൨. മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തം

൩൩൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗോസിങ്ഗസാലവനദായേ വിഹരതി സമ്ബഹുലേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം – ആയസ്മതാ ച സാരിപുത്തേന ആയസ്മതാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ആയസ്മതാ ച മഹാകസ്സപേന ആയസ്മതാ ച അനുരുദ്ധേന ആയസ്മതാ ച രേവതേന ആയസ്മതാ ച ആനന്ദേന, അഞ്ഞേഹി ച അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമാവുസോ, കസ്സപ, യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ധമ്മസ്സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മാ ച മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു ധമ്മസ്സവനായ. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാകസ്സപം ആയസ്മന്തഞ്ച അനുരുദ്ധം യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമന്തേ ധമ്മസ്സവനായ. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ രേവതോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോച – ‘‘ഉപസങ്കമന്താ ഖോ അമൂ, ആവുസോ [ആയസ്മന്താവുസോ (ക.)] രേവത, സപ്പുരിസാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേന ധമ്മസ്സവനായ. ആയാമാവുസോ രേവത, യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ധമ്മസ്സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച രേവതോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു ധമ്മസ്സവനായ.

൩൩൩. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തഞ്ച രേവതം ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ! സ്വാഗതം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഭഗവതോ സന്തികാവചരസ്സ! രമണീയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ [സബ്ബപാലിഫുല്ലാ (സീ.)] സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി, ധാതാ [ധതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ ചതസ്സന്നം പരിസാനം ധമ്മം ദേസേതി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി അനുപ്പബന്ധേഹി [അപ്പബദ്ധേഹി (സീ. പീ.)] അനുസയസമുഗ്ഘാതായ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൪. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ രേവത, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ രേവത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ രേവത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പടിസല്ലാനാരാമോ ഹോതി പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ, ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൫. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ആയസ്മതാ രേവതേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ സഹസ്സം നേമിമണ്ഡലാനം വോലോകേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൬. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ, ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ കസ്സപ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ കസ്സപ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ഹോതി ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ ഹോതി പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച തേചീവരികോ ഹോതി തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ ഹോതി സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പവിവിത്തോ ഹോതി പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ ഹോതി അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി സമാധിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി പഞ്ഞാസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൭. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിസ്സജ്ജേന്തി, നോ ച സംസാദേന്തി [സംസാരേന്തി (ക.)], ധമ്മീ ച നേസം കഥാ പവത്തിനീ ഹോതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം [മജ്ഝന്തികസമയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ അസ്സ. സോ യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ സായന്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം സായന്ഹസമയം പാരുപേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേ ആയസ്മന്തേ ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. ആയാമാവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ആയസ്മന്തോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ തേ ആയസ്മന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തഞ്ച രേവതം ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചം – ‘ഏതു ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ! സ്വാഗതം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഭഗവതോ സന്തികാവചരസ്സ! രമണീയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ…പേ… അനുസയസമുഗ്ഘാതായ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം ആനന്ദോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. ആനന്ദോ ഹി, സാരിപുത്ത, ബഹുസ്സുതോ സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി, ധാതാ, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ ചതസ്സന്നം പരിസാനം ധമ്മം ദേസേതി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി അനുപ്പബന്ധേഹി അനുസയസമുഗ്ഘാതായാ’’തി.

൩൪൦. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ രേവത ആയസ്മതാ ആനന്ദേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പുച്ഛാമ – രമണീയം, ആവുസോ രേവത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ മഞ്ഞേ ഗന്ധാ സമ്പവന്തി. കഥംരൂപേന, ആവുസോ രേവത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ രേവതോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത ഭിക്ഖു പടിസല്ലാനാരാമോ ഹോതി പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ, അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ, ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം രേവതോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. രേവതോ ഹി, സാരിപുത്ത, പടിസല്ലാനാരാമോ പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി.

൩൪൧. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ ആവുസോ അനുരുദ്ധ ആയസ്മതാ രേവതേന…പേ… കഥംരൂപേന, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുമാ പുരിസോ…പേ… ഏവരൂപേന ഖോ ആവുസോ സാരിപുത്ത ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത, യഥാ തം അനുരുദ്ധോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. അനുരുദ്ധോ ഹി, സാരിപുത്ത, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതീ’’തി.

൩൪൨. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം പുച്ഛാമ…പേ… കഥം രൂപേന ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ഹോതി ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച തേചീവരികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പവിവിത്തോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി… അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി… അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം കസ്സപോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. കസ്സപോ ഹി, സാരിപുത്ത, അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച തേചീവരികോ തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പവിവിത്തോ പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ സീലസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ വിമുത്തിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ’’തി.

൩൪൩. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം ഭന്തേ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛാമ…പേ… കഥംരൂപേന, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിസ്സജ്ജേന്തി, നോ ച സംസാദേന്തി, ധമ്മീ ച നേസം കഥാ പവത്തിനീ ഹോതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത, യഥാ തം മോഗ്ഗല്ലാനോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. മോഗ്ഗല്ലാനോ ഹി, സാരിപുത്ത, ധമ്മകഥികോ’’തി.

൩൪൪. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം പുച്ഛാമ – രമണീയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി. കഥംരൂപേന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ അസ്സ. സോ യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ സായന്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം സായന്ഹസമയം പാരുപേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, മോഗ്ഗല്ലാന! യഥാ തം സാരിപുത്തോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. സാരിപുത്തോ ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, ചിത്തം വസം വത്തേതി നോ ച സാരിപുത്തോ ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതീ’’തി.

൩൪൫. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുഭാസിത’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേസം വോ, സാരിപുത്ത, സുഭാസിതം പരിയായേന. അപി ച മമപി സുണാഥ യഥാരൂപേന ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യ. ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ – ‘ന താവാഹം ഇമം പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമി യാവ മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപേന ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ആയസ്മന്തോ [തേ ഭിക്ഖൂ (ക.)] ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.