൮. മധുപിണ്ഡികസുത്തം

൧൯൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കപിലവത്ഥും പിണ്ഡായ പാവിസി. കപിലവത്ഥുസ്മിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന മഹാവനം തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ബേലുവലട്ഠികായ മൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. ദണ്ഡപാണിപി ഖോ സക്കോ ജങ്ഘാവിഹാരം [ജങ്ഘവിഹാരം (ക.)] അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന മഹാവനം തേനുപസങ്കമി. മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ യേന ബേലുവലട്ഠികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ദണ്ഡപാണി സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിംവാദീ സമണോ കിമക്ഖായീ’’തി? ‘‘യഥാവാദീ ഖോ, ആവുസോ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ന കേനചി ലോകേ വിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി, യഥാ ച പന കാമേഹി വിസംയുത്തം വിഹരന്തം തം ബ്രാഹ്മണം അകഥംകഥിം ഛിന്നകുക്കുച്ചം ഭവാഭവേ വീതതണ്ഹം സഞ്ഞാ നാനുസേന്തി – ഏവംവാദീ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവമക്ഖായീ’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ ദണ്ഡപാണി സക്കോ സീസം ഓകമ്പേത്വാ, ജിവ്ഹം നില്ലാളേത്വാ, തിവിസാഖം നലാടികം നലാടേ വുട്ഠാപേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ പക്കാമി.

൨൦൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന നിഗ്രോധാരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കപിലവത്ഥും പിണ്ഡായ പാവിസിം. കപിലവത്ഥുസ്മിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന മഹാവനം തേനുപസങ്കമിം ദിവാവിഹാരായ. മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ബേലുവലട്ഠികായ മൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിം. ദണ്ഡപാണിപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന മഹാവനം തേനുപസങ്കമി. മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ യേന ബേലുവലട്ഠികാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മയാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദണ്ഡപാണി സക്കോ മം ഏതദവോച – ‘കിംവാദീ സമണോ കിമക്ഖായീ’തി?

‘‘ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദണ്ഡപാണിം സക്കം ഏതദവോചം – യഥാവാദീ ഖോ, ആവുസോ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ന കേനചി ലോകേ വിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി, യഥാ ച പന കാമേഹി വിസംയുത്തം വിഹരന്തം തം ബ്രാഹ്മണം അകഥംകഥിം ഛിന്നകുക്കുച്ചം ഭവാഭവേ വീതതണ്ഹം സഞ്ഞാ നാനുസേന്തി – ഏവംവാദീ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഏവമക്ഖായീ’’തി. ‘‘ഏവം വുത്തേ ഭിക്ഖവേ, ദണ്ഡപാണി സക്കോ സീസം ഓകമ്പേത്വാ, ജിവ്ഹം നില്ലാളേത്വാ, തിവിസാഖം നലാടികം നലാടേ വുട്ഠാപേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ പക്കാമീ’’തി.

൨൦൧. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിംവാദീ പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ന കേനചി ലോകേ വിഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠതി? കഥഞ്ച പന, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം കാമേഹി വിസംയുത്തം വിഹരന്തം തം ബ്രാഹ്മണം അകഥംകഥിം ഛിന്നകുക്കുച്ചം ഭവാഭവേ വീതതണ്ഹം സഞ്ഞാ നാനുസേന്തീ’’തി? ‘‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ പടിഘാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ദിട്ഠാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ വിചികിച്ഛാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ മാനാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ഭവരാഗാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ അവിജ്ജാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ദണ്ഡാദാന-സത്ഥാദാന-കലഹ-വിഗ്ഗഹ-വിവാദ-തുവംതുവം-പേസുഞ്ഞ-മുസാവാദാനം. ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

൨൦൨. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ, ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി. തേസം നോ, ആവുസോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാതി? തേസം നോ, ആവുസോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം, പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’തി. വിഭജതായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ’’തി.

൨൦൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ അതിക്കമ്മേവ മൂലം, അതിക്കമ്മ ഖന്ധം, സാഖാപലാസേ സാരം പരിയേസിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ; ഏവംസമ്പദമിദം ആയസ്മന്താനം സത്ഥരി സമ്മുഖീഭൂതേ, തം ഭഗവന്തം അതിസിത്വാ, അമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞഥ. സോ ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ, വത്താ പവത്താ, അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ, അമതസ്സ ദാതാ, ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി, യം ഭഗവന്തംയേവ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ. യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി. ‘‘അദ്ധാവുസോ കച്ചാന, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ, വത്താ പവത്താ, അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ, അമതസ്സ ദാതാ, ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി, യം ഭഗവന്തംയേവ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാമ. അപി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം, പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. വിഭജതായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അഗരും കത്വാ’’തി [അഗരുകത്വാ (സീ.), അഗരുകരിത്വാ (സ്യാ. പീ.)]. ‘‘തേന ഹാവുസോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസികരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഏതദവോച –

൨൦൪. ‘‘യം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം, ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി, ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി –

‘‘ചക്ഖുഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, യം വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിതക്കേതി, യം വിതക്കേതി തം പപഞ്ചേതി, യം പപഞ്ചേതി തതോനിദാനം പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു. സോതഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… കായഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, യം വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിതക്കേതി, യം വിതക്കേതി തം പപഞ്ചേതി, യം പപഞ്ചേതി തതോനിദാനം പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു.

‘‘സോ വതാവുസോ, ചക്ഖുസ്മിം സതി രൂപേ സതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ സതി ഫസ്സപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ഫസ്സപഞ്ഞത്തിയാ സതി വേദനാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വേദനാപഞ്ഞത്തിയാ സതി സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിയാ സതി വിതക്കപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വിതക്കപഞ്ഞത്തിയാ സതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാസമുദാചരണപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സോ വതാവുസോ, സോതസ്മിം സതി സദ്ദേ സതി…പേ… ഘാനസ്മിം സതി ഗന്ധേ സതി…പേ… ജിവ്ഹായ സതി രസേ സതി…പേ… കായസ്മിം സതി ഫോട്ഠബ്ബേ സതി…പേ… മനസ്മിം സതി ധമ്മേ സതി മനോവിഞ്ഞാണേ സതി ഫസ്സപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ഫസ്സപഞ്ഞത്തിയാ സതി വേദനാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വേദനാപഞ്ഞത്തിയാ സതി സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിയാ സതി വിതക്കപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വിതക്കപഞ്ഞത്തിയാ സതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാസമുദാചരണപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘സോ വതാവുസോ, ചക്ഖുസ്മിം അസതി രൂപേ അസതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ അസതി ഫസ്സപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഫസ്സപഞ്ഞത്തിയാ അസതി വേദനാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. വേദനാപഞ്ഞത്തിയാ അസതി സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിയാ അസതി വിതക്കപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. വിതക്കപഞ്ഞത്തിയാ അസതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാസമുദാചരണപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സോ വതാവുസോ, സോതസ്മിം അസതി സദ്ദേ അസതി…പേ… ഘാനസ്മിം അസതി ഗന്ധേ അസതി…പേ… ജിവ്ഹായ അസതി രസേ അസതി…പേ… കായസ്മിം അസതി ഫോട്ഠബ്ബേ അസതി…പേ… മനസ്മിം അസതി ധമ്മേ അസതി മനോവിഞ്ഞാണേ അസതി ഫസ്സപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഫസ്സപഞ്ഞത്തിയാ അസതി വേദനാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. വേദനാപഞ്ഞത്തിയാ അസതി സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിയാ അസതി വിതക്കപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. വിതക്കപഞ്ഞത്തിയാ അസതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാസമുദാചരണപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞാപേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘യം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി, ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. ആകങ്ഖമാനാ ച പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി.

൨൦൫. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം…പേ… ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’തി. തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘‘യതോനിദാനം, ഭിക്ഖു, പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം. ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ പടിഘാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ദിട്ഠാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ വിചികിച്ഛാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ മാനാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ഭവരാഗാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ അവിജ്ജാനുസയാനം, ഏസേവന്തോ ദണ്ഡാദാന-സത്ഥാദാന-കലഹ-വിഗ്ഗഹ-വിവാദതുവംതുവം-പേസുഞ്ഞ-മുസാവാദാനം. ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’തി? തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം, പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും, യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’തി. അഥ ഖോ മയം, ഭന്തേ, യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമിമ്ഹ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിമ്ഹ. തേസം നോ, ഭന്തേ, ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന ഇമേഹി ആകാരേഹി ഇമേഹി പദേഹി ഇമേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ വിഭത്തോ’’തി. ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ. മം ചേപി തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യം യഥാ തം മഹാകച്ചാനേന ബ്യാകതം. ഏസോ ചേവേതസ്സ അത്ഥോ. ഏവഞ്ച [ഏവേമേവ ച (ക.)] നം ധാരേഥാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പുരിസോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ മധുപിണ്ഡികം അധിഗച്ഛേയ്യ, സോ യതോ യതോ സായേയ്യ, ലഭേഥേവ സാദുരസം അസേചനകം. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ചേതസോ ഭിക്ഖു ദബ്ബജാതികോ, യതോ യതോ ഇമസ്സ ധമ്മപരിയായസ്സ പഞ്ഞായ അത്ഥം ഉപപരിക്ഖേയ്യ, ലഭേഥേവ അത്തമനതം, ലഭേഥേവ ചേതസോ പസാദം. കോ നാമോ അയം [കോ നാമായം (സ്യാ.)], ഭന്തേ, ധമ്മപരിയായോ’’തി? ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ആനന്ദ, ഇമം ധമ്മപരിയായം മധുപിണ്ഡികപരിയായോ ത്വേവ നം ധാരേഹീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മധുപിണ്ഡികസുത്തം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.