൪. വോദാനഞാണനിദ്ദേസോ

൧൫൮. കതമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനി? അതീതാനുധാവനം ചിത്തം വിക്ഖേപാനുപതിതം; തം വിവജ്ജയിത്വാ ഏകട്ഠാനേ സമാദഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അനാഗതപടികങ്ഖനം ചിത്തം വികമ്പിതം; തം വിവജ്ജയിത്വാ തത്ഥേവ അധിമോചേതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. ലീനം ചിത്തം കോസജ്ജാനുപതിതം; തം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കോസജ്ജം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അതിപഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചാനുപതിതം; തം വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉദ്ധച്ചം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അഭിനതം ചിത്തം രാഗാനുപതിതം; തം സമ്പജാനോ ഹുത്വാ രാഗം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദാനുപതിതം; തം സമ്പജാനോ ഹുത്വാ ബ്യാപാദം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. ഇമേഹി ഛഹി ഠാനേഹി പരിസുദ്ധം ചിത്തം പരിയോദാതം ഏകത്തഗതം ഹോതി.

കതമേ തേ ഏകത്താ? ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം, സമഥനിമിത്തുപട്ഠാനേകത്തം, വയലക്ഖണുപട്ഠാനേകത്തം, നിരോധുപട്ഠാനേകത്തം. ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം ചാഗാധിമുത്താനം, സമഥനിമിത്തുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച അധിചിത്തമനുയുത്താനം, വയലക്ഖണുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച വിപസ്സകാനം, നിരോധുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച അരിയപുഗ്ഗലാനം – ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച, ഞാണേന ച സമ്പഹംസിതം.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി – പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം മജ്ഝേകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം പരിയോസാനകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’. ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പീതിസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

തതിയസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം സുഖസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച ഉപേക്ഖാസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം ഉപേക്ഖാസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നം ച…പേ… പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

അനിച്ചാനുപസ്സനായ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ…പേ… അനത്താനുപസ്സനായ… നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ… വിരാഗാനുപസ്സനായ… നിരോധാനുപസ്സനായ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ… ഖയാനുപസ്സനായ… വയാനുപസ്സനായ… വിപരിണാമാനുപസ്സനായ… അനിമിത്താനുപസ്സനായ… അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനായ… സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ… അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ… യഥാഭൂതഞാണദസ്സനായ… ആദീനവാനുപസ്സനായ… പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ… വിവട്ടനാനുപസ്സനായ… പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ…പേ… സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ… അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ… അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി – അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ ആദികല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’.

അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ മജ്ഝേകല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’.

അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയോസാനകല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’. ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

൧൫൯. നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ നുപലബ്ഭതി.

നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

ജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ ഉപലബ്ഭതീതി.

കഥം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി? സേയ്യഥാപി രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ. തമേനം പുരിസോ കകചേന ഛിന്ദേയ്യ. രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി; ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി. ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. യഥാ രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ. ഏവം ഉപനിബന്ധനാ നിമിത്തം. യഥാ കകചദന്താ, ഏവം അസ്സാസപസ്സാസാ. യഥാ രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ അസ്സാസപസ്സാസേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ അസ്സാസപസ്സാസാ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. വിസേസമധിഗച്ഛതി പധാനഞ്ച.

കതമം പധാനം? ആരദ്ധവീരിയസ്സ കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഹോതി – ഇദം പധാനം. കതമോ പയോഗോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, വിതക്കാ വൂപസമന്തി – അയം പയോഗോ. കതമോ വിസേസോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി [അനുസയാ ബ്യാസന്തി (സ്യാ.)]. അയം വിസേസോ. ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി.

൧൬൦. ആനാപാനസ്സതി യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോ ഇമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി.

ആനന്തി അസ്സാസോ, നോ പസ്സാസോ. അപാനന്തി [അപാനന്തി (ക.)] പസ്സാസോ, നോ അസ്സാസോ. അസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി, പസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി.

യോ അസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതി, യോ പസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതി. പരിപുണ്ണാതി പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിപുണ്ണാ, പരിവാരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ, പരിപൂരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. സുഭാവിതാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. തസ്സിമേ ചത്താരോ ഭാവനട്ഠാ യാനീകതാ ഹോന്തി വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ.

യാനീകതാതി യത്ഥ യത്ഥ ആകങ്ഖതി തത്ഥ തത്ഥ വസിപ്പത്തോ ഹോതി ബലപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ. തസ്സ മേ തേ ധമ്മാ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ [ആവജ്ജനപടിബന്ധാ (ക.) ഏവമീദിസേസു പദേസു] ഹോന്തി ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘യാനീകതാ’’തി. വത്ഥുകതാതി യസ്മിം യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ചിത്തം സ്വാധിട്ഠിതം ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സതി സുപട്ഠിതാ ഹോതി. യസ്മിം യസ്മിം വാ പന വത്ഥുസ്മിം സതി സൂപട്ഠിതാ [സുപട്ഠിതാ (ക.)] ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ചിത്തം സ്വാധിട്ഠിതം ഹോതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വത്ഥുകതാ’’തി. അനുട്ഠിതാതി വത്ഥുസ്മിം യേന യേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി തേന തേന സതി അനുപരിവത്തതി. യേന യേന വാ പന സതി അനുപരിവത്തതി തേന തേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനുട്ഠിതാ’’തി. പരിചിതാതി പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിചിതാ, പരിവാരട്ഠേന പരിചിതാ, പരിപൂരട്ഠേന പരിചിതാ. സതിയാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ജിനാതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പരിചിതാ’’തി. സുസമാരദ്ധാതി ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, തപ്പച്ചനീകാനം കിലേസാനം സുസമൂഹതത്താ [സുസമുഹതത്താ (ക.)] സുസമാരദ്ധാ.

൧൬൧. സുസമന്തി അത്ഥി സമം, അത്ഥി സുസമം. കതമം സമം? യേ തത്ഥ ജാതാ അനവജ്ജാ കുസലാ ബോധിപക്ഖിയാ – ഇദം സമം. കതമം സുസമം? യം തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണം നിരോധോ നിബ്ബാനം – ഇദം സുസമം. ഇതി ഇദഞ്ച സമം ഇദഞ്ച സുസമം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മൂളാ [അപമുട്ഠാ (സ്യാ.)], പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. തേന വുച്ചതി – ‘‘സുസമാരദ്ധാ’’തി.

അനുപുബ്ബം പരിചിതാതി ദീഘം അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. ദീഘം പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. രസ്സം അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. രസ്സം പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. സബ്ബാപി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിചിതാ ചേവ ഹോന്തി അനുപരിചിതാ ച. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനുപുബ്ബപരിചിതാ’’തി.

യഥാതി ദസ യഥത്ഥാ – അത്തദമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ, അത്തസമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ, അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥോ യഥത്ഥോ, അഭിഞ്ഞത്ഥോ യഥത്ഥോ, പരിഞ്ഞത്ഥോ യഥത്ഥോ, പഹാനത്ഥോ യഥത്ഥോ, ഭാവനത്ഥോ യഥത്ഥോ, സച്ഛികിരിയത്ഥോ യഥത്ഥോ, സച്ചാഭിസമയത്ഥോ യഥത്ഥോ, നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ യഥത്ഥോ.

ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി, ബലേസു ച വസീഭാവം.

൧൬൨. ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോ? ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി – ബുദ്ധോ. ബോധേതാ പജായാതി – ബുദ്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ. സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ. അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ. വിസവിതായ [വികതിതായ (സ്യാ.)] ബുദ്ധോ. ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ. നിരുപലേപസങ്ഖാതേന [നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന (സ്യാ.)] ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതരാഗോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതദോസോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതമോഹോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തനിക്കിലേസോതി – ബുദ്ധോ. ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി – ബുദ്ധോ. ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി – ബുദ്ധോ. അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ – ബുദ്ധോ. ബുദ്ധോതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം. വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം – ബുദ്ധോതി. ദേസിതാതി അത്തദമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ, അത്തസമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ, അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ…പേ… നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ.

സോതി ഗഹട്ഠോ വാ ഹോതി പബ്ബജിതോ വാ. ലോകോതി. ഖന്ധലോകോ ധാതുലോകോ ആയതനലോകോ വിപത്തിഭവലോകോ വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ. ഏകോ ലോകോ – സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ…പേ… അട്ഠാരസ ലോകാ – അട്ഠാരസ ധാതുയോ. പഭാസേതീതി അത്തദമഥത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി. അത്തസമഥത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി. അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി…പേ… നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി.

അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി യഥാ അബ്ഭാ, ഏവം കിലേസാ. യഥാ ചന്ദോ, ഏവം അരിയഞാണം. യഥാ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ, ഏവം ഭിക്ഖു. യഥാ ചന്ദോ അബ്ഭാ മുത്തോ മഹികാ മുത്തോ ധൂമരജാ മുത്തോ രാഹുഗഹണാ [രാഹുപാണാ (സ്യാ.)] വിപ്പമുത്തോ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ [വിരോചതി (സ്യാ.)] ച, ഏവമേവം ഭിക്ഖു സബ്ബകിലേസേഹി വിപ്പമുത്തോ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ ച. തേന വുച്ചതി – അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി. ഇമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനി.

വോദാനഞാണനിദ്ദേസോ ചതുത്ഥോ.

ഭാണവാരോ.