൮. മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തം

൩൯൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സാതിസ്സ നാമ ഭിക്ഖുനോ കേവട്ടപുത്തസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തി. അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘സാതിസ്സ കിര നാമ ഭിക്ഖുനോ കേവട്ടപുത്തസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ സാതി, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതുകാമാ സമനുയുഞ്ജന്തി സമനുഗാഹന്തി സമനുഭാസന്തി – ‘‘മാ ഏവം, ആവുസോ സാതി, അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേനാവുസോ സാതി, പടിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം വുത്തം ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്ര പച്ചയാ നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ’’തി. ഏവമ്പി ഖോ സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ തദേവ പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തി.

൩൯൭. യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സാതിസ്സ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കേവട്ടപുത്തസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’ന്തി. അസ്സുമ്ഹ ഖോ മയം, ഭന്തേ, സാതിസ്സ കിര നാമ ഭിക്ഖുനോ കേവട്ടപുത്തസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’ന്തി. അഥ ഖോ മയം, ഭന്തേ, യേന സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തേനുപസങ്കമിമ്ഹ; ഉപസങ്കമിത്വാ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതദവോചുമ്ഹ – ‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ സാതി, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’ന്തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ അമ്ഹേ ഏതദവോച – ‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’ന്തി. അഥ ഖോ മയം, ഭന്തേ, സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതുകാമാ സമനുയുഞ്ജിമ്ഹ സമനുഗാഹിമ്ഹ സമനുഭാസിമ്ഹ – ‘മാ ഏവം, ആവുസോ സാതി, അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അനേകപരിയായേനാവുസോ സാതി, പടിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം വുത്തം ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്ര പച്ചയാ നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ’തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ അമ്ഹേഹി സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ തദേവ പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’ന്തി. യതോ ഖോ മയം, ഭന്തേ, നാസക്ഖിമ്ഹ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ മയം ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേമാ’’തി.

൩൯൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാതി, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാതി, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര, തേ, സാതി, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി, അനഞ്ഞ’’ന്തി. ‘‘കതമം തം, സാതി, വിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, വദോ വേദേയ്യോ തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതീ’’തി. ‘‘കസ്സ നു ഖോ നാമ ത്വം, മോഘപുരിസ, മയാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി? നനു മയാ, മോഘപുരിസ, അനേകപരിയായേന പടിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം വുത്തം, അഞ്ഞത്ര പച്ചയാ നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോതി? അഥ ച പന ത്വം, മോഘപുരിസ, അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖസി, അത്താനഞ്ച ഖണസി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവസി. തഞ്ഹി തേ, മോഘപുരിസ, ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

൩൯൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നായം സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ ഉസ്മീകതോപി ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി സിയാ ഭന്തേ? നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി. ഏവം വുത്തേ, സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ സാതിം ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ഞായിസ്സസി ഖോ ത്വം, മോഘപുരിസ, ഏതേന സകേന പാപകേന ദിട്ഠിഗതേന. ഇധാഹം ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തുമ്ഹേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ യഥായം സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖതി, അത്താനഞ്ച ഖണതി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ! അനേകപരിയായേന ഹി നോ, ഭന്തേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം വുത്തം ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്ര പച്ചയാ നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ! സാധു ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ. അനേകപരിയായേന ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം വുത്തം മയാ, അഞ്ഞത്ര പച്ചയാ നത്ഥി വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോതി. അഥ ച പനായം സാതി ഭിക്ഖു കേവട്ടപുത്തോ അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അമ്ഹേ ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖതി, അത്താനഞ്ച ഖണതി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവതി പസവതി. തഞ്ഹി തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ.

൪൦൦. ‘‘യം യദേവ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, തേന തേനേവ വിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി [സങ്ഖം ഗച്ഛതി (സീ. പീ.)]. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യം യദേവ പച്ചയം പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി തേന തേനേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. കട്ഠഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, കട്ഠഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; സകലികഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, സകലികഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; തിണഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, തിണഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ഗോമയഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, ഗോമയഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ഥുസഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, ഥുസഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; സങ്കാരഞ്ച പടിച്ച അഗ്ഗി ജലതി, സങ്കാരഗ്ഗിത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം യദേവ പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, തേന തേനേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ഘാണവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി വിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണംത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

൪൦൧. ‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, പസ്സഥാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരസമ്ഭവന്തി, ഭിക്ഖവേ, പസ്സഥാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം, തം നിരോധധമ്മന്തി, ഭിക്ഖവേ, പസ്സഥാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഭൂതമിദം നോസ്സൂതി, ഭിക്ഖവേ, കങ്ഖതോ ഉപ്പജ്ജതി വിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരസമ്ഭവം നോസ്സൂതി, ഭിക്ഖവേ, കങ്ഖതോ ഉപ്പജ്ജതി വിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം, തം നിരോധധമ്മം നോസ്സൂതി, ഭിക്ഖവേ, കങ്ഖതോ ഉപ്പജ്ജതി വിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ വിചികിച്ഛാ സാ പഹീയതീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരസമ്ഭവന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ വിചികിച്ഛാ സാ പഹീയതീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം, തം നിരോധധമ്മന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ വിചികിച്ഛാ സാ പഹീയതീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇതിപി വോ ഏത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരസമ്ഭവന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇതിപി വോ ഏത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇതിപി വോ ഏത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരസമ്ഭവന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തദാഹാരനിരോധാ യം ഭൂതം തം നിരോധധമ്മന്തി, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഇമം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം അല്ലീയേഥ കേലായേഥ ധനായേഥ മമായേഥ, അപി നു മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, കുല്ലൂപമം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനേയ്യാഥ നിത്ഥരണത്ഥായ നോ ഗഹണത്ഥായാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഇമം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ന അല്ലീയേഥ ന കേലായേഥ ന ധനായേഥ ന മമായേഥ, അപി നു മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, കുല്ലൂപമം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനേയ്യാഥ നിത്ഥരണത്ഥായ നോ ഗഹണത്ഥായാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

൪൦൨. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ, സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം.

‘‘ഇമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ?

‘‘ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ തണ്ഹാസമുദയാ തണ്ഹാജാതികാ തണ്ഹാപഭവാ.

‘‘തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ?

‘‘തണ്ഹാ വേദനാനിദാനാ വേദനാസമുദയാ വേദനാജാതികാ വേദനാപഭവാ.

‘‘വേദനാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ?

‘‘വേദനാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സജാതികാ ഫസ്സപഭവാ.

‘‘ഫസ്സോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ?

‘‘ഫസ്സോ സളായതനനിദാനോ സളായതനസമുദയോ സളായതനജാതികോ സളായതനപഭവോ.

‘‘സളായതനം ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം?

‘‘സളായതനം നാമരൂപനിദാനം നാമരൂപസമുദയം നാമരൂപജാതികം നാമരൂപപഭവം.

‘‘നാമരൂപം ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം?

‘‘നാമരൂപം വിഞ്ഞാണനിദാനം വിഞ്ഞാണസമുദയം വിഞ്ഞാണജാതികം വിഞ്ഞാണപഭവം.

‘‘വിഞ്ഞാണം ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം?

‘‘വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരനിദാനം സങ്ഖാരസമുദയം സങ്ഖാരജാതികം സങ്ഖാരപഭവം.

‘‘സങ്ഖാരാ ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ?

‘‘സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാജാതികാ അവിജ്ജാപഭവാ.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.’’’

൪൦൩. ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ജാതിപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ [കഥം വാ വോ ഏത്ഥ (?)] ഹോതീ’’തി? ‘‘ജാതിപച്ചയാ, ഭന്തേ, ജരാമരണം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി [ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതി (ക.)] – ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി. ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഭവപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാതി, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭവപച്ചയാ, ഭന്തേ, ജാതി; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി. ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഉപാദാനപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ, ഭന്തേ, ഭവോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി. ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തണ്ഹാപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ, ഭന്തേ, ഉപാദാനം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി. ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; വേദനാപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘വേദനാപച്ചയാ, ഭന്തേ, തണ്ഹാ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഫസ്സപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ, ഭന്തേ, വേദനാ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി. ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; സളായതനപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സളായതനപച്ചയാ, ഭന്തേ, ഫസ്സോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി. ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; നാമരൂപപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ, ഭന്തേ, സളായതനം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി. ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ, ഭന്തേ, നാമരൂപം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; സങ്ഖാരപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; അവിജ്ജാപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭന്തേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി.

൪൦൪. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി ഏവം വദേഥ, അഹമ്പി ഏവം വദാമി – ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

൪൦൫. ‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ജാതിനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ജാതിനിരോധാ, ഭന്തേ, ജരാമരണനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി. ‘‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഭവനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാതിനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭവനിരോധാ, ഭന്തേ, ജാതിനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’’തി. ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഉപാദാനനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭവനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ, ഭന്തേ, ഭവനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ’’തി. ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; തണ്ഹാനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ, ഭന്തേ, ഉപാദാനനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’’തി. ‘‘വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; വേദനാനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘വേദനാനിരോധാ, ഭന്തേ, തണ്ഹാനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’’തി. ‘‘ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; ഫസ്സനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഫസ്സനിരോധാ, ഭന്തേ, വേദനാനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’തി. ‘‘സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; സളായതനനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീതി? സളായതനനിരോധാ, ഭന്തേ, ഫസ്സനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’’തി. ‘‘നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; നാമരൂപനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സളായതനനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘നാമരൂപനിരോധാ, ഭന്തേ, സളായതനനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ’’തി. ‘‘വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; വിഞ്ഞാണനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘വിഞ്ഞാണനിരോധാ, ഭന്തേ, നാമരൂപനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’’തി. ‘‘സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; സങ്ഖാരനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സങ്ഖാരനിരോധാ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’’തി. ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; അവിജ്ജാനിരോധാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരനിരോധോ, നോ വാ, കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ, ഭന്തേ, സങ്ഖാരനിരോധോ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി.

൪൦൬. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി ഏവം വദേഥ, അഹമ്പി ഏവം വദാമി – ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി.

൪൦൭. ‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ പുബ്ബന്തം വാ പടിധാവേയ്യാഥ – ‘അഹേസുമ്ഹ നു ഖോ മയം അതീതമദ്ധാനം, നനു ഖോ അഹേസുമ്ഹ അതീതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ അഹേസുമ്ഹ അതീതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ അഹേസുമ്ഹ അതീതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹേസുമ്ഹ നു ഖോ മയം അതീതമദ്ധാന’’’ന്തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അപരന്തം വാ പടിധാവേയ്യാഥ – ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നമദ്ധാനം അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ അസ്സഥ – അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിംഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ഏവം വദേയ്യാഥ – സത്ഥാ നോ ഗരു, സത്ഥുഗാരവേന ച മയം ഏവം വദേമാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ ഏവം വദേയ്യാഥ – സമണോ ഏവമാഹ, സമണാ ച നാമ മയം ഏവം വദേമാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അപി നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ യാനി താനി പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം വത കോതൂഹലമങ്ഗലാനി താനി സാരതോ പച്ചാഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘നനു, ഭിക്ഖവേ, യദേവ തുമ്ഹാകം സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം, തദേവ തുമ്ഹേ വദേഥാ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഉപനീതാ ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമിനാ സന്ദിട്ഠികേന ധമ്മേന അകാലികേന ഏഹിപസ്സികേന ഓപനേയ്യികേന പച്ചത്തം വേദിതബ്ബേന വിഞ്ഞൂഹി. സന്ദിട്ഠികോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹി – ഇതി യന്തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി.

൪൦൮. ‘‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ന ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി – ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, മാതാ നവ വാ ദസ വാ മാസേ ഗബ്ഭം കുച്ഛിനാ പരിഹരതി മഹതാ സംസയേന ഗരുഭാരം [ഗരുമ്ഭാരം (സീ. പീ.)]. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, മാതാ നവന്നം വാ ദസന്നം വാ മാസാനം അച്ചയേന വിജായതി മഹതാ സംസയേന ഗരുഭാരം. തമേനം ജാതം സമാനം സകേന ലോഹിതേന പോസേതി. ലോഹിതഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യദിദം മാതുഥഞ്ഞം. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരോ വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ യാനി താനി കുമാരകാനം കീളാപനകാനി തേഹി കീളതി, സേയ്യഥിദം – വങ്കകം ഘടികം മോക്ഖചികം ചിങ്ഗുലകം പത്താള്ഹകം രഥകം ധനുകം. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരോ വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി – ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി.

൪൦൯. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി – യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധം സമാപന്നോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം വേദനം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. യാ വേദനാസു നന്ദീ തദുപാദാനം, തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി – യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധം സമാപന്നോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം വേദനം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. യാ വേദനാസു നന്ദീ തദുപാദാനം, തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

൪൧൦. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ, കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ, കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

൪൧൧. ‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി, ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ.

‘‘മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ, സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ, സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന, സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ, വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി, മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി, ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി, കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി, തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഉക്കോടനവഞ്ചന-നികതി-സാചിയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഛേദന-വധബന്ധനവിപരാമോസ-ആലോപ-സഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൩ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ].

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

൪൧൨. ‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ], ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി – അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ഉജും കായം പണിധായ, പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി; ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഥീനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥീനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ, സതോ സമ്പജാനോ, ഥീനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി; വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

൪൧൩. ‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

൪൧൪. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ ന സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി – യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി, സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം വേദനം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പിയരൂപേ ധമ്മേ ന സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ ധമ്മേ ന ബ്യാപജ്ജതി, ഉപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി അപ്പമാണചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം പജാനാതി – യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി, സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം വേദനം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതി. തസ്സ നന്ദീനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. ഇമം ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിം ധാരേഥ, സാതിം പന ഭിക്ഖും കേവട്ടപുത്തം മഹാതണ്ഹാജാലതണ്ഹാസങ്ഘാടപ്പടിമുക്ക’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.