൮. അഭയരാജകുമാരസുത്തം

൮൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഭയം രാജകുമാരം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി ത്വം, രാജകുമാര, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേഹി. ഏവം തേ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛിസ്സതി – ‘അഭയേന രാജകുമാരേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം മഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വാദോ ആരോപിതോ’’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പനാഹം, ഭന്തേ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം മഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി? ‘‘ഏഹി ത്വം, രാജകുമാര, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണം ഗോതമം ഏവം വദേഹി – ‘ഭാസേയ്യ നു ഖോ, ഭന്തേ, തഥാഗതോ തം വാചം യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ’തി? സചേ തേ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരോതി – ‘ഭാസേയ്യ, രാജകുമാര, തഥാഗതോ തം വാചം യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ’തി, തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘അഥ കിഞ്ചരഹി തേ, ഭന്തേ, പുഥുജ്ജനേന നാനാകരണം? പുഥുജ്ജനോപി ഹി തം വാചം ഭാസേയ്യ യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ’തി. സചേ പന തേ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരോതി – ‘ന, രാജകുമാര, തഥാഗതോ തം വാചം ഭാസേയ്യ യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ’തി, തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘അഥ കിഞ്ചരഹി തേ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ ബ്യാകതോ – ‘‘ആപായികോ ദേവദത്തോ, നേരയികോ ദേവദത്തോ, കപ്പട്ഠോ ദേവദത്തോ, അതേകിച്ഛോ ദേവദത്തോ’’തി? തായ ച പന തേ വാചായ ദേവദത്തോ കുപിതോ അഹോസി അനത്തമനോ’തി. ഇമം ഖോ തേ, രാജകുമാര, സമണോ ഗോതമോ ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ നേവ സക്ഖിതി ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്ഖിതി ഓഗിലിതും. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസസ്സ അയോസിങ്ഘാടകം കണ്ഠേ വിലഗ്ഗം, സോ നേവ സക്കുണേയ്യ ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്കുണേയ്യ ഓഗിലിതും; ഏവമേവ ഖോ തേ, രാജകുമാര, സമണോ ഗോതമോ ഇമം ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ നേവ സക്ഖിതി ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്ഖിതി ഓഗിലിതു’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൮൪. ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ സൂരിയം [സുരിയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉല്ലോകേത്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ അജ്ജ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേതും. സ്വേ ദാനാഹം സകേ നിവേസനേ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ അത്തചതുത്ഥോ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൮൫. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭാസേയ്യ നു ഖോ, ഭന്തേ, തഥാഗതോ തം വാചം യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ’’തി? ‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, രാജകുമാര, ഏകംസേനാ’’തി. ‘‘ഏത്ഥ, ഭന്തേ, അനസ്സും നിഗണ്ഠാ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, രാജകുമാര, ഏവം വദേസി – ‘ഏത്ഥ, ഭന്തേ, അനസ്സും നിഗണ്ഠാ’’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മം, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏതദവോച – ‘ഏഹി ത്വം, രാജകുമാര, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേഹി. ഏവം തേ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛിസ്സതി – അഭയേന രാജകുമാരേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം മഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വാദോ ആരോപിതോ’തി. ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോചം – ‘യഥാ കഥം പനാഹം, ഭന്തേ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം മഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’തി? ‘ഏഹി ത്വം, രാജകുമാര, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണം ഗോതമം ഏവം വദേഹി – ഭാസേയ്യ നു ഖോ, ഭന്തേ, തഥാഗതോ തം വാചം യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാതി? സചേ തേ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരോതി – ഭാസേയ്യ, രാജകുമാര, തഥാഗതോ തം വാചം യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാതി, തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – അഥ കിഞ്ചരഹി തേ, ഭന്തേ, പുഥുജ്ജനേന നാനാകരണം? പുഥുജ്ജനോപി ഹി തം വാചം ഭാസേയ്യ യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാതി. സചേ പന തേ സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരോതി – ന, രാജകുമാര, തഥാഗതോ തം വാചം ഭാസേയ്യ യാ സാ വാചാ പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാതി, തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – അഥ കിഞ്ചരഹി തേ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ ബ്യാകതോ – ആപായികോ ദേവദത്തോ, നേരയികോ ദേവദത്തോ, കപ്പട്ഠോ ദേവദത്തോ, അതേകിച്ഛോ ദേവദത്തോതി? തായ ച പന തേ വാചായ ദേവദത്തോ കുപിതോ അഹോസി അനത്തമനോതി. ഇമം ഖോ തേ, രാജകുമാര, സമണോ ഗോതമോ ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ നേവ സക്ഖിതി ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്ഖിതി ഓഗിലിതും. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസസ്സ അയോസിങ്ഘാടകം കണ്ഠേ വിലഗ്ഗം, സോ നേവ സക്കുണേയ്യ ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്കുണേയ്യ ഓഗിലിതും; ഏവമേവ ഖോ തേ, രാജകുമാര, സമണോ ഗോതമോ ഇമം ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ നേവ സക്ഖിതി ഉഗ്ഗിലിതും ന സക്ഖിതി ഓഗിലിതു’’’ന്തി.

൮൬. തേന ഖോ പന സമയേന ദഹരോ കുമാരോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ അങ്കേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഭയം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാജകുമാര, സചായം കുമാരോ തുയ്ഹം വാ പമാദമന്വായ ധാതിയാ വാ പമാദമന്വായ കട്ഠം വാ കഠലം [കഥലം (ക.)] വാ മുഖേ ആഹരേയ്യ, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ആഹരേയ്യസ്സാഹം, ഭന്തേ. സചേ, ഭന്തേ, ന സക്കുണേയ്യം ആദികേനേവ ആഹത്തും [ആഹരിതും (സ്യാ. കം.)], വാമേന ഹത്ഥേന സീസം പരിഗ്ഗഹേത്വാ [പഗ്ഗഹേത്വാ (സീ.)] ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന വങ്കങ്ഗുലിം കരിത്വാ സലോഹിതമ്പി ആഹരേയ്യം. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥി മേ, ഭന്തേ, കുമാരേ അനുകമ്പാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജകുമാര, യം തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, ന തം തഥാഗതോ വാചം ഭാസതി. യമ്പി തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, തമ്പി തഥാഗതോ വാചം ന ഭാസതി. യഞ്ച ഖോ തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സാ വാചായ വേയ്യാകരണായ. യം തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ, ന തം തഥാഗതോ വാചം ഭാസതി. യമ്പി തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ തമ്പി തഥാഗതോ വാചം ന ഭാസതി. യഞ്ച തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ, തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സാ വാചായ വേയ്യാകരണായ. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥി, രാജകുമാര, തഥാഗതസ്സ സത്തേസു അനുകമ്പാ’’തി.

൮൭. ‘‘യേമേ, ഭന്തേ, ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാപി ഗഹപതിപണ്ഡിതാപി സമണപണ്ഡിതാപി പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി, പുബ്ബേവ നു ഖോ, ഏതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ചേതസോ പരിവിതക്കിതം ഹോതി ‘യേ മം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പുച്ഛിസ്സന്തി തേസാഹം ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സാമീ’തി, ഉദാഹു ഠാനസോവേതം തഥാഗതം പടിഭാതീ’’തി?

‘‘തേന ഹി, രാജകുമാര, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, രാജകുമാര, കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാന’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ, കുസലോ അഹം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാന’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാജകുമാര, യേ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കിം നാമിദം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗ’ന്തി? പുബ്ബേവ നു ഖോ തേ ഏതം ചേതസോ പരിവിതക്കിതം അസ്സ ‘യേ മം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പുച്ഛിസ്സന്തി തേസാഹം ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സാമീ’തി, ഉദാഹു ഠാനസോവേതം പടിഭാസേയ്യാ’’തി?

‘‘അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, രഥികോ സഞ്ഞാതോ കുസലോ രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം. സബ്ബാനി മേ രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സുവിദിതാനി. ഠാനസോവേതം മം പടിഭാസേയ്യാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജകുമാര, യേ തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാപി ഗഹപതിപണ്ഡിതാപി സമണപണ്ഡിതാപി പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി, ഠാനസോവേതം തഥാഗതം പടിഭാതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സാ ഹി, രാജകുമാര, തഥാഗതസ്സ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ഠാനസോവേതം തഥാഗതം പടിഭാതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഭയോ രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

അഭയരാജകുമാരസുത്തം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.