൩. നന്ദവഗ്ഗോ

൧. കമ്മവിപാകജസുത്തം

൨൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പുരാണകമ്മവിപാകജം ദുക്ഖം തിബ്ബം ഖരം കടുകം വേദനം അധിവാസേന്തോ സതോ സമ്പജാനോ അവിഹഞ്ഞമാനോ.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പുരാണകമ്മവിപാകജം ദുക്ഖം തിബ്ബം ഖരം കടുകം വേദനം അധിവാസേന്തം സതം സമ്പജാനം അവിഹഞ്ഞമാനം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സബ്ബകമ്മജഹസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

ധുനമാനസ്സ പുരേ കതം രജം;

അമമസ്സ ഠിതസ്സ താദിനോ,

അത്ഥോ നത്ഥി ജനം ലപേതവേ’’തി. പഠമം;

൨. നന്ദസുത്തം

൨൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ നന്ദോ ഭഗവതോ ഭാതാ മാതുച്ഛാപുത്തോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേതി – ‘‘അനഭിരതോ അഹം, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി; ന സക്കോമി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, നന്ദോ ഭഗവതോ ഭാതാ മാതുച്ഛാപുത്തോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേതി – ‘അനഭിരതോ അഹം, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, ന സക്കോമി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന നന്ദം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ നന്ദ, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ നന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ നന്ദ, ആമന്തേതീ’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം നന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സച്ചം കിര ത്വം, നന്ദ, സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവമാരോചേസി – ‘അനഭിരതോ അഹം, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, ന സക്കോമി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘കിസ്സ പന ത്വം, നന്ദ, അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരസി, ന സക്കോസി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സസീ’’തി? ‘‘സാകിയാനീ മം [മമ (സ്യാ., അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ)], ഭന്തേ, ജനപദകല്യാണീ ഘരാ നിക്ഖമന്തസ്സ [നിക്ഖമന്തം (അട്ഠകഥായം പാഠന്തരം)] ഉപഡ്ഢുല്ലിഖിതേഹി കേസേഹി അപലോകേത്വാ മം ഏതദവോച – ‘തുവടം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ആഗച്ഛേയ്യാസീ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തമനുസ്സരമാനോ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി, ന സക്കോമി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദം ബാഹായം ഗഹേത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം [സമ്മിഞ്ജിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ [സമ്മിഞ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി.

തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനി അച്ഛരാസതാനി സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗതാനി ഹോന്തി കകുടപാദാനി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, നന്ദ, ഇമാനി പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി കകുടപാദാനീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, നന്ദ, കതമാ നു ഖോ അഭിരൂപതരാ വാ ദസ്സനീയതരാ വാ പാസാദികതരാ വാ, സാകിയാനീ വാ ജനപദകല്യാണീ, ഇമാനി വാ പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി കകുടപാദാനീ’’തി? ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പലുട്ഠമക്കടീ കണ്ണനാസച്ഛിന്നാ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സാകിയാനീ ജനപദകല്യാണീ ഇമേസം പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം ഉപനിധായ സങ്ഖ്യമ്പി [സങ്ഖമ്പി (സീ.)] നോപേതി കലഭാഗമ്പി നോപേതി ഉപനിധിമ്പി നോപേതി. അഥ ഖോ ഇമാനി പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി അഭിരൂപതരാനി ചേവ ദസ്സനീയതരാനി ച പാസാദികതരാനി ചാ’’തി.

‘‘അഭിരമ, നന്ദ, അഭിരമ, നന്ദ! അഹം തേ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാന’’ന്തി. ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാനം, അഭിരമിസ്സാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി [ഭഗവാ ബ്രഹ്മചരിയേതി (സ്യാ. പീ.), ഭഗവാ ബ്രഹ്മചരിയന്തി (ക.)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദം ബാഹായം ഗഹേത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ദേവേസു താവതിംസേസു അന്തരഹിതോ ജേതവനേ പാതുരഹോസി.

അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ആയസ്മാ കിര നന്ദോ ഭഗവതോ ഭാതാ മാതുച്ഛാപുത്തോ അച്ഛരാനം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി; ഭഗവാ കിരസ്സ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം നന്ദം ഭതകവാദേന ച ഉപക്കിതകവാദേന ച സമുദാചരന്തി – ‘‘ഭതകോ കിരായസ്മാ നന്ദോ ഉപക്കിതകോ കിരായസ്മാ നന്ദോ അച്ഛരാനം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി; ഭഗവാ കിരസ്സ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ സഹായകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭതകവാദേന ച ഉപക്കിതകവാദേന ച അട്ടീയമാനോ ഹരായമാനോ ജിഗുച്ഛമാനോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ നന്ദോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, നന്ദോ ഭഗവതോ ഭാതാ മാതുച്ഛാപുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദി – ‘‘നന്ദോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാനം, മുഞ്ചാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി. ‘‘മയാപി ഖോ ത്വം, നന്ദ [ഖോ തേ നന്ദ (സീ. സ്യാ. പീ.), ഖോ നന്ദ (ക.)], ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘നന്ദോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി – ‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, നന്ദോ ഭഗവതോ ഭാതാ മാതുച്ഛാപുത്തോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. യദേവ ഖോ തേ, നന്ദ, അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഥാഹം മുത്തോ ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യസ്സ നിത്തിണ്ണോ പങ്കോ,

മദ്ദിതോ കാമകണ്ടകോ;

മോഹക്ഖയം അനുപ്പത്തോ,

സുഖദുക്ഖേസു ന വേധതീ സ ഭിക്ഖൂ’’തി. ദുതിയം;

൩. യസോജസുത്തം

൨൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന യസോജപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താനി ഹോന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേധ ഖോ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ [ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ (ക.)] അഹേസും.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കേ പനേതേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ‘‘ഏതാനി, ഭന്തേ, യസോജപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേതേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, മമ വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കിം നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ, കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ യസോജോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേമേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, പണാമേമി വോ [വോ പണാമേമി (സബ്ബത്ഥ) മ. നി. ൨.൧൫൭ പസ്സിതബ്ബം]; ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ [പടിസംസാമേത്വാ (സ്യാ.)] പത്തചീവരമാദായ യേന വജ്ജീ തേന ചാരികം പക്കമിംസു. വജ്ജീസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനാ യേന വഗ്ഗുമുദാ നദീ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ വഗ്ഗുമുദായ നദിയാ തീരേ പണ്ണകുടിയോ കരിത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസു.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോജോ വസ്സൂപഗതോ [വസ്സൂപഗതേ (ക.)] ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭഗവതാ മയം, ആവുസോ, പണാമിതാ അത്ഥകാമേന ഹിതേസിനാ, അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ. ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, തഥാ വിഹാരം കപ്പേമ യഥാ നോ വിഹരതം ഭഗവാ അത്തമനോ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ യസോജസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ വൂപകട്ഠാ അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരന്താ തേനേവന്തരവസ്സേന സബ്ബേവ തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന വേസാലീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ വഗ്ഗുമുദാതീരിയാനം ഭിക്ഖൂനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച മനസി കരിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആലോകജാതാ വിയ മേ, ആനന്ദ, ഏസാ ദിസാ, ഓഭാസജാതാ വിയ മേ, ആനന്ദ, ഏസാ ദിസാ; യസ്സം ദിസായം [യായം (ക.)] വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി. ഗന്തും അപ്പടികൂലാസി മേ മനസി കാതും. പഹിണേയ്യാസി ത്വം, ആനന്ദ, വഗ്ഗുമുദാതീരിയാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ദൂതം – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതി, സത്ഥാ ആയസ്മന്താനം ദസ്സനകാമോ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി ത്വം, ആവുസോ, യേന വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ ഏവം വദേഹി – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതി, സത്ഥാ ആയസ്മന്താനം ദസ്സനകാമോ’’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം അന്തരഹിതോ വഗ്ഗുമുദായ നദിയാ തീരേ തേസം ഭിക്ഖൂനം പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതി, സത്ഥാ ആയസ്മന്താനം ദസ്സനകാമോ’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – വഗ്ഗുമുദായ നദിയാ തീരേ അന്തരഹിതാ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം ഭഗവതോ സമ്മുഖേ പാതുരഹേസും. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ആനേഞ്ജേന സമാധിനാ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കതമേന നു ഖോ ഭഗവാ വിഹാരേന ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘ആനേഞ്ജേന ഖോ ഭഗവാ വിഹാരേന ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി. സബ്ബേവ ആനേഞ്ജസമാധിനാ നിസീദിംസു.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ, നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ, ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം [ചീവരം (സബ്ബത്ഥ)] കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി; നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ; ചിരനിസിന്നാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ; പടിസമ്മോദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗന്തുകേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ, നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ, ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി; നിക്ഖന്തോ മജ്ഝിമോ യാമോ; ചിരനിസിന്നാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ; പടിസമ്മോദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗന്തുകേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ, നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ, ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ, നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി; നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ; ഉദ്ധസ്തോ അരുണോ; നന്ദിമുഖീ രത്തി; ചിരനിസിന്നാ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ; പടിസമ്മോദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ, ആഗന്തുകേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, ജാനേയ്യാസി ഏത്തകമ്പി തേ നപ്പടിഭാസേയ്യ [നപ്പടിഭേയ്യ (?)]. അഹഞ്ച, ആനന്ദ, ഇമാനി ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സബ്ബേവ ആനേഞ്ജസമാധിനാ നിസീദിമ്ഹാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യസ്സ ജിതോ കാമകണ്ടകോ,

അക്കോസോ ച വധോ ച ബന്ധനഞ്ച;

പബ്ബതോവ [പബ്ബതോ വിയ (സീ. സ്യാ. പീ.)] സോ ഠിതോ അനേജോ,

സുഖദുക്ഖേസു ന വേധതീ സ ഭിക്ഖൂ’’തി. തതിയം;

൪. സാരിപുത്തസുത്തം

൨൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യഥാപി പബ്ബതോ സേലോ, അചലോ സുപ്പതിട്ഠിതോ;

ഏവം മോഹക്ഖയാ ഭിക്ഖു, പബ്ബതോവ ന വേധതീ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൨൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ കായഗതായ സതിയാ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതായ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ കായഗതായ സതിയാ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതായ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സതി കായഗതാ ഉപട്ഠിതാ,

ഛസു ഫസ്സായതനേസു സംവുതോ;

സതതം ഭിക്ഖു സമാഹിതോ,

ജഞ്ഞാ നിബ്ബാനമത്തനോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. പിലിന്ദവച്ഛസുത്തം

൨൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ [പിലിന്ദിവച്ഛോ (സീ.)] ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, പിലിന്ദവച്ഛോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന പിലിന്ദവച്ഛം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ പിലിന്ദവച്ഛ [വച്ഛ (സ്യാ.)], ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ പിലിന്ദവച്ഛ, ആമന്തേതീ’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം പിലിന്ദവച്ഛം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, വച്ഛ, ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ പുബ്ബേനിവാസം മനസി കരിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉജ്ഝായിത്ഥ. ന, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛോ ദോസന്തരോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതി. വച്ഛസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ച ജാതിസതാനി അബ്ബോകിണ്ണാനി ബ്രാഹ്മണകുലേ പച്ചാജാതാനി. സോ തസ്സ വസലവാദോ ദീഘരത്തം സമുദാചിണ്ണോ [അജ്ഝാചിണ്ണോ (സ്യാ. പീ. ക. അട്ഠകഥായം പാഠന്തരം)]. തേനായം വച്ഛോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യമ്ഹീ ന മായാ വസതീ ന മാനോ,

യോ വീതലോഭോ അമമോ നിരാസോ;

പനുണ്ണകോധോ [പണുന്നകോധോ (പീ.)] അഭിനിബ്ബുതത്തോ,

സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. സക്കുദാനസുത്തം

൨൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പിപ്പലിഗുഹായം വിഹരതി, സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി അഞ്ഞതരം [നിസിന്നോ അഞ്ഞതരം (സ്യാ. ക.)] സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠിതസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസേയ്യ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനി ഉസ്സുക്കം ആപന്നാനി ഹോന്തി ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിണ്ഡപാതപടിലാഭായ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ താനി പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനി പടിക്ഖിപിത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി.

തേന ഖോ പന സമയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിണ്ഡപാതം ദാതുകാമോ ഹോതി. പേസകാരവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ തന്തം വിനാതി. സുജാ [സുജാതാ (സ്യാ. പീ. ക.)] അസുരകഞ്ഞാ തസരം പൂരേതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ രാജഗഹേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ പച്ചുഗന്ത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഘരം പവിസിത്വാ [പവിസേത്വാ (ക.)] ഘടിയാ ഓദനം ഉദ്ധരിത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ അദാസി. സോ അഹോസി പിണ്ഡപാതോ അനേകസൂപോ അനേകബ്യഞ്ജനോ അനേകരസബ്യഞ്ജനോ [അനേകസൂപരസബ്യഞ്ജനോ (സീ. പീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കോ നു ഖോ അയം സത്തോ യസ്സായം ഏവരൂപോ ഇദ്ധാനുഭാവോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സക്കോ ഖോ അയം ദേവാനമിന്ദോ’’തി. ഇതി വിദിത്വാ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കതം ഖോ തേ ഇദം, കോസിയ; മാ [മാസ്സു (സീ. സ്യാ.)] പുനപി ഏവരൂപമകാസീ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ഭന്തേ കസ്സപ, പുഞ്ഞേന അത്ഥോ; അമ്ഹാകമ്പി പുഞ്ഞേന കരണീയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഹോ ദാനം പരമദാനം [പരമം ദാനം (പീ. ക.)] കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിതം! അഹോ ദാനം പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിതം!! അഹോ ദാനം പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിത’’ന്തി!!! അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേന്തസ്സ – ‘‘അഹോ ദാനം പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിതം! അഹോ ദാനം പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിതം!! അഹോ ദാനം പരമദാനം കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിത’’ന്തി!!!

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘പിണ്ഡപാതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

അത്തഭരസ്സ അനഞ്ഞപോസിനോ;

ദേവാ പിഹയന്തി താദിനോ,

ഉപസന്തസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി. സത്തമം;

൮. പിണ്ഡപാതികസുത്തം

൨൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം കരേരിമണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി –

‘‘പിണ്ഡപാതികോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരന്തോ ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ചക്ഖുനാ രൂപേ പസ്സിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ സോതേന സദ്ദേ സോതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ഘാനേന ഗന്ധേ ഘായിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ജിവ്ഹായ രസേ സായിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ കായേന ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസിതും. പിണ്ഡപാതികോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ പിണ്ഡായ ചരതി. ഹന്ദാവുസോ, മയമ്പി പിണ്ഡപാതികാ ഹോമ. മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ ചക്ഖുനാ രൂപേ പസ്സിതും, മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ സോതേന സദ്ദേ സോതും, മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ ഘാനേന ഗന്ധേ ഘായിതും, മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ ജിവ്ഹായ രസേ സായിതും, മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ കായേന ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസിതും; മയമ്പി സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി. അയഞ്ചരഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ ഹോതി വിപ്പകതാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന കരേരിമണ്ഡലമാളോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം കരേരിമണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി –

‘പിണ്ഡപാതികോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ചരന്തോ ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ചക്ഖുനാ രൂപേ പസ്സിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ സോതേന സദ്ദേ സോതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ഘാനേന ഗന്ധേ ഘായിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ ജിവ്ഹായ രസേ സായിതും, ലഭതി കാലേന കാലം മനാപികേ കായേന ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസിതും. പിണ്ഡപാതികോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ പിണ്ഡായ ചരതി. ഹന്ദാവുസോ, മയമ്പി പിണ്ഡപാതികാ ഹോമ. മയമ്പി ലച്ഛാമ കാലേന കാലം മനാപികേ ചക്ഖുനാ രൂപേ പസ്സിതും…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസിതും. മയമ്പി സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’തി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.

‘‘ന ഖ്വേതം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം യം തുമ്ഹേ ഏവരൂപിം കഥം കഥേയ്യാഥ. സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം – ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘പിണ്ഡപാതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

അത്തഭരസ്സ അനഞ്ഞപോസിനോ;

ദേവാ പിഹയന്തി താദിനോ,

നോ ചേ സദ്ദസിലോകനിസ്സിതോ’’തി. അട്ഠമം;

൯. സിപ്പസുത്തം

൨൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, സിപ്പം ജാനാതി? കോ കിം സിപ്പം സിക്ഖി? കതരം സിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി?

തത്ഥേകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഹത്ഥിസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അസ്സസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘രഥസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ധനുസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഥരുസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘മുദ്ദാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഗണനാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘സങ്ഖാനസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ലേഖാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘കാവേയ്യസിപ്പം [കാബ്യസിപ്പം (സ്യാ.)] സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ലോകായതസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഖത്തവിജ്ജാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. അയഞ്ചരഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ ഹോതി വിപ്പകതാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന മണ്ഡലമാളോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, സിപ്പം ജാനാതി? കോ കിം സിപ്പം സിക്ഖി? കതരം സിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി?

‘‘തത്ഥേകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഹത്ഥിസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘അസ്സസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘രഥസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ധനുസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഥരുസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി, ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘മുദ്ദാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഗണനാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘സങ്ഖാനസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ലേഖാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘കാവേയ്യസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ലോകായതസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി; ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഖത്തവിജ്ജാസിപ്പം സിപ്പാനം അഗ്ഗ’ന്തി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ ഹോതി വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.

‘‘ന ഖ്വേതം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം യം തുമ്ഹേ ഏവരൂപിം കഥം കഥേയ്യാഥ. സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം – ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അസിപ്പജീവീ ലഹു അത്ഥകാമോ,

യതിന്ദ്രിയോ സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ;

അനോകസാരീ അമമോ നിരാസോ,

ഹിത്വാ മാനം ഏകചരോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി. നവമം;

൧൦. ലോകസുത്തം

൩൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ വോലോകേന്തോ സത്തേ അനേകേഹി സന്താപേഹി സന്തപ്പമാനേ, അനേകേഹി ച പരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹമാനേ – രാഗജേഹിപി, ദോസജേഹിപി, മോഹജേഹിപി [മോഹജേഹിപീതി (സബ്ബത്ഥ)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അയം ലോകോ സന്താപജാതോ,

ഫസ്സപരേതോ രോഗം വദതി അത്തതോ;

യേന യേന ഹി മഞ്ഞതി [യേന ഹി മഞ്ഞതി (സ്യാ. പീ.)],

തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ.

‘‘അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ,

ഭവപരേതോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി;

യദഭിനന്ദതി തം ഭയം,

യസ്സ ഭായതി തം ദുക്ഖം;

ഭവവിപ്പഹാനായ ഖോ പനിദം ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി’’.

‘‘‘യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭവേന ഭവസ്സ വിപ്പമോക്ഖമാഹംസു, സബ്ബേ തേ അവിപ്പമുത്താ ഭവസ്മാ’തി വദാമി. ‘യേ വാ പന കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ വിഭവേന ഭവസ്സ നിസ്സരണമാഹംസു, സബ്ബേ തേ അനിസ്സടാ ഭവസ്മാ’തി വദാമി.

‘‘ഉപധിഞ്ഹി പടിച്ച ദുക്ഖമിദം സമ്ഭോതി, സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ. ലോകമിമം പസ്സ; പുഥൂ അവിജ്ജായ പരേതാ ഭൂതാ ഭൂതരതാ അപരിമുത്താ; യേ ഹി കേചി ഭവാ സബ്ബധി സബ്ബത്ഥതായ സബ്ബേ തേ ഭവാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം യഥാഭൂതം, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ;

ഭവതണ്ഹാ പഹീയതി, വിഭവം നാഭിനന്ദതി.

‘‘സബ്ബസോ തണ്ഹാനം ഖയാ,

അസേസവിരാഗനിരോധോ നിബ്ബാനം;

തസ്സ നിബ്ബുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

അനുപാദാ [അനുപാദാനാ (സീ.)] പുനബ്ഭവോ ന ഹോതി;

അഭിഭൂതോ മാരോ വിജിതസങ്ഗാമോ,

ഉപച്ചഗാ സബ്ബഭവാനി താദീ’’തി. ദസമം;

നന്ദവഗ്ഗോ തതിയോ നിട്ഠിതോ.