൧. ബോധിവഗ്ഗോ

൧. പഠമബോധിസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ [വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദീ (സ്യാ. പീ. ക.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ രത്തിയാ പഠമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമം സാധുകം മനസാകാസി –

‘‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ,

യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി. പഠമം;

൨. ദുതിയബോധിസുത്തം

൨. ഏവം മേ സുതം – ഏക സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിലോമം സാധുകം മനസാകാസി –

‘‘ഇതി ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി, യദിദം – അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ,

യതോ ഖയം പച്ചയാനം അവേദീ’’തി. ദുതിയം;

൩. തതിയബോധിസുത്തം

൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമം സാധുകം മനസാകാസി –

‘‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി; യദിദം – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

വിധൂപയം തിട്ഠതി മാരസേനം,

സൂരിയോവ [സുരിയോവ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഓഭാസയമന്തലിക്ഖ’’ന്തി. തതിയം;

൪. ഹുംഹുങ്കസുത്തം

൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാസി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഹുംഹുങ്കജാതികോ [ഹുഹുങ്കജാതികോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, കതമേ ച പന ബ്രാഹ്മണകരണാ [ബ്രാഹ്മണകാരകാ (ക.)] ധമ്മാ’’തി?

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യോ ബ്രാഹ്മണോ ബാഹിതപാപധമ്മോ,

നിഹുംഹുങ്കോ [നിഹുഹുങ്കോ (സീ. സ്യാ. കം പീ.)] നിക്കസാവോ യതത്തോ;

വേദന്തഗൂ വൂസിതബ്രഹ്മചരിയോ,

ധമ്മേന സോ ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യ;

യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മാ ച മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ച മഹാകച്ചാനോ [മഹാകച്ചായനോ (സീ. പീ. ക.)] ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മാ ച മഹാകപ്പിനോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച രേവതോ ആയസ്മാ ച നന്ദോ [ആനന്ദോ (സീ. പീ.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ ആയസ്മന്തേ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ; ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണാ ആഗച്ഛന്തി; ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണാ ആഗച്ഛന്തീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണജാതികോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, കതമേ ച പന ബ്രാഹ്മണകരണാ ധമ്മാ’’തി?

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ബാഹിത്വാ പാപകേ ധമ്മേ, യേ ചരന്തി സദാ സതാ;

ഖീണസംയോജനാ ബുദ്ധാ, തേ വേ [തേവ (സീ.)] ലോകസ്മി ബ്രാഹ്മണാ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. മഹാകസ്സപസുത്തം

൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പിപ്പലിഗുഹായം [പിപ്ഫലിഗുഹായം (സ്യാ.), സിമ്ബലിഗുഹായം (ക.)] വിഹരതി ആബാധികോ [ആബാധികോ ഹോതി (സ്യാ. പീ.)] ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ അപരേന സമയേന തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠിതസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസേയ്യ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനി ഉസ്സുക്കം ആപന്നാനി ഹോന്തി ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിണ്ഡപാതപടിലാഭായ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ താനി പഞ്ചമത്താനി ദേവതാസതാനി പടിക്ഖിപിത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി – യേന ദലിദ്ദവിസിഖാ കപണവിസിഖാ പേസകാരവിസിഖാ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം യേന ദലിദ്ദവിസിഖാ കപണവിസിഖാ പേസകാരവിസിഖാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘അനഞ്ഞപോസിമഞ്ഞാതം, ദന്തം സാരേ പതിട്ഠിതം;

ഖീണാസവം വന്തദോസം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. ഛട്ഠം;

൭. അജകലാപകസുത്തം

൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ പാവായം [പാടലിയം (പീ.)] വിഹരതി അജകലാപകേ ചേതിയേ, അജകലാപകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തന്ധകാരതിമിസായം അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി; ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായതി. അഥ ഖോ അജകലാപകോ യക്ഖോ ഭഗവതോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം ഉപ്പാദേതുകാമോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ തിക്ഖത്തും ‘‘അക്കുലോ പക്കുലോ’’തി അക്കുലപക്കുലികം അകാസി – ‘‘ഏസോ തേ, സമണ, പിസാചോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യദാ സകേസു ധമ്മേസു, പാരഗൂ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

അഥ ഏതം പിസാചഞ്ച, പക്കുലഞ്ചാതിവത്തതീ’’തി. സത്തമം;

൮. സങ്ഗാമജിസുത്തം

൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ ഹോതി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ – ‘‘അയ്യോ കിര സങ്ഗാമജി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ’’തി. സാ ദാരകം ആദായ ജേതവനം അഗമാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ യേനായസ്മാ സങ്ഗാമജി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സങ്ഗാമജിം ഏതദവോച – ‘‘ഖുദ്ദപുത്തഞ്ഹി [ഖുദ്ദപുത്താമ്ഹി (സീ.)], സമണ, പോസ മ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി തുണ്ഹീ അഹോസി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ ആയസ്മന്തം സങ്ഗാമജിം ഏതദവോച – ‘‘ഖുദ്ദപുത്തഞ്ഹി, സമണ, പോസ മ’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി തുണ്ഹീ അഹോസി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ ആയസ്മന്തം സങ്ഗാമജിം ഏതദവോച – ‘‘ഖുദ്ദപുത്തഞ്ഹി, സമണ, പോസ മ’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ തം ദാരകം ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരതോ നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമി [പക്കമി (ക.) ഏവമുപരിപി] – ‘‘ഏസോ [ഏസ (സീ. ക.)] തേ, സമണ, പുത്തോ; പോസ ന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സങ്ഗാമജി തം ദാരകം നേവ ഓലോകേസി നാപി ആലപി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികാ അവിദൂരം [അവിദൂരേ (സ്യാ. പീ.)] ഗന്ത്വാ അപലോകേന്തീ അദ്ദസ ആയസ്മന്തം സങ്ഗാമജിം തം ദാരകം നേവ ഓലോകേന്തം നാപി ആലപന്തം, ദിസ്വാനസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ചായം സമണോ പുത്തേനപി അത്ഥികോ’’തി. തതോ പടിനിവത്തിത്വാ ദാരകം ആദായ പക്കാമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന ആയസ്മതോ സങ്ഗാമജിസ്സ പുരാണദുതിയികായ ഏവരൂപം വിപ്പകാരം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ആയന്തിം നാഭിനന്ദതി, പക്കമന്തിം ന സോചതി;

സങ്ഗാ സങ്ഗാമജിം മുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. അട്ഠമം;

൯. ജടിലസുത്തം

൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗയായം വിഹരതി ഗയാസീസേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ജടിലാ സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ ഗയായം ഉമ്മുജ്ജന്തിപി നിമുജ്ജന്തിപി, ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജമ്പി കരോന്തി ഓസിഞ്ചന്തിപി, അഗ്ഗിമ്പി ജുഹന്തി – ‘‘ഇമിനാ സുദ്ധീ’’തി.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തേ സമ്ബഹുലേ ജടിലേ സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതസമയേ ഗയായം ഉമ്മുജ്ജന്തേപി നിമുജ്ജന്തേപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജമ്പി കരോന്തേ [ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തേപി (സീ. പീ. ക.)] ഓസിഞ്ചന്തേപി അഗ്ഗിമ്പി ജുഹന്തേ – ‘‘ഇമിനാ സുദ്ധീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ന ഉദകേന സുചീ ഹോതീ, ബഹ്വേത്ഥ ന്ഹായതീ [നഹായതീ (സീ.)] ജനോ;

യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, സോ സുചീ സോ ച ബ്രാഹ്മണോ’’തി. നവമം;

൧൦. ബാഹിയസുത്തം

൧൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ സുപ്പാരകേ പടിവസതി സമുദ്ദതീരേ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അഥ ഖോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യേ ഖോ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി.

അഥ ഖോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ അനുകമ്പികാ അത്ഥകാമാ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ യേന ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഏതദവോച – ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ. സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ [അസ്സസി (സ്യാ. ക.)] അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി.

‘‘അഥ കേ ചരഹി സദേവകേ ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ബാഹിയ, ഉത്തരേസു ജനപദേസു [ജനപദേ (സീ.)] സാവത്ഥി നാമ നഗരം. തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സോ ഹി, ബാഹിയ, ഭഗവാ അരഹാ ചേവ അരഹത്തായ ച ധമ്മം ദേസേതീ’’തി.

അഥ ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ തായ ദേവതായ സംവേജിതോ താവദേവ സുപ്പാരകമ്ഹാ പക്കാമി. സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിപരിവാസേന യേന സാവത്ഥി ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏതരഹി ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ? ദസ്സനകാമമ്ഹാ മയം തം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി. ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠോ ഖോ, ബാഹിയ, ഭഗവാ പിണ്ഡായാ’’തി.

അഥ ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ തരമാനരൂപോ ജേതവനാ നിക്ഖമിത്വാ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ അദ്ദസ ഭഗവന്തം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തം പാസാദികം പസാദനീയം സന്തിന്ദ്രിയം സന്തമാനസം ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തം ദന്തം ഗുത്തം യതിന്ദ്രിയം നാഗം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം; ദേസേതു, സുഗതോ, ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഏതദവോച – ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, ബാഹിയ, അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ പിണ്ഡായാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വാ ജീവിതന്തരായാനം, മയ്ഹം വാ ജീവിതന്തരായാനം. ദേസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം; ദേസേതു, സുഗതോ, ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഏതദവോച – ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, ബാഹിയ, അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ പിണ്ഡായാ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വാ ജീവിതന്തരായാനം, മയ്ഹം വാ ജീവിതന്തരായാനം. ദേസേതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ, ധമ്മം; ദേസേതു, സുഗതോ, ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ സുതമത്തം ഭവിസ്സതി, മുതേ മുതമത്തം ഭവിസ്സതി, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ബാഹിയ, സിക്ഖിതബ്ബം. യതോ ഖോ തേ, ബാഹിയ, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ സുതമത്തം ഭവിസ്സതി, മുതേ മുതമത്തം ഭവിസ്സതി, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതി, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന; യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ; യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ ഭഗവതോ ഇമായ സംഖിത്തായ ധമ്മദേസനായ താവദേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഇമിനാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം ഗാവീ തരുണവച്ഛാ അധിപതിത്വാ [അധിപാതേത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.), അധിപാതിത്വാ (ക.)] ജീവിതാ വോരോപേസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നഗരമ്ഹാ നിക്ഖമിത്വാ അദ്ദസ ബാഹിയം ദാരുചീരിയം കാലങ്കതം [കാലകതം (സീ. സ്യാ. കം.)]; ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ സരീരകം; മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നീഹരിത്വാ ഝാപേഥ; ഥൂപഞ്ചസ്സ കരോഥ. സബ്രഹ്മചാരീ വോ, ഭിക്ഖവേ, കാലങ്കതോ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ സരീരകം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നീഹരിത്വാ ഝാപേത്വാ ഥൂപഞ്ചസ്സ കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ദഡ്ഢം, ഭന്തേ, ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ സരീരം, ഥൂപോ ചസ്സ കതോ. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ പച്ചപാദി ധമ്മസ്സാനുധമ്മം; ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസി. പരിനിബ്ബുതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യത്ഥ ആപോ ച പഥവീ, തേജോ വായോ ന ഗാധതി;

ന തത്ഥ സുക്കാ ജോതന്തി, ആദിച്ചോ നപ്പകാസതി;

ന തത്ഥ ചന്ദിമാ ഭാതി, തമോ തത്ഥ ന വിജ്ജതി.

‘‘യദാ ച അത്തനാവേദി [വേധീ (ക.)], മുനി മോനേന ബ്രാഹ്മണോ;

അഥ രൂപാ അരൂപാ ച, സുഖദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. ദസമം;

(അയമ്പി ഉദാനോ വുത്തോ ഭഗവതാ ഇതി മേ സുതന്തി.) [( ) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി]

ബോധിവഗ്ഗോ പഠമോ നിട്ഠിതോ.