൮. പാടലിഗാമിയവഗ്ഗോ

൧. പഠമനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തം

൭൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേധ ഭിക്ഖൂ [തേ ച ഭിക്ഖൂ (സീ. സ്യാ. പീ. തദട്ഠകഥാപി ഓലോകേതബ്ബാ] അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠീകത്വാ (സീ. സ്യാ.), അട്ഠികത്വാ (പീ.)] മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസോ [സബ്ബം ചേതസാ (ഇതിപി അഞ്ഞസുത്തേസു)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ, ന ആപോ, ന തേജോ, ന വായോ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനം, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, നായം ലോകോ, ന പരലോകോ, ന ഉഭോ ചന്ദിമസൂരിയാ. തത്രാപാഹം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ആഗതിം വദാമി, ന ഗതിം, ന ഠിതിം, ന ചുതിം, ന ഉപപത്തിം; അപ്പതിട്ഠം, അപ്പവത്തം, അനാരമ്മണമേവേതം. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തം

൭൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേധ ഭിക്ഖൂ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ദുദ്ദസം അനതം നാമ, ന ഹി സച്ചം സുദസ്സനം;

പടിവിദ്ധാ തണ്ഹാ ജാനതോ, പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചന’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. തതിയനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തം

൭൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേധ ഭിക്ഖൂ അട്ഠിം കത്വാ, മനസി കത്വാ, സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ, ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം. നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി. തതിയം.

൪. ചതുത്ഥനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തം

൭൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേധ ഭിക്ഖൂ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘നിസ്സിതസ്സ ചലിതം, അനിസ്സിതസ്സ ചലിതം നത്ഥി. ചലിതേ അസതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ സതി നതി ന ഹോതി. നതിയാ അസതി ആഗതിഗതി ന ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ അസതി ചുതൂപപാതോ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന [ന ഉഭയമന്തരേ (സബ്ബത്ഥ) മ. നി. ൩.൩൯൩; സം. നി. ൪.൮൭ പസ്സിതബ്ബം]. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ചുന്ദസുത്തം

൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന പാവാ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ.

അസ്സോസി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ – ‘‘ഭഗവാ കിര മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പാവം അനുപ്പത്തോ പാവായം വിഹരതി മയ്ഹം അമ്ബവനേ’’തി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ പഹൂതഞ്ച സൂകരമദ്ദവം ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യം തേ, ചുന്ദ, സൂകരമദ്ദവം പടിയത്തം തേന മം പരിവിസ, യം പനഞ്ഞം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യം അഹോസി സൂകരമദ്ദവം പടിയത്തം തേന ഭഗവന്തം പരിവിസി; യം പനഞ്ഞം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യം തേ, ചുന്ദ, സൂകരമദ്ദവം അവസിട്ഠം തം സോബ്ഭേ നിഖണാഹി. നാഹം തം, ചുന്ദ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ യസ്സ തം പരിഭുത്തം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സാ’’തി [അഞ്ഞത്ര തഥാഗതേനാതി (ക. സീ.)]. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യം അഹോസി സൂകരമദ്ദവം അവസിട്ഠം തം സോബ്ഭേ നിഖണിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചുന്ദം കമ്മാരപുത്തം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ ഭത്തം ഭുത്താവിസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി. ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ പബാള്ഹാ [ബാള്ഹാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] വേദനാ വത്തന്തി മാരണന്തികാ. തത്ര സുദം ഭഗവാ സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസി അവിഹഞ്ഞമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമാനന്ദ, യേന കുസിനാരാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

‘‘ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ, കമ്മാരസ്സാതി മേ സുതം;

ആബാധം സമ്ഫുസീ ധീരോ, പബാള്ഹം മാരണന്തികം.

‘‘ഭുത്തസ്സ ച സൂകരമദ്ദവേന, ബ്യാധിപ്പബാള്ഹോ ഉദപാദി സത്ഥുനോ;

വിരിച്ചമാനോ [വിരിഞ്ചമാനോ (?) വിരേചമാനോ (ദീ. നി. ൨.൧൯൦)] ഭഗവാ അവോച, ‘ഗച്ഛാമഹം കുസിനാരം നഗര’’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേഹി; കിലന്തോസ്മി, ആനന്ദ, നിസീദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, പാനീയം ആഹര; പിപാസിതോസ്മി, ആനന്ദ, പിവിസ്സാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദാനി, ഭന്തേ, പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി അതിക്കന്താനി. തം ചക്കച്ഛിന്നം ഉദകം പരിത്തം ലുളിതം ആവിലം സന്ദതി. അയം, ഭന്തേ, കുകുട്ഠാ [കകുത്ഥാ (സീ.), കുകുടാ (സ്യാ.), കകുധാ (ദീ. നി. ൨.൧൯൧)] നദീ അവിദൂരേ അച്ഛോദകാ സാതോദകാ സീതോദകാ സേതോദകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ. ഏത്ഥ ഭഗവാ പാനീയഞ്ച പിവിസ്സതി ഗത്താനി ച സീതീകരിസ്സതീ’’തി [സീതിം കരിസ്സതീതി (സീ.), സീതം കരിസ്സതീതി (സ്യാ. പീ. ക.)].

ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ആനന്ദ, പാനീയം ആഹര; പിപാസിതോസ്മി, ആനന്ദ, പിവിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ യേന സാ നദീ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സാ നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ! അയഞ്ഹി സാ നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ മയി ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതീ’’തി!! പത്തേന പാനീയം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ! അയഞ്ഹി സാ, ഭന്തേ, നദീ ചക്കച്ഛിന്നാ പരിത്താ ലുളിതാ ആവിലാ സന്ദമാനാ മയി ഉപസങ്കമന്തേ അച്ഛാ വിപ്പസന്നാ അനാവിലാ സന്ദതി!! പിവതു ഭഗവാ പാനീയം, പിവതു സുഗതോ പാനീയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പാനീയം അപായി [അപാസി (സീ.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന കുകുട്ഠാ നദീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ കുകുട്ഠം നദിം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ യേന അമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ചുന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ചുന്ദക, ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേഹി; കിലന്തോസ്മി, ചുന്ദക, നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ചുന്ദകോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. ആയസ്മാ പന ചുന്ദകോ തത്ഥേവ ഭഗവതോ പുരതോ നിസീദി.

‘‘ഗന്ത്വാന ബുദ്ധോ നദികം കുകുട്ഠം,

അച്ഛോദകം സാതുദകം [സാതോദകം (സബ്ബത്ഥ)] വിപ്പസന്നം;

ഓഗാഹി സത്ഥാ സുകിലന്തരൂപോ,

തഥാഗതോ അപ്പടിമോധ ലോകേ.

‘‘ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ചുദതാരി [ന്ഹത്വാ ച ഉത്തരി (ക.)] സത്ഥാ,

പുരക്ഖതോ ഭിക്ഖുഗണസ്സ മജ്ഝേ;

സത്ഥാ പവത്താ ഭഗവാ ഇധ ധമ്മേ,

ഉപാഗമി അമ്ബവനം മഹേസി;

ആമന്തയി ചുന്ദകം നാമ ഭിക്ഖും,

ചതുഗ്ഗുണം സന്ഥര [പത്ഥര (സീ. പീ.)] മേ നിപജ്ജം.

‘‘സോ ചോദിതോ ഭാവിതത്തേന ചുന്ദോ,

ചതുഗ്ഗുണം സന്ഥരി [പത്ഥരി (സീ. പീ.)] ഖിപ്പമേവ;

നിപജ്ജി സത്ഥാ സുകിലന്തരൂപോ,

ചുന്ദോപി തത്ഥ പമുഖേ നിസീദീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘സിയാ ഖോ, പനാനന്ദ, ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ കോചി വിപ്പടിസാരം ഉപദഹേയ്യ – ‘തസ്സ തേ, ആവുസോ ചുന്ദ, അലാഭാ, തസ്സ തേ ദുല്ലദ്ധം യസ്സ തേ തഥാഗതോ പച്ഛിമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ’തി. ചുന്ദസ്സാനന്ദ, കമ്മാരപുത്തസ്സ ഏവം വിപ്പടിസാരോ പടിവിനോദേതബ്ബോ –

‘‘‘തസ്സ തേ, ആവുസോ ചുന്ദ, ലാഭാ, തസ്സ തേ സുലദ്ധം യസ്സ തേ തഥാഗതോ പച്ഛിമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബുതോ. സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ ചുന്ദ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ദ്വേമേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമസമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച. കതമേ ദ്വേ? യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമേ ദ്വേ പിണ്ഡപാതാ സമസമഫലാ സമസമവിപാകാ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി പിണ്ഡപാതേഹി മഹപ്ഫലതരാ ച മഹാനിസംസതരാ ച.

‘‘‘ആയുസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, വണ്ണസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, സുഖസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, സഗ്ഗസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, യസസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിതം, ആധിപതേയ്യസംവത്തനികം ആയസ്മതാ ചുന്ദേന കമ്മാരപുത്തേന കമ്മം ഉപചിത’ന്തി. ചുന്ദസ്സാനന്ദ, കമ്മാരപുത്തസ്സ ഏവം വിപ്പടിസാരോ പടിവിനോദേതബ്ബോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി,

സംയമതോ വേരം ന ചീയതി;

കുസലോ ച ജഹാതി പാപകം,

രാഗദോസമോഹക്ഖയാ സനിബ്ബുതോ’’തി [പരിനിബ്ബുതോതി (സീ. സ്യാ. പീ.)]. പഞ്ചമം;

൬. പാടലിഗാമിയസുത്തം

൭൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന പാടലിഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ പാടലിഗാമിയാ [പാടലിഗാമികാ (ദീ. നി. ൨.൧൪൮)] ഉപാസകാ – ‘‘ഭഗവാ കിര മഗധേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പാടലിഗാമം അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആവസഥാഗാര’’ന്തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേനാവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിസന്ഥതം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (സീ. സ്യാ. പീ.)], ഭന്തേ, ആവസഥാഗാരം; ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി; ഉദകമണികോ പതിട്ഠാപിതോ [ഉദകമണികം പതിട്ഠാപിതം (സ്യാ.)] തേലപ്പദീപോ ആരോപിതോ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ പച്ഛിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. പാടലിഗാമിയാപി ഖോ ഉപാസകാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ആവസഥാഗാരം പവിസിത്വാ പുരത്ഥിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പച്ഛിമാഭിമുഖാ നിസീദിംസു ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ആമന്തേസി –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതയോ, ആദീനവാ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ പമാദാധികരണം മഹതിം ഭോഗജാനിം നിഗച്ഛതി. അയം പഠമോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. അയം ദുതിയോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ യഞ്ഞദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി – യദി ഖത്തിയപരിസം, യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം, യദി ഗഹപതിപരിസം, യദി സമണപരിസം – അവിസാരദോ ഉപസങ്കമതി മങ്കുഭൂതോ. അയം തതിയോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി. അയം ചതുത്ഥോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, ദുസ്സീലോ സീലവിപന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. അയം പഞ്ചമോ ആദീനവോ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതയോ, പഞ്ച ആദീനവാ ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപത്തിയാ.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതയോ, ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അപ്പമാദാധികരണം മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതി. അയം പഠമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. അയം ദുതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ യഞ്ഞദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി – യദി ഖത്തിയപരിസം, യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം, യദി ഗഹപതിപരിസം, യദി സമണപരിസം – വിസാരദോ ഉപസങ്കമതി അമങ്കുഭൂതോ. അയം തതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അസമ്മൂള്ഹോ കാലങ്കരോതി. അയം ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, സീലവാ സീലസമ്പന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. അയം പഞ്ചമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതയോ, പഞ്ച ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുതേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘അഭിക്കന്താ ഖോ, ഗഹപതയോ, രത്തി; യസ്സദാനി തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി. [‘‘ഏവം ഭന്തേ‘‘തി ഖോപാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ (മഹാവ. ൨൮൫; ദീ. നി. ൨.൧൫൧)] അഥ ഖോ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ [‘‘ഏവം ഭന്തേ‘‘തി ഖോപാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ (മഹാവ. ൨൮൫; ദീ. നി. ൨.൧൫൧)] ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേസു പാടലിഗാമിയേസു ഉപാസകേസു സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസി.

തേന ഖോ പന സമയേന സുനിധവസ്സകാരാ [സുനീധവസ്സകാരാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ദേവതായോ സഹസ്സസഹസ്സേവ [സഹസ്സേവ (സ്യാ. ക.), സഹസ്സസ്സേവ (പീ.)] പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി. യസ്മിം പദേസേ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മഹേസക്ഖാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ മജ്ഝിമാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മജ്ഝിമാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ നീചാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി നീചാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന താ ദേവതായോ സഹസ്സസഹസ്സേവ പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തിയോ. യസ്മിം പദേസേ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മഹേസക്ഖാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ മജ്ഝിമാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, മജ്ഝിമാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ നീചാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, നീചാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയേ പച്ചുട്ഠായ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി –

‘‘കേ നു ഖോ [കോ നു ഖോ (സബ്ബത്ഥ)] ആനന്ദ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തീ’’തി [മാപേതീതി (സബ്ബത്ഥ)]. ‘‘സുനിധവസ്സകാരാ, ഭന്തേ, മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായാ’’തി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തി വജ്ജീനം പടിബാഹായ. ഇധാഹം, ആനന്ദ, അദ്ദസം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സമ്ബഹുലാ ദേവതായോ സഹസ്സസഹസ്സേവ പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തിയോ. യസ്മിം പദേസേ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മഹേസക്ഖാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ മജ്ഝിമാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മജ്ഝിമാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യസ്മിം പദേസേ നീചാ ദേവതാ വത്ഥൂനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി നീചാനം തത്ഥ രഞ്ഞം രാജമഹാമത്താനം ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതും. യാവതാ, ആനന്ദ, അരിയം ആയതനം യാവതാ വണിപ്പഥോ ഇദം അഗ്ഗനഗരം ഭവിസ്സതി പാടലിപുത്തം പുടഭേദനം. പാടലിപുത്തസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, തയോ അന്തരായാ ഭവിസ്സന്തി – അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദതോ വാ’’തി.

അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരാണിയം [സാരാണീയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അധിവാസേതു നോ ഭവം ഗോതമോ അജ്ജതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ യേന സകോ ആവസഥോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സകേ ആവസഥേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസും – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന സുനിധവസ്സകാരാനം മഗധമഹാമത്താനം ആവസഥോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസും സമ്പവാരേസും.

അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ സുനിധവസ്സകാരേ മഗധമഹാമത്തേ ഭഗവാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘യസ്മിം പദേസേ കപ്പേതി, വാസം പണ്ഡിതജാതിയോ;

സീലവന്തേത്ഥ ഭോജേത്വാ, സഞ്ഞതേ ബ്രഹ്മചാരയോ [ബ്രഹ്മചാരിനോ (സ്യാ.), ബ്രഹ്മചരിയേ (പീ. ക.)].

‘‘യാ തത്ഥ ദേവതാ ആസും, താസം ദക്ഖിണമാദിസേ;

താ പൂജിതാ പൂജയന്തി, മാനിതാ മാനയന്തി നം.

‘‘തതോ നം അനുകമ്പന്തി, മാതാ പുത്തംവ ഓരസം;

ദേവതാനുകമ്പിതോ പോസോ, സദാ ഭദ്രാനി പസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സുനിധവസ്സകാരാനം മഗധമഹാമത്താനം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന സുനിധവസ്സകാരാ മഗധമഹാമത്താ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ ഹോന്തി – ‘‘യേനജ്ജ സമണോ ഗോതമോ ദ്വാരേന നിക്ഖമിസ്സതി തം ‘ഗോതമദ്വാരം’ നാമ ഭവിസ്സതി. യേന തിത്ഥേന ഗങ്ഗം നദിം തരിസ്സതി തം ‘ഗോതമതിത്ഥം’ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ദ്വാരേന നിക്ഖമി തം ‘ഗോതമദ്വാരം’ നാമ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഗങ്ഗാ നദീ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ഗങ്ഗാ നദീ പൂരാ ഹോതി സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അപ്പേകച്ചേ മനുസ്സാ നാവം പരിയേസന്തി, അപ്പേകച്ചേ ഉളുമ്പം പരിയേസന്തി, അപ്പേകച്ചേ കുല്ലം ബന്ധന്തി അപാരാ പാരം ഗന്തുകാമാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമതീരേ [ഓരിമതീരാ (ബഹൂസു) മഹാവ. ൨൮൬; ദീ. നി. ൨.൧൫൪ പസ്സിതബ്ബം)] അന്തരഹിതോ പാരിമതീരേ പച്ചുട്ഠാസി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ മനുസ്സേ അപ്പേകച്ചേ നാവം പരിയേസന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ഉളുമ്പം പരിയേസന്തേ, അപ്പേകച്ചേ കുല്ലം ബന്ധന്തേ അപാരാ പാരം ഗന്തുകാമേ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യേ തരന്തി അണ്ണവം സരം,

സേതും കത്വാന വിസജ്ജ പല്ലലാനി;

കുല്ലഞ്ഹി ജനോ പബന്ധതി [ബന്ധതി (സ്യാ. പീ.)],

തിണ്ണാ [നിതിണ്ണാ (ക.)] മേധാവിനോ ജനാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. ദ്വിധാപഥസുത്തം

൭൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ ഹോതി ആയസ്മതാ നാഗസമാലേന പച്ഛാസമണേന. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ അന്തരാമഗ്ഗേ ദ്വിധാപഥം [ദ്വേധാപഥം (സീ.)]. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പന്ഥോ; ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നാഗസമാലം ഏതദവോച – ‘‘അയം, നാഗസമാല, പന്ഥോ; ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി.

ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പന്ഥോ; ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നാഗസമാലം ഏതദവോച – ‘‘അയം, നാഗസമാല, പന്ഥോ; ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭഗവതോ പത്തചീവരം തത്ഥേവ ഛമായം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമി – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പത്തചീവര’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ നാഗസമാലസ്സ തേന പന്ഥേന ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ നിക്ഖമിത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച ആകോടേസും പത്തഞ്ച ഭിന്ദിംസു സങ്ഘാടിഞ്ച വിപ്ഫാലേസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭിന്നേന പത്തേന വിപ്ഫാലിതായ സങ്ഘാടിയാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തേന പന്ഥേന ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ നിക്ഖമിത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച ആകോടേസും, പത്തഞ്ച ഭിന്ദിംസു, സങ്ഘാടിഞ്ച വിപ്ഫാലേസു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സദ്ധിം ചരമേകതോ വസം,

മിസ്സോ അഞ്ഞജനേന വേദഗൂ;

വിദ്വാ പജഹാതി പാപകം,

കോഞ്ചോ ഖീരപകോവ നിന്നഗ’’ന്തി. സത്തമം;

൮. വിസാഖാസുത്തം

൭൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ നത്താ കാലങ്കതാ ഹോതി പിയാ മനാപാ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ദിവാ ദിവസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, വിസാഖേ, ആഗച്ഛസി അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഇധൂപസങ്കന്താ ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘നത്താ മേ, ഭന്തേ, പിയാ മനാപാ കാലങ്കതാ. തേനാഹം അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഇധൂപസങ്കന്താ ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി. ‘‘ഇച്ഛേയ്യാസി ത്വം, വിസാഖേ, യാവതികാ [യാവതകാ (?)] സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ താവതികേ [താവതകേ (?)] പുത്തേ ച നത്താരോ ചാ’’തി? ‘‘ഇച്ഛേയ്യാഹം, ഭഗവാ [ഇച്ഛേയ്യാഹം ഭന്തേ ഭഗവാ (സ്യാ.)] യാവതികാ സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ താവതികേ പുത്തേ ച നത്താരോ ചാ’’തി.

‘‘കീവബഹുകാ പന, വിസാഖേ, സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ ദേവസികം കാലം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ദസപി, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ ദേവസികം കാലം കരോന്തി; നവപി, ഭന്തേ… അട്ഠപി, ഭന്തേ… സത്തപി, ഭന്തേ… ഛപി, ഭന്തേ… പഞ്ചപി, ഭന്തേ… ചത്താരോപി, ഭന്തേ… തീണിപി, ഭന്തേ… ദ്വേപി, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ ദേവസികം കാലം കരോന്തി. ഏകോപി, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയാ മനുസ്സോ ദേവസികം കാലം കരോതി. അവിവിത്താ, ഭന്തേ, സാവത്ഥി മനുസ്സേഹി കാലം കരോന്തേഹീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വിസാഖേ, അപി നു ത്വം കദാചി കരഹചി അനല്ലവത്ഥാ വാ ഭവേയ്യാസി അനല്ലകേസാ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. അലം മേ, ഭന്തേ, താവ ബഹുകേഹി പുത്തേഹി ച നത്താരേഹി ചാ’’തി.

‘‘യേസം ഖോ, വിസാഖേ, സതം പിയാനി, സതം തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം നവുതി പിയാനി, നവുതി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം അസീതി പിയാനി, അസീതി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം സത്തതി പിയാനി, സത്തതി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം സട്ഠി പിയാനി, സട്ഠി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം പഞ്ഞാസം പിയാനി, പഞ്ഞാസം തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം ചത്താരീസം പിയാനി, ചത്താരീസം തേസം ദുക്ഖാനി, യേസം തിംസം പിയാനി, തിംസം തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം വീസതി പിയാനി, വീസതി തേസം ദുക്ഖാനി, യേസം ദസ പിയാനി, ദസ തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം നവ പിയാനി, നവ തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം അട്ഠ പിയാനി, അട്ഠ തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം സത്ത പിയാനി, സത്ത തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം ഛ പിയാനി, ഛ തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം പഞ്ച പിയാനി, പഞ്ച തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം ചത്താരി പിയാനി, ചത്താരി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം തീണി പിയാനി, തീണി തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം ദ്വേ പിയാനി, ദ്വേ തേസം ദുക്ഖാനി; യേസം ഏകം പിയം, ഏകം തേസം ദുക്ഖം; യേസം നത്ഥി പിയം, നത്ഥി തേസം ദുക്ഖം, അസോകാ തേ വിരജാ അനുപായാസാതി വദാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യേ കേചി സോകാ പരിദേവിതാ വാ,

ദുക്ഖാ ച [ദുക്ഖാ വ (അട്ഠ.)] ലോകസ്മിമനേകരൂപാ;

പിയം പടിച്ചപ്പഭവന്തി ഏതേ,

പിയേ അസന്തേ ന ഭവന്തി ഏതേ.

‘‘തസ്മാ ഹി തേ സുഖിനോ വീതസോകാ,

യേസം പിയം നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ;

തസ്മാ അസോകം വിരജം പത്ഥയാനോ,

പിയം ന കയിരാഥ കുഹിഞ്ചി ലോകേ’’തി. അട്ഠമം;

൯. പഠമദബ്ബസുത്തം

൭൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പരിനിബ്ബാനകാലോ മേ ദാനി, സുഗതാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, ദബ്ബ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബായി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ സരീരസ്സ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായിത്ഥ ന മസി. സേയ്യഥാപി നാമ സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസി; ഏവമേവ ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ സരീരസ്സ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായിത്ഥ ന മസീതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അഭേദി കായോ നിരോധി സഞ്ഞാ,

വേദനാ സീതിഭവിംസു [പീതിദഹംസു (സീ. പീ.), സീതിദഹിംസു (ക.)] സബ്ബാ;

വൂപസമിംസു സങ്ഖാരാ,

വിഞ്ഞാണം അത്ഥമാഗമാ’’തി. നവമം;

൧൦. ദുതിയദബ്ബസുത്തം

൮൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ദബ്ബസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മല്ലപുത്തസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ സരീരസ്സ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായിത്ഥ ന മസി. സേയ്യഥാപി നാമ സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ സരീരസ്സ ഝായമാനസ്സ ഡയ്ഹമാനസ്സ നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായിത്ഥ ന മസീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അയോഘനഹതസ്സേവ, ജലതോ ജാതവേദസോ [ജാതവേദസ്സ (സ്യാ.)];

അനുപുബ്ബൂപസന്തസ്സ, യഥാ ന ഞായതേ ഗതി.

ഏവം സമ്മാവിമുത്താനം, കാമബന്ധോഘതാരിനം;

പഞ്ഞാപേതും ഗതി നത്ഥി, പത്താനം അചലം സുഖ’’ന്തി. ദസമം;

പാടലിഗാമിയവഗ്ഗോ [പാടലിഗാമവഗ്ഗോ (ക.)] അട്ഠമോ.