൪. മേഘിയവഗ്ഗോ

൧. മേഘിയസുത്തം

൩൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ചാലികായം വിഹരതി ചാലികേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജന്തുഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിതു’’ന്തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മേഘിയ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ജന്തുഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന കിമികാളായ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമി. [ഉപസങ്കമിത്വാ (സബ്ബത്ഥ) അ. നി. ൯.൩ പസ്സിതബ്ബം] അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ [ഉപസങ്കമിത്വാ (സബ്ബത്ഥ) അ. നി. ൯.൩ പസ്സിതബ്ബം] കിമികാളായ നദിയാ തീരേ ജങ്ഘാവിഹാരം [ജങ്ഘവിഹാരം (ക.)] അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ [അനുവിചരമാനോ അദ്ദസാ ഖോ (സീ. സ്യാ. പീ.), അനുവിചരമാനോ അദ്ദസ (ക.)] അമ്ബവനം പാസാദികം മനുഞ്ഞം രമണീയം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പാസാദികം വതിദം അമ്ബവനം മനുഞ്ഞം [ഇദം പദം വിദേസപോത്ഥകേസു നത്ഥി, അങ്ഗുത്തരേപി] രമണീയം. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ആഗച്ഛേയ്യാഹം ഇമം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ജന്തുഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസിം. ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന കിമികാളായ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമിം [ഉപസങ്കമിത്വാ (സബ്ബത്ഥ)]. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ [ഉപസങ്കമിത്വാ (സബ്ബത്ഥ)], കിമികാളായ നദിയാ തീരേ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ [അനുവിചരമാനോ അദ്ദസം (സബ്ബത്ഥ)] അമ്ബവനം പാസാദികം മനുഞ്ഞം രമണീയം. ദിസ്വാന മേ ഏതദഹോസി – ‘പാസാദികം വതിദം അമ്ബവനം മനുഞ്ഞം രമണീയം. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ആഗച്ഛേയ്യാഹം ഇമം അമ്ബവനം പധാനായാ’തി. സചേ മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ അനുജാനാതി [അനുജാനേയ്യ (അ. നി. ൯.൩)], ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മേഘിയം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി താവ, മേഘിയ, ഏകകമ്ഹി [ഏകകമ്ഹാ (സീ. പീ.), ഏകകോമ്ഹി (സ്യാ.)] താവ, യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവതോ, ഭന്തേ, നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കരണീയം, നത്ഥി കതസ്സ വാ പതിചയോ. മയ്ഹം ഖോ പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ഉത്തരി കരണീയം, അത്ഥി കതസ്സ പതിചയോ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനാതി, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മേഘിയം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി താവ, മേഘിയ, ഏകകമ്ഹി താവ, യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവതോ, ഭന്തേ, നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയം, നത്ഥി കതസ്സ വാ പതിചയോ. മയ്ഹം ഖോ പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ഉത്തരി കരണീയം, അത്ഥി കതസ്സ പതിചയോ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനാതി, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി. ‘‘പധാനന്തി ഖോ, മേഘിയ, വദമാനം കിന്തി വദേയ്യാമ? യസ്സദാനി ത്വം, മേഘിയ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന തം അമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം അമ്ബവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ [അജ്ഝോഗഹേത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ തസ്മിം അമ്ബവനേ വിഹരന്തസ്സ യേഭുയ്യേന തയോ പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ [വിതക്കോതി (സീ. പീ. ക.)].

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! സദ്ധായ ച വതമ്ഹാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. അഥ ച പനിമേഹി തീഹി പാപകേഹി അകുസലേഹി വിതക്കേഹി അന്വാസത്താ, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കേന, ബ്യാപാദവിതക്കേന, വിഹിംസാവിതക്കേന’’.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം അമ്ബവനേ വിഹരന്തസ്സ യേഭുയ്യേന തയോ പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! സദ്ധായ ച വതമ്ഹാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. അഥ ച പനിമേഹി തീഹി പാപകേഹി അകുസലേഹി വിതക്കേഹി അന്വാസത്താ, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കേന, ബ്യാപാദവിതക്കേന, വിഹിംസാവിതക്കേന’’’.

‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ പഞ്ച ധമ്മാ പരിപാകായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച?

‘‘ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം പഠമോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം ദുതിയോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠികഥാ, പവിവേകകഥാ, അസംസഗ്ഗകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സീലകഥാ, സമാധികഥാ, പഞ്ഞാകഥാ, വിമുത്തികഥാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ; ഏവരൂപായ കഥായ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. അപരിപാകായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം തതിയോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി, അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ [ഉപ്പാദായ (സ്യാ.)], ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം ചതുത്ഥോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം പഞ്ചമോ ധമ്മോ പരിപാകായ സംവത്തതി. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പരിപാകായ സംവത്തന്തി.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ യം സീലവാ ഭവിസ്സതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരിസ്സതി, ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖിസ്സതി സിക്ഖാപദേസു.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ യം യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠികഥാ, പവിവേകകഥാ, അസംസഗ്ഗകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സീലകഥാ, സമാധികഥാ, പഞ്ഞാകഥാ, വിമുത്തികഥാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ; ഏവരൂപായ കഥായ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ യം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ യം പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ.

‘‘തേന ച പന, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ – അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായ, മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ, ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ. അനിച്ചസഞ്ഞിനോ ഹി, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി, അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ഖുദ്ദാ വിതക്കാ സുഖുമാ വിതക്കാ,

അനുഗതാ [അനുഗ്ഗതാ (സീ. ക. അട്ഠകഥായം പാഠന്തരം)] മനസോ ഉപ്പിലാവാ [ഉബ്ബിലാപാ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

ഏതേ അവിദ്വാ മനസോ വിതക്കേ,

ഹുരാ ഹുരം ധാവതി ഭന്തചിത്തോ.

‘‘ഏതേ ച വിദ്വാ മനസോ വിതക്കേ,

ആതാപിയോ സംവരതീ സതീമാ;

അനുഗതേ മനസോ ഉപ്പിലാവേ,

അസേസമേതേ പജഹാസി ബുദ്ധോ’’തി. പഠമം;

൨. ഉദ്ധതസുത്തം

൩൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുസിനാരായം വിഹരതി ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരന്തി ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ പാകതിന്ദ്രിയാ.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരന്തേ ഉദ്ധതേ ഉന്നളേ ചപലേ മുഖരേ വികിണ്ണവാചേ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനേ അസമാഹിതേ വിബ്ഭന്തചിത്തേ പാകതിന്ദ്രിയേ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അരക്ഖിതേന കായേന [ചിത്തേന (നേത്തിയം)], മിച്ഛാദിട്ഠിഹതേന [മിച്ഛാദിട്ഠിഗതേന (ബഹൂസു)] ച;

ഥിനമിദ്ധാ [ഥീനമിദ്ധാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭിഭൂതേന, വസം മാരസ്സ ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സ, സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ;

സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ, ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം;

ഥീനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി. ദുതിയം;

൩. ഗോപാലകസുത്തം

൩൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഗോപാലകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ഗോപാലകം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി [സമാദാപേസി (?)] സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി.

അഥ ഖോ സോ ഗോപാലകോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ [സമാദിപിതോ (?)] സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സോ ഗോപാലകോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ സോ ഗോപാലകോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പഹൂതം അപ്പോദകപായസം [അപ്പോദകപായാസം (സബ്ബത്ഥ)] പടിയാദാപേത്വാ നവഞ്ച സപ്പിം ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന തസ്സ ഗോപാലകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സോ ഗോപാലകോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അപ്പോദകപായസേന [അപ്പോദകപായാസേന ച (സ്യാ. പീ.)] നവേന ച സപ്പിനാ സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ സോ ഗോപാലകോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ഗോപാലകം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ തം ഗോപാലകം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ സീമന്തരികായ ജീവിതാ വോരോപേസി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യേന, ഭന്തേ, ഗോപാലകേന അജ്ജ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അപ്പോദകപായസേന നവേന ച സപ്പിനാ സഹത്ഥാ സന്തപ്പിതോ സമ്പവാരിതോ സോ കിര, ഭന്തേ, ഗോപാലകോ അഞ്ഞതരേന പുരിസേന സീമന്തരികായ ജീവിതാ വോരോപിതോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ദിസോ ദിസം യം തം കയിരാ, വേരീ വാ പന വേരിനം;

മിച്ഛാപണിഹിതം ചിത്തം, പാപിയോ നം തതോ കരേ’’തി. തതിയം;

൪. യക്ഖപഹാരസുത്തം

൩൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ കപോതകന്ദരായം വിഹരന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ.

തേന ഖോ പന സമയേന ദ്വേ യക്ഖാ സഹായകാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അദ്ദസംസു ഖോ തേ യക്ഖാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന ഏകോ യക്ഖോ ദുതിയം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘പടിഭാതി മം, സമ്മ, ഇമസ്സ സമണസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതു’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘അലം, സമ്മ, മാ സമണം ആസാദേസി. ഉളാരോ സോ, സമ്മ, സമണോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘പടിഭാതി മം, സമ്മ, ഇമസ്സ സമണസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതു’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘അലം, സമ്മ, മാ സമണം ആസാദേസി. ഉളാരോ സോ, സമ്മ, സമണോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘പടിഭാതി മം, സമ്മ, ഇമസ്സ സമണസ്സ സീസേ പഹാരം ദാതു’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘അലം, സമ്മ, മാ സമണം ആസാദേസി. ഉളാരോ സോ, സമ്മ, സമണോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’തി.

അഥ ഖോ സോ യക്ഖോ തം യക്ഖം അനാദിയിത്വാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സീസേ പഹാരം അദാസി. താവ മഹാ പഹാരോ അഹോസി, അപി തേന പഹാരേന സത്തരതനം വാ അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ നാഗം ഓസാദേയ്യ, മഹന്തം വാ പബ്ബതകൂടം പദാലേയ്യ. അഥ ച പന സോ യക്ഖോ ‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’തി വത്വാ തത്ഥേവ മഹാനിരയം അപതാസി [അവത്ഥാസി (ക. സീ.)].

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തേന യക്ഖേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സീസേ പഹാരം ദീയമാനം. ദിസ്വാ യേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ന കിഞ്ചി ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘ഖമനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, യാപനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന; അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അബ്ഭുതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത! യാവ [യം ത്വം (സീ. ക.), യം (സ്യാ.)] മഹിദ്ധികോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഹാനുഭാവോ! ഇധ തേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അഞ്ഞതരോ യക്ഖോ സീസേ പഹാരം അദാസി. താവ മഹാ പഹാരോ അഹോസി, അപി തേന പഹാരേന സത്തരതനം വാ അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ നാഗം ഓസാദേയ്യ, മഹന്തം വാ പബ്ബതകൂടം പദാലേയ്യ, അഥ ച പനായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏവമാഹ – ‘ഖമനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, യാപനീയം മേ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന; അപി ച മേ സീസം ഥോകം ദുക്ഖ’’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, അബ്ഭുതം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന! യാവ [യം (സ്യാ.)] മഹിദ്ധികോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മഹാനുഭാവോ യത്ര ഹി നാമ യക്ഖമ്പി പസ്സിസ്സതി! മയം പനേതരഹി പംസുപിസാചകമ്പി ന പസ്സാമാ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ തേസം ഉഭിന്നം മഹാനാഗാനം ഇമം ഏവരൂപം കഥാസല്ലാപം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതി;

വിരത്തം രജനീയേസു, കോപനേയ്യേ ന കുപ്പതി;

യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തം, കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. നാഗസുത്തം

൩൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ആകിണ്ണോ വിഹരതി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖൂനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ ഏതരഹി ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖൂനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരാമി. യംനൂനാഹം ഏകോ ഗണസ്മാ വൂപകട്ഠോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കോസമ്ബിം പിണ്ഡായ പാവിസി. കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകം അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഏകോ അദുതിയോ യേന പാലിലേയ്യകം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന പാലിലേയ്യകം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി രക്ഖിതവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ.

അഞ്ഞതരോപി ഖോ ഹത്ഥിനാഗോ ആകിണ്ണോ വിഹരതി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികലഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി. ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദതി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ചസ്സ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദന്തി, ആവിലാനി ച പാനീയാനി പിവതി, ഓഗാഹാ ചസ്സ ഉത്തിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി. ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. അഥ ഖോ തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ ഏതരഹി ആകിണ്ണോ വിഹരാമി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികലഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദാമി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദന്തി, ആവിലാനി ച പാനീയാനി പിവാമി, ഓഗാഹാ ച മേ ഉത്തിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി, ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരാമി. യംനൂനാഹം ഏകോ ഗണസ്മാ വൂപകട്ഠോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ സോ ഹത്ഥിനാഗോ യൂഥാ അപക്കമ്മ യേന പാലിലേയ്യകം രക്ഖിതവനസണ്ഡോ ഭദ്ദസാലമൂലം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. തത്ര സുദം [ഉപസങ്കമിത്വാ തത്ര സുദം (സ്യാ. പീ. ക.)] സോ ഹത്ഥിനാഗോ യസ്മിം പദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി തം പദേസം [അപ്പഹരിതഞ്ച കരോതി, സോണ്ഡായ (ബഹൂസു)] അപ്പഹരിതം കരോതി, സോണ്ഡായ ച [അപ്പഹരിതഞ്ച കരോതി, സോണ്ഡായ (ബഹൂസു)] ഭഗവതോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതി [ഉപട്ഠപേതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ വിഹാസിം ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖൂനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി, ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹാസിം. സോമ്ഹി ഏതരഹി അനാകിണ്ണോ വിഹരാമി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി, അനാകിണ്ണോ സുഖം ഫാസു വിഹരാമീ’’തി.

തസ്സപി ഖോ ഹത്ഥിനാഗസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആകിണ്ണോ വിഹാസിം ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികലഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദിം, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ഖാദിംസു, ആവിലാനി ച പാനീയാനി അപായിം, ഓഗാഹാ ച മേ ഉത്തിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ അഗമംസു, ആകിണ്ണോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹാസിം. സോമ്ഹി ഏതരഹി അനാകിണ്ണോ വിഹരാമി ഹത്ഥീഹി ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥികലഭേഹി ഹത്ഥിച്ഛാപേഹി, അച്ഛിന്നഗ്ഗാനി ചേവ തിണാനി ഖാദാമി, ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗഞ്ച മേ സാഖാഭങ്ഗം ന ഖാദന്തി, അനാവിലാനി ച പാനീയാനി പിവാമി, ഓഗാഹാ ച മേ ഉത്തിണ്ണസ്സ ഹത്ഥിനിയോ ന കായം ഉപനിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി, അനാകിണ്ണോ സുഖം ഫാസു വിഹരാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അത്തനോ ച പവിവേകം വിദിത്വാ തസ്സ ച ഹത്ഥിനാഗസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ഏതം [ഏവം (ക.)] നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ;

സമേതി ചിത്തം ചിത്തേന, യദേകോ രമതീ മനോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. പിണ്ഡോലസുത്തം

൩൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ ആരഞ്ഞികോ പിണ്ഡപാതികോ പംസുകൂലികോ തേചീവരികോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ [ആരദ്ധവിരിയോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ധുതവാദോ അധിചിത്തമനുയുത്തോ.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ ആരഞ്ഞികം പിണ്ഡപാതികം പംസുകൂലികം തേചീവരികം അപ്പിച്ഛം സന്തുട്ഠം പവിവിത്തം അസംസട്ഠം ആരദ്ധവീരിയം ധുതവാദം അധിചിത്തമനുയുത്തം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ [അനുപവാദോ അനുപഘാതോ (സ്യാ. പീ. ക.)], പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ;

മത്തഞ്ഞുതാ ച ഭത്തസ്മിം, പന്തഞ്ച സയനാസനം;

അധിചിത്തേ ച ആയോഗോ, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. ഛട്ഠം;

൭. സാരിപുത്തസുത്തം

൩൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ അധിചിത്തമനുയുത്തോ.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ അപ്പിച്ഛം സന്തുട്ഠം പവിവിത്തം അസംസട്ഠം ആരദ്ധവീരിയം അധിചിത്തമനുയുത്തം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അധിചേതസോ അപ്പമജ്ജതോ,

മുനിനോ മോനപഥേസു സിക്ഖതോ;

സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോ,

ഉപസന്തസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി. സത്തമം;

൮. സുന്ദരീസുത്തം

൩൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ അനപചിതാ ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം.

അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഭഗവതോ സക്കാരം അസഹമാനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച യേന സുന്ദരീ പരിബ്ബാജികാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സുന്ദരിം പരിബ്ബാജികം ഏതദവോചും – ‘‘ഉസ്സഹസി ത്വം, ഭഗിനി, ഞാതീനം അത്ഥം കാതു’’ന്തി? ‘‘ക്യാഹം, അയ്യാ, കരോമി? കിം മയാ ന സക്കാ [കിം മയാ സക്കാ (സ്യാ. പീ.)] കാതും? ജീവിതമ്പി മേ പരിച്ചത്തം ഞാതീനം അത്ഥായാ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭഗിനി, അഭിക്ഖണം ജേതവനം ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, അയ്യാ’’തി ഖോ സുന്ദരീ പരിബ്ബാജികാ തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം പടിസ്സുത്വാ അഭിക്ഖണം ജേതവനം അഗമാസി.

യദാ തേ അഞ്ഞിംസു അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ – ‘‘വോദിട്ഠാ ഖോ സുന്ദരീ പരിബ്ബാജികാ ബഹുജനേന അഭിക്ഖണം ജേതവനം ഗച്ഛതീ’’തി [ഗച്ഛതീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. അഥ നം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ തത്ഥേവ ജേതവനസ്സ പരിഖാകൂപേ നിക്ഖിപിത്വാ [നിഖനിത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോചും – ‘‘യാ സാ, മഹാരാജ, സുന്ദരീ പരിബ്ബാജികാ; സാ നോ ന ദിസ്സതീ’’തി. ‘‘കത്ഥ പന തുമ്ഹേ ആസങ്കഥാ’’തി? ‘‘ജേതവനേ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ജേതവനം വിചിനഥാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ജേതവനം വിചിനിത്വാ യഥാനിക്ഖിത്തം പരിഖാകൂപാ ഉദ്ധരിത്വാ മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിം പവേസേത്വാ രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം ഉപസങ്കമിത്വാ മനുസ്സേ ഉജ്ഝാപേസും –

‘‘പസ്സഥായ്യാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മം! അലജ്ജിനോ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ മുസാവാദിനോ അബ്രഹ്മചാരിനോ. ഇമേ ഹി നാമ ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ ബ്രഹ്മചാരിനോ സച്ചവാദിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ പടിജാനിസ്സന്തി! നത്ഥി ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നത്ഥി ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. നട്ഠം ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നട്ഠം ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. കുതോ ഇമേസം സാമഞ്ഞം, കുതോ ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം? അപഗതാ ഇമേ സാമഞ്ഞാ, അപഗതാ ഇമേ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ. കഥഞ്ഹി നാമ പുരിസോ പുരിസകിച്ചം കരിത്വാ ഇത്ഥിം ജീവിതാ വോരോപേസ്സതീ’’തി!

തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസന്തി വിഹേസന്തി –

‘‘അലജ്ജിനോ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ മുസാവാദിനോ അബ്രഹ്മചാരിനോ. ഇമേ ഹി നാമ ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ ബ്രഹ്മചാരിനോ സച്ചവാദിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ പടിജാനിസ്സന്തി! നത്ഥി ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നത്ഥി ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. നട്ഠം ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നട്ഠം ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. കുതോ ഇമേസം സാമഞ്ഞം, കുതോ ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം? അപഗതാ ഇമേ സാമഞ്ഞാ, അപഗതാ ഇമേ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ. കഥഞ്ഹി നാമ പുരിസോ പുരിസകിച്ചം കരിത്വാ ഇത്ഥിം ജീവിതാ വോരോപേസ്സതീ’’തി!

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസിംസു. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസന്തി വിഹേസന്തി – ‘അലജ്ജിനോ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ മുസാവാദിനോ അബ്രഹ്മചാരിനോ. ഇമേ ഹി നാമ ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ ബ്രഹ്മചാരിനോ സച്ചവാദിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ പടിജാനിസ്സന്തി. നത്ഥി ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നത്ഥി ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. നട്ഠം ഇമേസം സാമഞ്ഞം, നട്ഠം ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം. കുതോ ഇമേസം സാമഞ്ഞം, കുതോ ഇമേസം ബ്രഹ്മഞ്ഞം? അപഗതാ ഇമേ സാമഞ്ഞാ, അപഗതാ ഇമേ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ. കഥഞ്ഹി നാമ പുരിസോ പുരിസകിച്ചം കരിത്വാ ഇത്ഥിം ജീവിതാ വോരോപേസ്സതീ’’’തി!

‘‘നേസോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ദോ ചിരം ഭവിസ്സതി സത്താഹമേവ ഭവിസ്സതി. സത്താഹസ്സ അച്ചയേന അന്തരധായിസ്സതി. തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, യേ മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസന്തി വിഹേസന്തി, തേ തുമ്ഹേ ഇമായ ഗാഥായ പടിചോദേഥ –

‘‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതി,

യോ വാപി [യോ ചാപി (സീ. പീ. ക.)] കത്വാ ന കരോമി ചാഹ;

ഉഭോപി തേ പേച്ച സമാ ഭവന്തി,

നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം പരിയാപുണിത്വാ യേ മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസന്തി വിഹേസന്തി തേ ഇമായ ഗാഥായ പടിചോദേന്തി –

‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതി,

യോ വാപി കത്വാ ന കരോമിചാഹ;

ഉഭോപി തേ പേച്ച സമാ ഭവന്തി,

നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’തി.

മനുസ്സാനം ഏതദഹോസി – ‘‘അകാരകാ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ. നയിമേഹി കതം. സപന്തിമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ’’തി. നേവ സോ സദ്ദോ ചിരം അഹോസി. സത്താഹമേവ അഹോസി. സത്താഹസ്സ അച്ചയേന അന്തരധായി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതദവോചും –

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം ഭന്തേ ഭഗവതാ – ‘നേസോ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ദോ ചിരം ഭവിസ്സതി. സത്താഹമേവ ഭവിസ്സതി. സത്താഹസ്സ അച്ചയേന അന്തരധായിസ്സതീ’തി. അന്തരഹിതോ സോ, ഭന്തേ, സദ്ദോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘തുദന്തി വാചായ ജനാ അസഞ്ഞതാ,

സരേഹി സങ്ഗാമഗതംവ കുഞ്ജരം;

സുത്വാന വാക്യം ഫരുസം ഉദീരിതം,

അധിവാസയേ ഭിക്ഖു അദുട്ഠചിത്തോ’’തി. അട്ഠമം;

൯. ഉപസേനസുത്തം

൩൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ വങ്ഗന്തപുത്തസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, സത്ഥാ ച മേ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ; സ്വാക്ഖാതേ ചമ്ഹി ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ; സബ്രഹ്മചാരിനോ ച മേ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ; സീലേസു ചമ്ഹി പരിപൂരകാരീ; സുസമാഹിതോ ചമ്ഹി ഏകഗ്ഗചിത്തോ; അരഹാ ചമ്ഹി ഖീണാസവോ; മഹിദ്ധികോ ചമ്ഹി മഹാനുഭാവോ. ഭദ്ദകം മേ ജീവിതം, ഭദ്ദകം മരണ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ വങ്ഗന്തപുത്തസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യം ജീവിതം ന തപതി, മരണന്തേ ന സോചതി;

സ വേ ദിട്ഠപദോ ധീരോ, സോകമജ്ഝേ ന സോചതി.

‘‘ഉച്ഛിന്നഭവതണ്ഹസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോ’’തി. നവമം;

൧൦. സാരിപുത്തഉപസമസുത്തം

൪൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ അത്തനോ ഉപസമം പച്ചവേക്ഖമാനോ.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ അത്തനോ ഉപസമം പച്ചവേക്ഖമാനം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ഉപസന്തസന്തചിത്തസ്സ, നേത്തിച്ഛിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

വിക്ഖീണോ ജാതിസംസാരോ, മുത്തോ സോ മാരബന്ധനാ’’തി. ദസമം;

മേഘിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ നിട്ഠിതോ.