൫. ചുന്ദസുത്തം

൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന പാവാ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ.

അസ്സോസി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ – ‘‘ഭഗവാ കിര മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പാവം അനുപ്പത്തോ പാവായം വിഹരതി മയ്ഹം അമ്ബവനേ’’തി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ പഹൂതഞ്ച സൂകരമദ്ദവം ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യം തേ, ചുന്ദ, സൂകരമദ്ദവം പടിയത്തം തേന മം പരിവിസ, യം പനഞ്ഞം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യം അഹോസി സൂകരമദ്ദവം പടിയത്തം തേന ഭഗവന്തം പരിവിസി; യം പനഞ്ഞം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യം തേ, ചുന്ദ, സൂകരമദ്ദവം അവസിട്ഠം തം സോബ്ഭേ നിഖണാഹി. നാഹം തം, ചുന്ദ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ യസ്സ തം പരിഭുത്തം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സാ’’തി [അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേനാതി (ക. സീ.)]. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യം അഹോസി സൂകരമദ്ദവം അവസിട്ഠം തം സോബ്ഭേ നിഖണിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ ഭത്തം ഭുത്താവിസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി. ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ പബാള്ഹാ [ബാള്ഹാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] വേദനാ വത്തന്തി മാരണന്തികാ. തത്ര സുദം ഭഗവാ സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസി അവിഹഞ്ഞമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമാനന്ദ, യേന കുസിനാരാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

‘‘ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, കമ്മാരസ്സാതി മേ സുതം;

ആബാധം സമ്ഫുസീ ധീരോ, പബാള്ഹം മാരണന്തികം.

‘‘ഭുത്തസ്സ ച സൂകരമദ്ദവേന, ബ്യാധിപ്പബാള്ഹോ ഉദപാദി സത്ഥുനോ;

വിരിച്ചമാനോ [വിരിഞ്ചമാനോ (?) വിരേചമാനോ (ദീ. നി. ൨.൧൯൦)] ഭഗവാ അവോച, ‘ഗച്ഛാമഹം കുസിനാരം നഗര’’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേഹി; കിലന്തോസ്മി, ആനന്ദ, നിസീദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, പാനീയം ആഹര; പിപാസിതോസ്മി, ആനന്ദ, പിവിസ്സാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദാനി, ഭന്തേ, പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി അതിക്കന്താനി. തം ചക്കച്ഛിന്നം ഉദകം പരിത്തം ലുളിതം ആവിലം സന്ദതി. അയം, ഭന്തേ, കുകുട്ഠാ [കകുത്ഥാ (സീ.), കുകുടാ (സ്യാ.), കകുധാ (ദീ. നി. ൨.൧൯൧)] നദീ അവിദൂരേ അച്ഛോദകാ സാതോദകാ സീതോദകാ സേതോദകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ. ഏത്ഥ ഭഗവാ പാനീയഞ്ച പിവിസ്സതി ഗത്താനി ച സീതീകരിസ്സതീ’’തി [സീതിം കരിസ്സതീതി (സീ.), സീതം കരിസ്സതീതി (സ്യാ. പീ. ക.)].

ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, പാനീയം ആഹര; പിപാസിതോസ്മി, ആനന്ദ, പിവിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ യേന സാ നദീ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സാ നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ! അയഞ്ഹി സാ നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ മയി ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതീ’’തി!! പത്തേന പാനീയം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ! അയഞ്ഹി സാ, ഭന്തേ, നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ മയി ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതി!! പിവതു ഭഗവാ പാനീയം, പിവതു സുഗതോ പാനീയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പാനീയം അപായി [അപാസി (സീ.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന കുകുട്ഠാ നദീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ കുകുട്ഠം നദിം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ യേന അമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ചുന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ചുന്ദക, ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേഹി; കിലന്തോസ്മി, ചുന്ദക, നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ചുന്ദകോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. ആയസ്മാ പന ചുന്ദകോ തത്ഥേവ ഭഗവതോ പുരതോ നിസീദി.

‘‘ഗന്ത്വാന ബുദ്ധോ നദികം കുകുട്ഠം,

അച്ഛോദകം സാതുദകം [സാതോദകം (സബ്ബത്ഥ)] വിപ്പസന്നം;

ഓഗാഹി സത്ഥാ സുകിലന്തരൂപോ,

തഥാഗതോ അപ്പടിമോധ ലോകേ.

‘‘ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ചുദതാരി [ന്ഹത്വാ ച ഉത്തരി (ക.)] സത്ഥാ,

പുരക്ഖതോ ഭിക്ഖുഗണസ്സ മജ്ഝേ;

സത്ഥാ പവത്താ ഭഗവാ ഇധ ധമ്മേ,

ഉപാഗമി അമ്ബവനം മഹേസി;

ആമന്തയി ചുന്ദകം നാമ ഭിക്ഖും,

ചതുഗ്ഗുണം സന്ഥര [പത്ഥര (സീ. പീ.)] മേ നിപജ്ജം.

‘‘സോ ചോദിതോ ഭാവിതത്തേന ചുന്ദോ,

ചതുഗ്ഗുണം സന്ഥരി [പത്ഥരി (സീ. പീ.)] ഖിപ്പമേവ;

നിപജ്ജി സത്ഥാ സുകിലന്തരൂപോ,

ചുന്ദോപി തത്ഥ പമുഖേ നിസീദീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘സിയാ ഖോ, പനാനന്ദ, ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ കോചി വിപ്പടിസാരം ഉപദഹേയ്യ – ‘തസ്സ തേ, ആവുസോ ചുന്ദ, അലാഭാ, തസ്സ തേ ദുല്ലദ്ധം യസ്സ തേ തഥാഗതോ പച്ഛിമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ’തി. ചുന്ദസ്സാനന്ദ, കമ്മാരപുത്തസ്സ ഏവം വിപ്പടിസാരോ പടിവിനോദേതബ്ബോ –

‘‘‘തസ്സ തേ, ആവുസോ ചുന്ദ, ലാഭാ, തസ്സ തേ സുലദ്ധം യസ്സ തേ തഥാഗതോ പച്ഛിമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ. സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ ചുന്ദ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ദ്വേമേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമസമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച. കതമേ ദ്വേ? യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമസമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച.

‘‘‘ആയുസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, വണ്ണസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, സുഖസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, സഗ്ഗസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, യസസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, ആധിപതേയ്യസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിത’ന്തി. ചുന്ദസ്സാനന്ദ, കമ്മാരപുത്തസ്സ ഏവം വിപ്പടിസാരോ പടിവിനോദേതബ്ബോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി,

സംയമതോ വേരം ന ചീയതി;

കുസലോ ച ജഹാതി പാപകം,

രാഗദോസമോഹക്ഖയാ സനിബ്ബുതോ’’തി [പരിനിബ്ബുതോതി (സീ. സ്യാ. പീ.)]. പഞ്ചമം;