൪. മധുരസുത്തം

൩൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ മധുരായം വിഹരതി ഗുന്ദാവനേ. അസ്സോസി ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, കച്ചാനോ മധുരായം [മഥുരായം (ടീകാ)] വിഹരതി ഗുന്ദാവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം കച്ചാനം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ ചേവ അരഹാ ച’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി മധുരായ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ കച്ചാന, ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. ഇധ ഭവം കച്ചാനോ കിമക്ഖായീ’’തി? ‘‘ഘോസോയേവ ഖോ ഏസോ, മഹാരാജ, ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. തദമിനാപേതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോയേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൧൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഖത്തിയസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ … ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ … ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, വേസ്സസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘വേസ്സസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, സുദ്ദസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘സുദ്ദസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീതി… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം [നാസം (സീ.), നാഹം (സ്യാ. കം.)] ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൧൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ഖത്തിയോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി [മിച്ഛാദിട്ഠീ (സബ്ബത്ഥ)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… ഇധസ്സ വേസ്സോ…പേ… ഇധസ്സ സുദ്ദോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ഖത്തിയോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി [സമ്മാദിട്ഠീ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധസ്സ വേസ്സോ, ഇധസ്സ സുദ്ദോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

൩൨൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ഖത്തിയോ സന്ധിം വാ ഛിന്ദേയ്യ, നില്ലോപം വാ ഹരേയ്യ, ഏകാഗാരികം വാ കരേയ്യ, പരിപന്ഥേ വാ തിട്ഠേയ്യ, പരദാരം വാ ഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ചേ തേ പുരിസാ ഗഹേത്വാ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഘാതേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, ജാപേയ്യാമ വാ പബ്ബാജേയ്യാമ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘ഖത്തിയോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; ചോരോത്വേവ സങ്ഖ്യം [സങ്ഖം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധ വേസ്സോ, ഇധ സുദ്ദോ സന്ധിം വാ ഛിന്ദേയ്യ, നില്ലോപം വാ ഹരേയ്യ, ഏകാഗാരികം വാ കരേയ്യ, പരിപന്ഥേ വാ തിട്ഠേയ്യ, പരദാരം വാ ഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ചേ തേ പുരിസാ ഗഹേത്വാ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഘാതേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, ജാപേയ്യാമ വാ പബ്ബാജേയ്യാമ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘സുദ്ദോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; ചോരോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൨. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ഖത്തിയോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ അസ്സ വിരതോ പാണാതിപാതാ, വിരതോ അദിന്നാദാനാ, വിരതോ മുസാവാദാ, രത്തൂപരതോ, ഏകഭത്തികോ, ബ്രഹ്മചാരീ, സീലവാ, കല്യാണധമ്മോ? കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘അഭിവാദേയ്യാമ വാ [പി (ദീ. നി. ൧.൧൮൪, ൧൮൭ സാമഞ്ഞഫലേ)], ഭോ കച്ചാന, പച്ചുട്ഠേയ്യാമ വാ ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യാമ അഭിനിമന്തേയ്യാമ വാ നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി ധമ്മികം വാ അസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘ഖത്തിയോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; സമണോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധ വേസ്സോ, ഇധ സുദ്ദോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ അസ്സ വിരതോ പാണാതിപാതാ, വിരതോ അദിന്നാദാനാ വിരതോ മുസാവാദാ, രത്തൂപരതോ, ഏകഭത്തികോ, ബ്രഹ്മചാരീ, സീലവാ, കല്യാണധമ്മോ? കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘അഭിവാദേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, പച്ചുട്ഠേയ്യാമ വാ ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യാമ അഭിനിമന്തേയ്യാമ വാ നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി ധമ്മികം വാ അസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘സുദ്ദോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; സമണോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൩. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന, അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന! സേയ്യഥാപി, ഭോ കച്ചാന, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ കച്ചാനേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം കച്ചാനം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ‘‘മാ ഖോ മം ത്വം, മഹാരാജ, സരണം അഗമാസി. തമേവ ത്വം [തമേതം ത്വം (സ്യാ. കം.), തമേതം (ക.)] ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛ യമഹം സരണം ഗതോ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭോ കച്ചാന, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഖോ, മഹാരാജ, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘സചേപി മയം, ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസസു യോജനേസു, ദസപി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. സചേപി മയം, ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം വീസതിയാ യോജനേസു, തിംസായ യോജനേസു, ചത്താരീസായ യോജനേസു, പഞ്ഞാസായ യോജനേസു, പഞ്ഞാസമ്പി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. യോജനസതേ ചേപി മയം ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം, യോജനസതമ്പി മയം ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. യതോ ച, ഭോ കച്ചാന, പരിനിബ്ബുതോ സോ ഭഗവാ, പരിനിബ്ബുതമ്പി മയം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

മധുരസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.