ഖോ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാനം ഇദം ഛട്ഠം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി – യദിദം അനുകമ്പാജാതിക’’ന്തി. ‘‘ഏവം സന്തേ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം ഇദം ഛട്ഠം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി – യദിദം അനുകമ്പാജാതിക’’ന്തി.

‘‘യേ തേ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, ഇമേ ത്വം പഞ്ച ധമ്മേ കത്ഥ ബഹുലം സമനുപസ്സസി – ഗഹട്ഠേസു വാ പബ്ബജിതേസു വാ’’തി? ‘‘യേമേ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, ഇമാഹം പഞ്ച ധമ്മേ പബ്ബജിതേസു ബഹുലം സമനുപസ്സാമി അപ്പം ഗഹട്ഠേസു. ഗഹട്ഠോ ഹി, ഭോ ഗോതമ, മഹട്ഠോ മഹാകിച്ചോ മഹാധികരണോ മഹാസമാരമ്ഭോ, ന സതതം സമിതം സച്ചവാദീ ഹോതി; പബ്ബജിതോ ഖോ പന, ഭോ ഗോതമ, അപ്പട്ഠോ അപ്പകിച്ചോ അപ്പാധികരണോ അപ്പസമാരമ്ഭോ, സതതം സമിതം സച്ചവാദീ ഹോതി. ഗഹട്ഠോ ഹി, ഭോ ഗോതമ, മഹട്ഠോ മഹാകിച്ചോ മഹാധികരണോ മഹാസമാരമ്ഭോ ന സതതം സമിതം തപസ്സീ ഹോതി… ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി… സജ്ഝായബഹുലോ ഹോതി… ചാഗബഹുലോ ഹോതി; പബ്ബജിതോ ഖോ പന, ഭോ ഗോതമ, അപ്പട്ഠോ അപ്പകിച്ചോ അപ്പാധികരണോ അപ്പസമാരമ്ഭോ സതതം സമിതം തപസ്സീ ഹോതി… ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി… സജ്ഝായബഹുലോ ഹോതി… ചാഗബഹുലോ ഹോതി. യേമേ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, ഇമാഹം പഞ്ച ധമ്മേ പബ്ബജിതേസു ബഹുലം സമനുപസ്സാമി അപ്പം ഗഹട്ഠേസൂ’’തി.

‘‘യേ തേ, മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ ചിത്തസ്സാഹം ഏതേ പരിക്ഖാരേ വദാമി – യദിദം ചിത്തം അവേരം അബ്യാബജ്ഝം തസ്സ ഭാവനായ. ഇധ, മാണവ, ഭിക്ഖു സച്ചവാദീ ഹോതി. സോ ‘സച്ചവാദീമ്ഹീ’തി ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. യം തം കുസലൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, ചിത്തസ്സാഹം ഏതം പരിക്ഖാരം വദാമി – യദിദം ചിത്തം അവേരം അബ്യാബജ്ഝം തസ്സ ഭാവനായ. ഇധ, മാണവ, ഭിക്ഖു തപസ്സീ ഹോതി…പേ… ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി…പേ… സജ്ഝായബഹുലോ ഹോതി…പേ… ചാഗബഹുലോ ഹോതി. സോ ‘ചാഗബഹുലോമ്ഹീ’തി ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. യം തം കുസലൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, ചിത്തസ്സാഹം ഏതം പരിക്ഖാരം വദാമി – യദിദം ചിത്തം അവേരം അബ്യാബജ്ഝം തസ്സ ഭാവനായ. യേ തേ മാണവ, ബ്രാഹ്മണാ, പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ, ചിത്തസ്സാഹം ഏതേ പരിക്ഖാരേ വദാമി – യദിദം ചിത്തം അവേരം അബ്യാബജ്ഝം തസ്സ ഭാവനായാ’’തി.

൪൭൦. ഏവം വുത്തേ, സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ – ‘സമണോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ജാനാതീ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാണവ, ആസന്നേ ഇതോ നളകാരഗാമോ, ന യിതോ ദൂരേ നളകാരഗാമോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭോ, ആസന്നേ ഇതോ നളകാരഗാമോ, ന യിതോ ദൂരേ നളകാരഗാമോ’’തി.

‘‘തം, കിം മഞ്ഞസി മാണവ, ഇധസ്സ പുരിസോ നളകാരഗാമേ ജാതവദ്ധോ [ജാതവഡ്ഢോ (സ്യാ. കം. ക.)]; തമേനം നളകാരഗാമതോ താവദേവ അവസടം [അപസക്കം (സ്യാ. കം. ക.)] നളകാരഗാമസ്സ മഗ്ഗം പുച്ഛേയ്യും; സിയാ നു ഖോ, മാണവ, തസ്സ പുരിസസ്സ നളകാരഗാമേ ജാതവദ്ധസ്സ നളകാരഗാമസ്സ മഗ്ഗം പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാ’’തി?

‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’?

‘‘അമു ഹി, ഭോ ഗോതമ, പുരിസോ നളകാരഗാമേ ജാതവദ്ധോ. തസ്സ സബ്ബാനേവ നളകാരഗാമസ്സ മഗ്ഗാനി സുവിദിതാനീ’’തി. ‘‘സിയാ നു ഖോ, മാണവ, തസ്സ പുരിസസ്സ നളകാരഗാമേ ജാതവദ്ധസ്സ നളകാരഗാമസ്സ മഗ്ഗം പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാതി, ന ത്വേവ തഥാഗതസ്സ ബ്രഹ്മലോകം വാ ബ്രഹ്മലോകഗാമിനിം വാ പടിപദം പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാ. ബ്രഹ്മാനഞ്ചാഹം, മാണവ, പജാനാമി ബ്രഹ്മലോകഞ്ച ബ്രഹ്മലോകഗാമിനിഞ്ച പടിപദം; യഥാപടിപന്നോ ച ബ്രഹ്മലോകം ഉപപന്നോ തഞ്ച പജാനാമീ’’തി.

‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ – ‘സമണോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതീ’തി. സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതൂ’’തി.

‘‘തേന ഹി, മാണവ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൭൧. ‘‘കതമോ ച, മാണവ, ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗോ? ഇധ, മാണവ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, മാണവ, മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. സേയ്യഥാപി, മാണവ, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചാതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ [ഏവമേവ ഖോ മാണവ ഏവം ഭാവിതായ മേത്തായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ദീ. നി. ൧.൫൫൬) തഥാപി ഇധ പാഠോയേവ ഉപമായ സംസന്ദിയമാനോ പരിപുണ്ണോ വിയ ദിസ്സതി]; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ…പേ… ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, മാണവ, മേത്തായ [ഏവമേവ ഖോ മാണവ ഏവം ഭാവിതായ മേത്തായ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ദീ. നി. ൧.൫൫൬) തഥാപി ഇധ പാഠോയേവ ഉപമായ സംസന്ദിയമാനോ പരിപുണ്ണോ വിയ ദിസ്സതി] ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. അയമ്പി ഖോ, മാണവ, ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗോ. ‘‘പുന ചപരം, മാണവ, ഭിക്ഖു കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, മാണവ, ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. സേയ്യഥാപി, മാണവ, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചാതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, മാണവ…പേ… ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, മാണവ, ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. അയമ്പി ഖോ, മാണവ, ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗോ’’തി.

൪൭൨. ഏവം വുത്തേ, സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. ഹന്ദ, ച ദാനി മയം, ഭോ ഗോതമ, ഗച്ഛാമ; ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മാണവ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേന [വളഭീരഥേന (സീ.)] സാവത്ഥിയാ നിയ്യാതി ദിവാ ദിവസ്സ. അദ്ദസാ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ സുഭം മാണവം തോദേയ്യപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സുഭം മാണവം തോദേയ്യപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ഭവം ഭാരദ്വാജോ ആഗച്ഛതി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘ഇതോ ഹി ഖോ അഹം, ഭോ, ആഗച്ഛാമി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭവം ഭാരദ്വാജോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേതി’’? ‘‘കോ ചാഹം, ഭോ, കോ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനിസ്സാമി? സോപി നൂനസ്സ താദിസോവ യോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനേയ്യാ’’തി. ‘‘ഉളാരായ ഖലു, ഭവം ഭാരദ്വാജോ, സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തി. ‘‘കോ ചാഹം, ഭോ, കോ ച സമണം ഗോതമം പസംസിസ്സാമി? പസത്ഥപസത്ഥോവ സോ ഭവം ഗോതമോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. യേ ചിമേ, ഭോ, ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ച ധമ്മേ പഞ്ഞപേന്തി പുഞ്ഞസ്സ കിരിയായ കുസലസ്സ ആരാധനായ; ചിത്തസ്സേതേ സമണോ ഗോതമോ പരിക്ഖാരേ വദേതി – യദിദം ചിത്തം അവേരം അബ്യാബജ്ഝം തസ്സ ഭാവനായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബസേതാ വളവാഭിരഥാ ഓരോഹിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ലാഭാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സുലദ്ധലാഭാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ യസ്സ വിജിതേ തഥാഗതോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി.

സുഭസുത്തം നിട്ഠിതം നവമം.