൪. ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തം

൧൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘരത്താഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘ലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ, ദോസോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ, മോഹോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ’തി. ഏവഞ്ചാഹം [ഏവംപാഹം (ക.)], ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘ലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ, ദോസോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ, മോഹോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ’തി. അഥ ച പന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, ദോസധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, മോഹധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘കോസു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ യേന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, ദോസധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, മോഹധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’’തി.

൧൭൬. ‘‘സോ ഏവ ഖോ തേ, മഹാനാമ, ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ യേന തേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, ദോസധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, മോഹധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി. സോ ച ഹി തേ, മഹാനാമ, ധമ്മോ അജ്ഝത്തം പഹീനോ അഭവിസ്സ, ന ത്വം അഗാരം അജ്ഝാവസേയ്യാസി, ന കാമേ പരിഭുഞ്ജേയ്യാസി. യസ്മാ ച ഖോ തേ, മഹാനാമ, സോ ഏവ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ തസ്മാ ത്വം അഗാരം അജ്ഝാവസസി, കാമേ പരിഭുഞ്ജസി.

൧൭൭. ‘‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ [ബഹൂപായാസാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി – ഇതി ചേപി, മഹാനാമ, അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഹോതി, സോ ച [സോവ (ക.)] അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം നാധിഗച്ഛതി, അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം; അഥ ഖോ സോ നേവ താവ അനാവട്ടീ കാമേസു ഹോതി. യതോ ച ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകസ്സ ‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഹോതി, സോ ച അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം അധിഗച്ഛതി അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം; അഥ ഖോ സോ അനാവട്ടീ കാമേസു ഹോതി.

‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ, അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ, ‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഹോതി, സോ ച അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം നാജ്ഝഗമം, അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം; അഥ ഖ്വാഹം നേവ താവ അനാവട്ടീ കാമേസു പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖോ മേ, മഹാനാമ, ‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം അഹോസി, സോ ച [സോവ (ക.)] അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം അജ്ഝഗമം, അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം; അഥാഹം അനാവട്ടീ കാമേസു പച്ചഞ്ഞാസിം.

൧൭൮. ‘‘കോ ച, മഹാനാമ, കാമാനം അസ്സാദോ? പഞ്ചിമേ, മഹാനാമ, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ; സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, മഹാനാമ, പഞ്ച കാമഗുണാ. യം ഖോ, മഹാനാമ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം കാമാനം അസ്സാദോ.

‘‘കോ ച, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ? ഇധ, മഹാനാമ, കുലപുത്തോ യേന സിപ്പട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി – യദി മുദ്ദായ യദി ഗണനായ യദി സങ്ഖാനേന യദി കസിയാ യദി വണിജ്ജായ യദി ഗോരക്ഖേന യദി ഇസ്സത്ഥേന യദി രാജപോരിസേന യദി സിപ്പഞ്ഞതരേന, സീതസ്സ പുരക്ഖതോ ഉണ്ഹസ്സ പുരക്ഖതോ ഡംസമകസവാതാതപസരീംസപസമ്ഫസ്സേഹി രിസ്സമാനോ ഖുപ്പിപാസായ മീയമാനോ; അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘തസ്സ ചേ മഹാനാമ കുലപുത്തസ്സ ഏവം ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ തേ ഭോഗാ നാഭിനിപ്ഫജ്ജന്തി, സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി ‘മോഘം വത മേ ഉട്ഠാനം, അഫലോ വത മേ വായാമോ’തി. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘തസ്സ ചേ, മഹാനാമ, കുലപുത്തസ്സ ഏവം ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ തേ ഭോഗാ അഭിനിപ്ഫജ്ജന്തി. സോ തേസം ഭോഗാനം ആരക്ഖാധികരണം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി – ‘കിന്തി മേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും, ന ചോരാ ഹരേയ്യും, ന അഗ്ഗി ദഹേയ്യ, ന ഉദകം വഹേയ്യ, ന അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരേയ്യു’ന്തി. തസ്സ ഏവം ആരക്ഖതോ ഗോപയതോ തേ ഭോഗേ രാജാനോ വാ ഹരന്തി, ചോരാ വാ ഹരന്തി, അഗ്ഗി വാ ദഹതി, ഉദകം വാ വഹതി, അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി. സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി – ‘യമ്പി മേ അഹോസി തമ്പി നോ നത്ഥീ’തി. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തി, ഖത്തിയാപി ഖത്തിയേഹി വിവദന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ബ്രാഹ്മണേഹി വിവദന്തി, ഗഹപതീപി ഗഹപതീഹി വിവദന്തി, മാതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി മാതരാ വിവദതി, പിതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി പിതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭാതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭഗിനിയാ വിവദതി, ഭഗിനീപി ഭാതരാ വിവദതി, സഹായോപി സഹായേന വിവദതി. തേ തത്ഥ കലഹവിഗ്ഗഹവിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പാണീഹിപി ഉപക്കമന്തി, ലേഡ്ഡൂഹിപി ഉപക്കമന്തി, ദണ്ഡേഹിപി ഉപക്കമന്തി, സത്ഥേഹിപി ഉപക്കമന്തി. തേ തത്ഥ മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു അസിചമ്മം ഗഹേത്വാ, ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ, ഉഭതോബ്യൂള്ഹം സങ്ഗാമം പക്ഖന്ദന്തി ഉസൂസുപി ഖിപ്പമാനേസു, സത്തീസുപി ഖിപ്പമാനാസു, അസീസുപി വിജ്ജോതലന്തേസു. തേ തത്ഥ ഉസൂഹിപി വിജ്ഝന്തി, സത്തിയാപി വിജ്ഝന്തി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി. തേ തത്ഥ മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു അസിചമ്മം ഗഹേത്വാ, ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ, അദ്ദാവലേപനാ ഉപകാരിയോ പക്ഖന്ദന്തി ഉസൂസുപി ഖിപ്പമാനേസു, സത്തീസുപി ഖിപ്പമാനാസു, അസീസുപി വിജ്ജോതലന്തേസു. തേ തത്ഥ ഉസൂഹിപി വിജ്ഝന്തി, സത്തിയാപി വിജ്ഝന്തി, ഛകണകായപി ഓസിഞ്ചന്തി, അഭിവഗ്ഗേനപി ഓമദ്ദന്തി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി. തേ തത്ഥ മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു സന്ധിമ്പി ഛിന്ദന്തി, നില്ലോപമ്പി ഹരന്തി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോന്തി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠന്തി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛന്തി. തമേനം രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തി – കസാഹിപി താളേന്തി, വേത്തേഹിപി താളേന്തി, അഡ്ഢദണ്ഡകേഹിപി താളേന്തി; ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദന്തി, പാദമ്പി ഛിന്ദന്തി, ഹത്ഥപാദമ്പി ഛിന്ദന്തി, കണ്ണമ്പി ഛിന്ദന്തി, നാസമ്പി ഛിന്ദന്തി, കണ്ണനാസമ്പി ഛിന്ദന്തി; ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി കരോന്തി, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി കരോന്തി, രാഹുമുഖമ്പി കരോന്തി, ജോതിമാലികമ്പി കരോന്തി, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി കരോന്തി, ഏരകവത്തികമ്പി കരോന്തി, ചീരകവാസികമ്പി കരോന്തി, ഏണേയ്യകമ്പി കരോന്തി, ബളിസമംസികമ്പി കരോന്തി, കഹാപണികമ്പി കരോന്തി, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി കരോന്തി, പലിഘപരിവത്തികമ്പി കരോന്തി, പലാലപീഠകമ്പി കരോന്തി, തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചന്തി, സുനഖേഹിപി ഖാദാപേന്തി, ജീവന്തമ്പി സൂലേ ഉത്താസേന്തി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി. തേ തത്ഥ മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി, മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖം. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

‘‘പുന ചപരം, മഹാനാമ, കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തേ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ, അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. അയമ്പി, മഹാനാമ, കാമാനം ആദീനവോ സമ്പരായികോ, ദുക്ഖക്ഖന്ധോ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം കാമാനമേവ ഹേതു.

൧൭൯. ‘‘ഏകമിദാഹം, മഹാനാമ, സമയം രാജഗഹേ വിഹരാമി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ നിഗണ്ഠാ [നിഗന്ഥാ (സ്യാ. ക.)] ഇസിഗിലിപസ്സേ കാളസിലായം ഉബ്ഭട്ഠകാ ഹോന്തി ആസനപടിക്ഖിത്താ, ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഇസിഗിലിപസ്സേ കാളസിലാ യേന തേ നിഗണ്ഠാ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ നിഗണ്ഠേ ഏതദവോചം – ‘കിന്നു തുമ്ഹേ, ആവുസോ, നിഗണ്ഠാ ഉബ്ഭട്ഠകാ ആസനപടിക്ഖിത്താ, ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയഥാ’തി? ഏവം വുത്തേ, മഹാനാമ, തേ നിഗണ്ഠാ മം ഏതദവോചും – ‘നിഗണ്ഠോ, ആവുസോ, നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ. പീ.)] സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി – ‘‘ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘അത്ഥി ഖോ വോ [അത്ഥി ഖോ ഭോ (സ്യാ. ക.)], നിഗണ്ഠാ, പുബ്ബേ പാപകമ്മം കതം, തം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ നിജ്ജീരേഥ [നിജ്ജരേഥ (സീ. സ്യാ. പീ.)]; യം പനേത്ഥ [മയം പനേത്ഥ (ക.)] ഏതരഹി കായേന സംവുതാ വാചായ സംവുതാ മനസാ സംവുതാ തം ആയതിം പാപസ്സ കമ്മസ്സ അകരണം; ഇതി പുരാണാനം കമ്മാനം തപസാ ബ്യന്തിഭാവാ, നവാനം കമ്മാനം അകരണാ, ആയതിം അനവസ്സവോ; ആയതിം അനവസ്സവാ കമ്മക്ഖയോ, കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ, ദുക്ഖക്ഖയാ വേദനാക്ഖയോ, വേദനാക്ഖയാ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി. തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ’തി.

൧൮൦. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, മഹാനാമ, തേ നിഗണ്ഠേ ഏതദവോചം – ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ ന നാഹുവമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം ന നാകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീ’തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’. ‘കിം പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദ’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘ഇതി കിര തുമ്ഹേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, ന ജാനാഥ – അഹുവമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ ന നാഹുവമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – അകരമ്ഹേവ മയം പുബ്ബേ പാപകമ്മം ന നാകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏവരൂപം വാ ഏവരൂപം വാ പാപകമ്മം അകരമ്ഹാതി, ന ജാനാഥ – ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകം വാ ദുക്ഖം നിജ്ജീരേതബ്ബം, ഏത്തകമ്ഹി വാ ദുക്ഖേ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബം ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതീതി. ന ജാനാഥ – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം. ഏവം സന്തേ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, യേ ലോകേ ലുദ്ദാ ലോഹിതപാണിനോ കുരൂരകമ്മന്താ മനുസ്സേസു പച്ചാജാതാ തേ നിഗണ്ഠേസു പബ്ബജന്തീ’തി? ‘ന ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം, ദുക്ഖേന ഖോ സുഖം അധിഗന്തബ്ബം; സുഖേന ചാവുസോ ഗോതമ, സുഖം അധിഗന്തബ്ബം അഭവിസ്സ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖം അധിഗച്ഛേയ്യ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖവിഹാരിതരോ ആയസ്മതാ ഗോതമേനാ’തി.

‘‘‘അദ്ധായസ്മന്തേഹി നിഗണ്ഠേഹി സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ വാചാ ഭാസിതാ – ന ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം, ദുക്ഖേന ഖോ സുഖം അധിഗന്തബ്ബം; സുഖേന ചാവുസോ ഗോതമ, സുഖം അധിഗന്തബ്ബം അഭവിസ്സ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖം അധിഗച്ഛേയ്യ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖവിഹാരിതരോ ആയസ്മതാ ഗോതമേനാ’’തി. അപി ച അഹമേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിതബ്ബോ – കോ നു ഖോ ആയസ്മന്താനം സുഖവിഹാരിതരോ രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മാ വാ ഗോതമോ’തി? അദ്ധാവുസോ ഗോതമ, അമ്ഹേഹി സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ വാചാ ഭാസിതാ, ന ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം, ദുക്ഖേന ഖോ സുഖം അധിഗന്തബ്ബം; സുഖേന ചാവുസോ ഗോതമ, സുഖം അധിഗന്തബ്ബം അഭവിസ്സ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖം അധിഗച്ഛേയ്യ, രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സുഖവിഹാരിതരോ ആയസ്മതാ ഗോതമേനാതി. അപി ച തിട്ഠതേതം, ഇദാനിപി മയം ആയസ്മന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമ – കോ നു ഖോ ആയസ്മന്താനം സുഖവിഹാരിതരോ രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ആയസ്മാ വാ ഗോതമോ’തി?

‘‘‘തേന ഹാവുസോ നിഗണ്ഠാ, തുമ്ഹേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ വോ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാഥ. തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഹോതി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ, അനിഞ്ജമാനോ കായേന, അഭാസമാനോ വാചം, സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ഏകന്തസുഖം പടിസംവേദീ വിഹരിതു’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഹോതി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ, അനിഞ്ജമാനോ കായേന, അഭാസമാനോ വാചം, ഛ രത്തിന്ദിവാനി…പേ… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി… തീണി രത്തിന്ദിവാനി… ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി… ഏകം രത്തിന്ദിവം ഏകന്തസുഖം പടിസംവേദീ വിഹരിതു’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’.

‘‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഹോമി അനിഞ്ജമാനോ കായേന, അഭാസമാനോ വാചം, ഏകം രത്തിന്ദിവം ഏകന്തസുഖം പടിസംവേദീ വിഹരിതും. അഹം ഖോ, ആവുസോ നിഗണ്ഠാ, പഹോമി അനിഞ്ജമാനോ കായേന, അഭാസമാനോ വാചം, ദ്വേ രത്തിന്ദിവാനി… തീണി രത്തിന്ദിവാനി… ചത്താരി രത്തിന്ദിവാനി… പഞ്ച രത്തിന്ദിവാനി… ഛ രത്തിന്ദിവാനി… സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ഏകന്തസുഖം പടിസംവേദീ വിഹരിതും. തം കിം മഞ്ഞഥാവുസോ നിഗണ്ഠാ, ഏവം സന്തേ കോ സുഖവിഹാരിതരോ രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അഹം വാ’തി? ‘ഏവം സന്തേ ആയസ്മാവ ഗോതമോ സുഖവിഹാരിതരോ രഞ്ഞാ മാഗധേന സേനിയേന ബിമ്ബിസാരേനാ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.