൨. മുചലിന്ദവഗ്ഗോ

൧. മുചലിന്ദസുത്തം

൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ മുചലിന്ദമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ.

തേന ഖോ പന സമയേന മഹാ അകാലമേഘോ ഉദപാദി സത്താഹവദ്ദലികാ സീതവാതദുദ്ദിനീ. അഥ ഖോ മുചലിന്ദോ നാഗരാജാ സകഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ഭഗവതോ കായം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം വിഹച്ച അട്ഠാസി – ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീതം, മാ ഭഗവന്തം ഉണ്ഹം, മാ ഭഗവന്തം ഡംസമകസവാതാതപസരീസപ [സിരിംസപ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സമ്ഫസ്സോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ മുചലിന്ദോ നാഗരാജാ വിദ്ധം വിഗതവലാഹകം ദേവം വിദിത്വാ ഭഗവതോ കായാ ഭോഗേ വിനിവേഠേത്വാ സകവണ്ണം പടിസംഹരിത്വാ മാണവകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ അട്ഠാസി പഞ്ജലികോ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനോ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സുഖോ വിവേകോ തുട്ഠസ്സ, സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ;

അബ്യാപജ്ജം സുഖം ലോകേ, പാണഭൂതേസു സംയമോ.

‘‘സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ, കാമാനം സമതിക്കമോ;

അസ്മിമാനസ്സ യോ വിനയോ, ഏതം വേ പരമം സുഖ’’ന്തി. പഠമം;

൨. രാജസുത്തം

൧൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഇമേസം ദ്വിന്നം രാജൂനം മഹദ്ധനതരോ വാ മഹാഭോഗതരോ വാ മഹാകോസതരോ വാ മഹാവിജിതതരോ വാ മഹാവാഹനതരോ വാ മഹബ്ബലതരോ വാ മഹിദ്ധികതരോ വാ മഹാനുഭാവതരോ വാ രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ, രാജാ വാ പസേനദി കോസലോ’’തി? അയഞ്ചരഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ ഹോതി വിപ്പകതാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ സന്നിപതിതാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഇമേസം ദ്വിന്നം രാജൂനം മഹദ്ധനതരോ വാ മഹാഭോഗതരോ വാ മഹാകോസതരോ വാ മഹാവിജിതതരോ വാ മഹാവാഹനതരോ വാ മഹബ്ബലതരോ വാ മഹിദ്ധികതരോ വാ മഹാനുഭാവതരോ വാ രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ, രാജാ വാ പസേനദി കോസലോ’തി? അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.

‘‘ന ഖ്വേതം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം യം തുമ്ഹേ ഏവരൂപിം കഥം കഥേയ്യാഥ. സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം – ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യഞ്ച കാമസുഖം ലോകേ, യഞ്ചിദം ദിവിയം സുഖം;

തണ്ഹക്ഖയസുഖസ്സേതേ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസി’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. ദണ്ഡസുത്തം

൧൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ കുമാരകാ അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവനം അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേ കുമാരകേ അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച ജേതവനം അഹിം ദണ്ഡേന ഹനന്തേ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ന ലഭതേ സുഖം.

‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന ന ഹിംസതി;

അത്തനോ സുഖമേസാനോ, പേച്ച സോ ലഭതേ സുഖ’’ന്തി. തതിയം;

൪. സക്കാരസുത്തം

൧൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ, ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ, ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി അഗരുകതാ അമാനിതാ [ന അപചിതാ (സ്യാ. പീ.)] അപൂജിതാ അനപചിതാ, ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഭഗവതോ സക്കാരം അസഹമാനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗാമേ ച അരഞ്ഞേ ച ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസേന്തി വിഹേസേന്തി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ, ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ, ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ അഗരുകതാ അമാനിതാ അപൂജിതാ അനപചിതാ, ന ലാഭിനോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഥ ഖോ തേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഭഗവതോ സക്കാരം അസഹമാനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗാമേ ച അരഞ്ഞേ ച ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസേന്തി വിഹേസന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ഗാമേ അരഞ്ഞേ സുഖദുക്ഖഫുട്ഠോ,

നേവത്തതോ നോ പരതോ ദഹേഥ;

ഫുസന്തി ഫസ്സാ ഉപധിം പടിച്ച,

നിരൂപധിം കേന ഫുസേയ്യു ഫസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ഉപാസകസുത്തം

൧൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഇച്ഛാനങ്ഗലകോ ഉപാസകോ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ സോ ഉപാസകോ സാവത്ഥിയം തം കരണീയം തീരേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ഉപാസകം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചിരസ്സം ഖോ ത്വം, ഉപാസക, ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായാ’’തി.

‘‘ചിരപടികാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുകാമോ, അപി ചാഹം കേഹിചി കേഹിചി കിച്ചകരണീയേഹി ബ്യാവടോ. ഏവാഹം നാസക്ഖിം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സുഖം വത തസ്സ ന ഹോതി കിഞ്ചി,

സങ്ഖാതധമ്മസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ;

സകിഞ്ചനം പസ്സ വിഹഞ്ഞമാനം,

ജനോ ജനസ്മിം പടിബന്ധരൂപോ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. ഗബ്ഭിനീസുത്തം

൧൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ദഹരമാണവികാ പജാപതി ഹോതി ഗബ്ഭിനീ ഉപവിജഞ്ഞാ. അഥ ഖോ സാ പരിബ്ബാജികാ തം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, തേലം ആഹര, യം മേ വിജാതായ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സോ പരിബ്ബാജകോ തം പരിബ്ബാജികം ഏതദവോച – ‘‘കുതോ പനാഹം, ഭോതി [ഭോതിയാ (സ്യാ. പീ. ക.)], തേലം ആഹരാമീ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ സാ പരിബ്ബാജികാ തം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, തേലം ആഹര, യം മേ വിജാതായ ഭവിസ്സതീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ പരിബ്ബാജികോ തം പരിബ്ബാജികം ഏതദവോച – ‘‘കുതോ പനാഹം, ഭോതി, തേലം ആഹരാമീ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ സാ പരിബ്ബാജികാ തം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, തേലം ആഹര, യം മേ വിജാതായ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ കോട്ഠാഗാരേ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാ യാവദത്ഥം പാതും ദീയതി [ദിയ്യതി (സീ. ക.)], നോ നീഹരിതും.

അഥ ഖോ തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘രഞ്ഞോ ഖോ പന പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ കോട്ഠാഗാരേ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സപ്പിസ്സ വാ തേലസ്സ വാ യാവദത്ഥം പാതും ദീയതി, നോ നീഹരിതും. യംനൂനാഹം രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ കോട്ഠാഗാരം ഗന്ത്വാ തേലസ്സ യാവദത്ഥം പിവിത്വാ ഘരം ആഗന്ത്വാ ഉച്ഛദ്ദിത്വാന [ഉഗ്ഗിരിത്വാന (സീ. സ്യാ. പീ.), ഉച്ഛദിത്വാ (സീ. സ്യാ. അട്ഠ.), ഉച്ഛഡ്ഡിത്വാന (ക.)] ദദേയ്യം, യം ഇമിസ്സാ വിജാതായ ഭവിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ പരിബ്ബാജകോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ കോട്ഠാഗാരം ഗന്ത്വാ തേലസ്സ യാവദത്ഥം പിവിത്വാ ഘരം ആഗന്ത്വാ നേവ സക്കോതി ഉദ്ധം കാതും, ന പന അധോ. സോ ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി [തിപ്പാഹി (സ്യാ.)] ഖരാഹി കടുകാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠോ ആവട്ടതി പരിവട്ടതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തം പരിബ്ബാജകം ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി ഖരാഹി കടുകാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠം ആവട്ടമാനം പരിവട്ടമാനം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സുഖിനോ വത യേ അകിഞ്ചനാ,

വേദഗുനോ ഹി ജനാ അകിഞ്ചനാ;

സകിഞ്ചനം പസ്സ വിഹഞ്ഞമാനം,

ജനോ ജനസ്മിം പടിബന്ധചിത്തോ’’ [പടിബദ്ധചിത്തോ (സ്യാ.), പടിബന്ധരുപോ (?)] തി. ഛട്ഠം;

൭. ഏകപുത്തകസുത്തം

൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ കാലങ്കതോ ഹോതി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഉപാസകാ അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ദിവാ ദിവസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഉപാസകേ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ, ഉപാസകാ, അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഇധൂപസങ്കമന്താ ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി?

ഏവം വുത്തേ, സോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ കാലങ്കതോ. തേന മയം അല്ലവത്ഥാ അല്ലകേസാ ഇധൂപസങ്കമന്താ ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘പിയരൂപസ്സാദഗധിതാസേ [പിയരൂപസ്സാതഗധിതാസേ (സീ. പീ.)],

ദേവകായാ പുഥു മനുസ്സാ ച;

അഘാവിനോ പരിജുന്നാ,

മച്ചുരാജസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി.

‘‘യേ വേ ദിവാ ച രത്തോ ച,

അപ്പമത്താ ജഹന്തി പിയരൂപം;

തേ വേ ഖണന്തി അഘമൂലം,

മച്ചുനോ ആമിസം ദുരതിവത്ത’’ന്തി. സത്തമം;

൮. സുപ്പവാസാസുത്തം

൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുണ്ഡികായം [കുണ്ഡിയായം (സീ. സ്യാ. പീ.)] വിഹരതി കുണ്ഡധാനവനേ [കുണ്ഡിട്ഠാനവനേ (സ്യാ. പീ.)]. തേന ഖോ പന സമയേന സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി ഖരാഹി കടുകാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠാ തീഹി വിതക്കേഹി അധിവാസേതി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി; സുപ്പടിപന്നോ വത തസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ പടിപന്നോ; സുസുഖം വത തം നിബ്ബാനം യത്ഥിദം ഏവരൂപം ദുക്ഖം ന സംവിജ്ജതീ’’തി.

അഥ ഖോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സാമികം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അയ്യപുത്ത, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി; അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി ഖരാഹി കടുകാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠാ തീഹി വിതക്കേഹി അധിവാസേതി – സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി; സുപ്പടിപന്നോ വത തസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ പടിപന്നോ; സുസുഖം വത തം നിബ്ബാനം യത്ഥിദം ഏവരൂപം ദുക്ഖം ന സംവിജ്ജതീ’’’തി.

‘‘പരമ’’ന്തി ഖോ സോ കോലിയപുത്തോ സുപ്പവാസായ കോലിയധീതായ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കോലിയപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ദുക്ഖാഹി തിബ്ബാഹി ഖരാഹി കടുകാഹി വേദനാഹി ഫുട്ഠാ തീഹി വിതക്കേഹി അധിവാസേതി – സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ ധമ്മം ദേസേതി; സുപ്പടിപന്നോ വത തസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ യോ ഇമസ്സ ഏവരൂപസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ പടിപന്നോ; സുസുഖം വത നിബ്ബാനം യത്ഥിദം ഏവരൂപം ദുക്ഖം ന സംവിജ്ജതീ’’’തി.

‘‘സുഖിനീ ഹോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ; അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി. സഹ വചനാ ച പന ഭഗവതോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ കോലിയപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന സകം ഘരം തേന പച്ചായാസി. അദ്ദസാ ഖോ സോ കോലിയപുത്തോ സുപ്പവാസം കോലിയധീതരം സുഖിനിം അരോഗം അരോഗം പുത്തം വിജാതം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമായം സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സഹ വചനാ ച പന [സഹ വചനാ പന (പീ.), സഹ വചനാ (?)] ഭഗവതോ സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായിസ്സതീ’’തി! അത്തമനോ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ അഹോസി.

അഥ ഖോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സാമികം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അയ്യപുത്ത, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി; ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ഏതരഹി സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജാതാ. സാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭത്തേന നിമന്തേതി. അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ സുപ്പവാസായ കോലിയധീതായ സത്ത ഭത്താനി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’’തി.

‘‘പരമ’’ന്തി ഖോ സോ കോലിയപുത്തോ സുപ്പവാസായ കോലിയധീതായ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ കോലിയപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സുപ്പവാസാ, ഭന്തേ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ഏതരഹി സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജാതാ. സാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭത്തേന നിമന്തേതി. അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ സുപ്പവാസായ കോലിയധീതായ സത്ത ഭത്താനി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന ഉപാസകേന ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തിതോ ഹോതി. സോ ച ഉപാസകോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ [മഹാമോഗ്ഗലാനസ്സ (ക.)] ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, യേന സോ ഉപാസകോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഉപാസകം ഏവം വദേഹി – ‘സുപ്പവാസാ, ആവുസോ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേസി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ഏതരഹി സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജാതാ. സാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭത്തേന നിമന്തേതി. കരോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത ഭത്താനി, പച്ഛാ ത്വം കരിസ്സസീ’തി [കരിസ്സസീതി സഞ്ഞാപേഹി (ക.)]. തുയ്ഹേസോ ഉപട്ഠാകോ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന സോ ഉപാസകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘സുപ്പവാസാ, ആവുസോ, കോലിയധീതാ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭം ധാരേതി. സത്താഹം മൂള്ഹഗബ്ഭാ സാ ഏതരഹി സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജാതാ. സാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഭത്തേന നിമന്തേതി. കരോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത ഭത്താനി, പച്ഛാ ത്വം കരിസ്സസീ’’തി.

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തിണ്ണം ധമ്മാനം പാടിഭോഗോ – ഭോഗാനഞ്ച ജീവിതസ്സ ച സദ്ധായ ച, കരോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത ഭത്താനി, പച്ഛാഹം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദ്വിന്നം ഖോ തേ അഹം [ദ്വിന്നം ഖോ തേസം (പീ.), ദ്വിന്നം ഖോ നേസം (ക.)], ആവുസോ, ധമ്മാനം പാടിഭോഗോ – ഭോഗാനഞ്ച ജീവിതസ്സ ച. സദ്ധായ പന ത്വംയേവ പാടിഭോഗോ’’തി.

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദ്വിന്നം ധമ്മാനം പാടിഭോഗോ – ഭോഗാനഞ്ച ജീവിതസ്സ ച, കരോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത ഭത്താനി, പച്ഛാഹം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം ഉപാസകം സഞ്ഞാപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സഞ്ഞത്തോ [സഞ്ഞാതോ (സ്യാ.)], ഭന്തേ, സോ ഉപാസകോ മയാ; കരോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്ത ഭത്താനി, പച്ഛാ സോ കരിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി, തഞ്ച ദാരകം ഭഗവന്തം വന്ദാപേസി സബ്ബഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘം.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തം ദാരകം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ദാരക, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ന കിഞ്ചി ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘കുതോ മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം, കുതോ യാപനീയം! സത്ത മേ വസ്സാനി ലോഹിതകുമ്ഭിയം വുത്താനീ’’തി.

അഥ ഖോ സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ – ‘‘പുത്തോ മേ ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധിം മന്തേതീ’’തി അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ (സുപ്പവാസം കോലീയധീതരം അത്തമനം പമുദിതം പീതിസോമനസ്സജാതം വിദിത്വാ [ദിസ്വാ (സീ.)]) [( ) നത്ഥി ഇങ്ഗലിസപോത്ഥകേ] സുപ്പവാസം കോലിയധീതരം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛേയ്യാസി ത്വം, സുപ്പവാസേ, അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം പുത്ത’’ന്തി? ‘‘ഇച്ഛേയ്യാമഹം, ഭഗവാ, അഞ്ഞാനിപി ഏവരൂപാനി സത്ത പുത്താനീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അസാതം സാതരൂപേന, പിയരൂപേന അപ്പിയം;

ദുക്ഖം സുഖസ്സ രൂപേന, പമത്തമതിവത്തതീ’’തി. അട്ഠമം;

൯. വിസാഖാസുത്തം

൧൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ കോചിദേവ അത്ഥോ രഞ്ഞേ പസേനദിമ്ഹി കോസലേ പടിബദ്ധോ [പടിബന്ധോ (പീ. ക.)] ഹോതി. തം രാജാ പസേനദി കോസലോ ന യഥാധിപ്പായം തീരേതി.

അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ദിവാ ദിവസ്സ [ദിവാദിവസ്സേവ (സ്യാ.), ദിവാദിവസ്സേയേവ (പീ.), ദിവാ ദിവസ്സയേവ (ക.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, വിസാഖേ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭന്തേ, കോചിദേവ അത്ഥോ രഞ്ഞേ പസേനദിമ്ഹി കോസലേ പടിബദ്ധോ; തം രാജാ പസേനദി കോസലോ ന യഥാധിപ്പായം തീരേതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സബ്ബം പരവസം ദുക്ഖം, സബ്ബം ഇസ്സരിയം സുഖം;

സാധാരണേ വിഹഞ്ഞന്തി, യോഗാ ഹി ദുരതിക്കമാ’’തി. നവമം;

൧൦. ഭദ്ദിയസുത്തം

൨൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അനുപിയായം വിഹരതി അമ്ബവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി!

അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ഭദ്ദിയസ്സ കാളീഗോധായ പുത്തസ്സ അരഞ്ഞഗതസ്സപി രുക്ഖമൂലഗതസ്സപി സുഞ്ഞാഗാരഗതസ്സപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേന്തസ്സ – ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി! സുത്വാന നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ, ആവുസോ, ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, യംസ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതസ്സ [അഗാരികഭൂതസ്സ (സ്യാ.)] രജ്ജസുഖം, സോ തമനുസ്സരമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി!

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി! നിസ്സംസയം ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. യംസ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതസ്സ രജ്ജസുഖം, സോ തമനുസ്സരമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി!

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന ഭദ്ദിയം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭദ്ദിയം കാളീഗോധായ പുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളീഗോധായ പുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദിയം കാളീഗോധായ പുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭദ്ദിയ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി! ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘കിം പന [കം പന (സ്യാ പീ.)] ത്വം, ഭദ്ദിയ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി! ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭന്തേ, അഗാരിയഭൂതസ്സ രജ്ജം കാരേന്തസ്സ അന്തോപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി, ബഹിപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി, അന്തോപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി, ബഹിപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി, അന്തോപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി, ബഹിപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ അഹോസി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഏവം രക്ഖിതോ ഗോപിതോ സന്തോ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രാസീ വിഹാസിം. ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി ഏകോ [ഏകകോ (സ്യാ. പീ.)] അഭീതോ അനുബ്ബിഗ്ഗോ അനുസ്സങ്കീ അനുത്രാസീ അപ്പോസ്സുക്കോ പന്നലോമോ പരദത്തവുത്തോ [പരദവുത്തോ (ക. സീ. സ്യാ. പീ.)], മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരാമി. ഇമം [ഇദം (സീ. ക.)] ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി [ഉദാനേമി (ക.)] – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി!

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ,

ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ;

തം വിഗതഭയം സുഖിം അസോകം,

ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാ’’തി. ദസമം;

മുചലിന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ നിട്ഠിതോ.