൩. ആനാപാനസ്സതികഥാ

൧. ഗണനവാര

൧൫൨. സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം [ആനാപാനസതിസമാധിം (സീ. അട്ഠ.)] ഭാവയതോ സമാധികാനി ദ്വേ ഞാണസതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി – അട്ഠ പരിപന്ഥേ [പരിബന്ധേ (ക.)] ഞാണാനി, അട്ഠ ച ഉപകാരേ ഞാണാനി, അട്ഠാരസ ഉപക്കിലേസേ ഞാണാനി, തേരസ വോദാനേ ഞാണാനി, ബാത്തിംസ സതോകാരിസ്സ [സതോകാരീസു (സ്യാ.)] ഞാണാനി, ചതുവീസതി സമാധിവസേന ഞാണാനി, ദ്വേസത്തതി വിപസ്സനാവസേന ഞാണാനി, അട്ഠ നിബ്ബിദാഞാണാനി, അട്ഠ നിബ്ബിദാനുലോമഞാണാനി, അട്ഠ നിബ്ബിദാപടിപ്പസ്സദ്ധിഞാണാനി, ഏകവീസതി വിമുത്തിസുഖേ ഞാണാനി.

കതമാനി അട്ഠ പരിപന്ഥേ ഞാണാനി, അട്ഠ ച ഉപകാരേ ഞാണാനി? കാമച്ഛന്ദോ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, നേക്ഖമ്മം സമാധിസ്സ ഉപകാരം. ബ്യാപാദോ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, അബ്യാപാദോ സമാധിസ്സ ഉപകാരം. ഥിനമിദ്ധം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, ആലോകസഞ്ഞാ സമാധിസ്സ ഉപകാരം. ഉദ്ധച്ചം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, അവിക്ഖേപോ സമാധിസ്സ ഉപകാരം. വിചികിച്ഛാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, ധമ്മവവത്ഥാനം സമാധിസ്സ ഉപകാരം. അവിജ്ജാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, ഞാണം സമാധിസ്സ ഉപകാരം. അരതി സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ, പാമോജ്ജം സമാധിസ്സ ഉപകാരം. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥാ, സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ സമാധിസ്സ ഉപകാരാ. ഇമാനി അട്ഠ പരിപന്ഥേ ഞാണാനി, അട്ഠ ച ഉപകാരേ ഞാണാനി.

ഗണനവാരോ പഠമോ.

൨. സോളസഞാണനിദ്ദേസോ

൧൫൩. ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി ഉദുചിത്തം ചിത്തം സമുദുചിതം ചിത്തം ഏകത്തേ സന്തിട്ഠതി, നീവരണേഹി വിസുജ്ഝതി. കതമേ തേ ഏകത്താ? നേക്ഖമ്മം ഏകത്തം, അബ്യാപാദോ ഏകത്തം, ആലോകസഞ്ഞാ ഏകത്തം, അവിക്ഖേപോ ഏകത്തം, ധമ്മവവത്ഥാനം ഏകത്തം, ഞാണം ഏകത്തം, പാമോജ്ജം ഏകത്തം, സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ ഏകത്താ.

നീവരണാതി, കതമേ തേ നീവരണാ? കാമച്ഛന്ദോ നീവരണം, ബ്യാപാദോ നീവരണം, ഥിനമിദ്ധം നീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം നീവരണം, വിചികിച്ഛാ നീവരണം, അവിജ്ജാ നീവരണം, അരതി നീവരണം, സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ നീവരണാ.

നീവരണാതി, കേനട്ഠേന നീവരണാ? നിയ്യാനാവരണട്ഠേന നീവരണാ. കതമേ തേ നിയ്യാനാ? നേക്ഖമ്മം അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച നേക്ഖമ്മേന അരിയാ നിയ്യന്തി. കാമച്ഛന്ദോ നിയ്യാനാവരണം. തേന ച കാമച്ഛന്ദേന നിവുതത്താ നേക്ഖമ്മം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – കാമച്ഛന്ദോ നിയ്യാനാവരണം. അബ്യാപാദോ അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച അബ്യാപാദേന അരിയാ നിയ്യന്തി. ബ്യാപാദോ നിയ്യാനാവരണം. തേന ച ബ്യാപാദേന നിവുതത്താ അബ്യാപാദം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – ബ്യാപാദോ നിയ്യാനാവരണം. ആലോകസഞ്ഞാ അരിയാനം നിയ്യാനം. തായ ച ആലോകസഞ്ഞായ അരിയാ നിയ്യന്തി. ഥിനമിദ്ധം നിയ്യാനാവരണം. തേന ച ഥിനമിദ്ധേന നിവുതത്താ ആലോകസഞ്ഞം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – ഥിനമിദ്ധം നിയ്യാനാവരണം. അവിക്ഖേപോ അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച അവിക്ഖേപേന അരിയാ നിയ്യന്തി. ഉദ്ധച്ചം നിയ്യാനാവരണം. തേന ച ഉദ്ധച്ചേന നിവുതത്താ അവിക്ഖേപം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – ഉദ്ധച്ചം നിയ്യാനാവരണം. ധമ്മവവത്ഥാനം അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച ധമ്മവവത്ഥാനേന അരിയാ നിയ്യന്തി. വിചികിച്ഛാ നിയ്യാനാവരണം. തായ ച വിചികിച്ഛായ നിവുതത്താ ധമ്മവവത്ഥാനം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – വിചികിച്ഛാ നിയ്യാനാവരണം. ഞാണം അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച ഞാണേന അരിയാ നിയ്യന്തി. അവിജ്ജാ നിയ്യാനാവരണം. തായ ച അവിജ്ജായ നിവുതത്താ ഞാണം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – അവിജ്ജാ നിയ്യാനാവരണം. പാമോജ്ജം അരിയാനം നിയ്യാനം. തേന ച പാമോജ്ജേന അരിയാ നിയ്യന്തി. അരതി നിയ്യാനാവരണം. തായ ച അരതിയാ നിവുതത്താ പാമോജ്ജം അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – അരതി നിയ്യാനാവരണം. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ അരിയാനം നിയ്യാനം. തേഹി ച കുസലേഹി ധമ്മേഹി അരിയാ നിയ്യന്തി. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ നിയ്യാനാവരണാ. തേഹി ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി നിവുതത്താ കുസലേ ധമ്മേ അരിയാനം നിയ്യാനം നപ്പജാനാതീതി – സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ നിയ്യാനാവരണാ. ഇമേഹി ച പന നീവരണേഹി വിസുദ്ധചിത്തസ്സ സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവയതോ ഖണികസമോധാനാ.

സോളസഞാണനിദ്ദേസോ ദുതിയോ.

൩. ഉപക്കിലേസഞാണനിദ്ദേസോ

പഠമച്ഛക്കം

൧൫൪. ഇമേഹി ച പന നീവരണേഹി വിസുദ്ധചിത്തസ്സ സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവയതോ ഖണികസമോധാനാ കതമേ അട്ഠാരസ ഉപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി? അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തവിക്ഖേപഗതം ചിത്തം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപഗതം ചിത്തം സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അസ്സാസപടികങ്ഖനാ നികന്തി തണ്ഹാചരിയാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസപടികങ്ഖനാ നികന്തി തണ്ഹാചരിയാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ പസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛനാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ അസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛനാ സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ.

അനുഗച്ഛനാ ച അസ്സാസം, പസ്സാസം അനുഗച്ഛനാ;

സതി അജ്ഝത്തവിക്ഖേപാ, കങ്ഖനാ ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപപത്ഥനാ [വിക്ഖേപപന്ഥനാ (സ്യാ.)].

അസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ, പസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛനാ;

പസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ, അസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛനാ.

ഛ ഏതേ ഉപക്കിലേസാ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ;

യേഹി വിക്ഖിപ്പമാനസ്സ [വികമ്പമാനസ്സ (സ്യാ.)], നോ ച ചിത്തം വിമുച്ചതി;

വിമോക്ഖം അപ്പജാനന്താ, തേ ഹോന്തി പരപത്തിയാതി.

ദുതിയച്ഛക്കം

൧൫൫. നിമിത്തം ആവജ്ജതോ അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അസ്സാസം ആവജ്ജതോ നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. നിമിത്തം ആവജ്ജതോ പസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസം ആവജ്ജതോ നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അസ്സാസം ആവജ്ജതോ പസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. പസ്സാസം ആവജ്ജതോ അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ.

നിമിത്തം ആവജ്ജമാനസ്സ, അസ്സാസേ വിക്ഖിപതേ മനോ;

അസ്സാസം ആവജ്ജമാനസ്സ, നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പതി.

നിമിത്തം ആവജ്ജമാനസ്സ, പസ്സാസേ വിക്ഖിപതേ മനോ;

പസ്സാസം ആവജ്ജമാനസ്സ, നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പതി.

അസ്സാസം ആവജ്ജമാനസ്സ, പസ്സാസേ വിക്ഖിപതേ മനോ;

പസ്സാസം ആവജ്ജമാനസ്സ, അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പതി.

ഛ ഏതേ ഉപക്കിലേസാ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ;

യേഹി വിക്ഖിപ്പമാനസ്സ, നോ ച ചിത്തം വിമുച്ചതി;

വിമോക്ഖം അപ്പജാനന്താ, തേ ഹോന്തി പരപത്തിയാതി.

തതിയച്ഛക്കം

൧൫൬. അതീതാനുധാവനം ചിത്തം വിക്ഖേപാനുപതിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അനാഗതപടികങ്ഖനം ചിത്തം വികമ്പിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. ലീനം ചിത്തം കോസജ്ജാനുപതിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അതിപഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചാനുപതിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അഭിനതം ചിത്തം രാഗാനുപതിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ. അപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദാനുപതിതം – സമാധിസ്സ പരിപന്ഥോ.

അതീതാനുധാവനം ചിത്തം, അനാഗതപടികങ്ഖനം ലീനം;

അതിപഗ്ഗഹിതം അഭിനതം, അപനതം ചിത്തം ന സമാധിയതി.

ഛ ഏതേ ഉപക്കിലേസാ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ;

യേഹി ഉപക്കിലിട്ഠസങ്കപ്പോ, അധിചിത്തം നപ്പജാനാതീതി.

൧൫൭. അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അസ്സാസപടികങ്ഖനായ നികന്തിയാ തണ്ഹാചരിയായ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസപടികങ്ഖനായ നികന്തിയാ തണ്ഹാചരിയായ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ പസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസേനാഭിതുന്നസ്സ അസ്സാസപടിലാഭേ മുച്ഛിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. നിമിത്തം ആവജ്ജതോ അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അസ്സാസം ആവജ്ജതോ നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. നിമിത്തം ആവജ്ജതോ പസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസം ആവജ്ജതോ നിമിത്തേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അസ്സാസം ആവജ്ജതോ പസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസം ആവജ്ജതോ അസ്സാസേ ചിത്തം വികമ്പിതത്താ കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അതീതാനുധാവനേന ചിത്തേന വിക്ഖേപാനുപതിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അനാഗതപടികങ്ഖനേന ചിത്തേന വികമ്പിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. ലീനേന ചിത്തേന കോസജ്ജാനുപതിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അതിപഗ്ഗഹിതേന ചിത്തേന ഉദ്ധച്ചാനുപതിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അഭിനതേന ചിത്തേന രാഗാനുപതിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. അപനതേന ചിത്തേന ബ്യാപാദാനുപതിതേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച.

ആനാപാനസ്സതി യസ്സ, പരിപുണ്ണാ അഭാവിതാ;

കായോപി ഇഞ്ജിതോ ഹോതി, ചിത്തമ്പി ഹോതി ഇഞ്ജിതം;

കായോപി ഫന്ദിതോ ഹോതി, ചിത്തമ്പി ഹോതി ഫന്ദിതം.

ആനാപാനസ്സതി യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

കായോപി അനിഞ്ജിതോ ഹോതി, ചിത്തമ്പി ഹോതി അനിഞ്ജിതം;

കായോപി അഫന്ദിതോ ഹോതി, ചിത്തമ്പി ഹോതി അഫന്ദിതന്തി.

ഇമേഹി ച പന നീവരണേഹി വിസുദ്ധചിത്തസ്സ സോളസവത്ഥുകം ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവയതോ ഖണികസമോധാനാ ഇമേ അട്ഠാരസ ഉപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി.

ഉപക്കിലേസഞാണനിദ്ദേസോ തതിയോ.

൪. വോദാനഞാണനിദ്ദേസോ

൧൫൮. കതമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനി? അതീതാനുധാവനം ചിത്തം വിക്ഖേപാനുപതിതം; തം വിവജ്ജയിത്വാ ഏകട്ഠാനേ സമാദഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അനാഗതപടികങ്ഖനം ചിത്തം വികമ്പിതം; തം വിവജ്ജയിത്വാ തത്ഥേവ അധിമോചേതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. ലീനം ചിത്തം കോസജ്ജാനുപതിതം; തം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കോസജ്ജം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അതിപഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചാനുപതിതം; തം വിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉദ്ധച്ചം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അഭിനതം ചിത്തം രാഗാനുപതിതം; തം സമ്പജാനോ ഹുത്വാ രാഗം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. അപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദാനുപതിതം; തം സമ്പജാനോ ഹുത്വാ ബ്യാപാദം പജഹതി – ഏവമ്പി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി. ഇമേഹി ഛഹി ഠാനേഹി പരിസുദ്ധം ചിത്തം പരിയോദാതം ഏകത്തഗതം ഹോതി.

കതമേ തേ ഏകത്താ? ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം, സമഥനിമിത്തുപട്ഠാനേകത്തം, വയലക്ഖണുപട്ഠാനേകത്തം, നിരോധുപട്ഠാനേകത്തം. ദാനവോസഗ്ഗുപട്ഠാനേകത്തം ചാഗാധിമുത്താനം, സമഥനിമിത്തുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച അധിചിത്തമനുയുത്താനം, വയലക്ഖണുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച വിപസ്സകാനം, നിരോധുപട്ഠാനേകത്തഞ്ച അരിയപുഗ്ഗലാനം – ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച, ഞാണേന ച സമ്പഹംസിതം.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി – പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം മജ്ഝേകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’.

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഠമം ഝാനം പരിയോസാനകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’’. ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പീതിസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

തതിയസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം സുഖസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച ഉപേക്ഖാസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം ഉപേക്ഖാസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നം ച…പേ… പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

അനിച്ചാനുപസ്സനായ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം…പേ… ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ…പേ… അനത്താനുപസ്സനായ… നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ… വിരാഗാനുപസ്സനായ… നിരോധാനുപസ്സനായ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ… ഖയാനുപസ്സനായ… വയാനുപസ്സനായ… വിപരിണാമാനുപസ്സനായ… അനിമിത്താനുപസ്സനായ… അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനായ… സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ… അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ… യഥാഭൂതഞാണദസ്സനായ… ആദീനവാനുപസ്സനായ… പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ… വിവട്ടനാനുപസ്സനായ… പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ…പേ… സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ… അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ… അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി – അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി. ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ ആദികല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’.

അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ. മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി. വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ മജ്ഝേകല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’.

അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയോസാനകല്യാണോ ചേവ ഹോതി ലക്ഖണസമ്പന്നോ ച’’. ഏവം തിവത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ച.

൧൫൯. നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ നുപലബ്ഭതി.

നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

ജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ ഉപലബ്ഭതീതി.

കഥം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി? സേയ്യഥാപി രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ. തമേനം പുരിസോ കകചേന ഛിന്ദേയ്യ. രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി; ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി. ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. യഥാ രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ. ഏവം ഉപനിബന്ധനാ നിമിത്തം. യഥാ കകചദന്താ, ഏവം അസ്സാസപസ്സാസാ. യഥാ രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ അസ്സാസപസ്സാസേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ അസ്സാസപസ്സാസാ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി. വിസേസമധിഗച്ഛതി പധാനഞ്ച.

കതമം പധാനം? ആരദ്ധവീരിയസ്സ കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഹോതി – ഇദം പധാനം. കതമോ പയോഗോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, വിതക്കാ വൂപസമന്തി – അയം പയോഗോ. കതമോ വിസേസോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി [അനുസയാ ബ്യാസന്തി (സ്യാ.)]. അയം വിസേസോ. ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി.

൧൬൦. ആനാപാനസ്സതി യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോ ഇമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി.

ആനന്തി അസ്സാസോ, നോ പസ്സാസോ. അപാനന്തി [അപാനന്തി (ക.)] പസ്സാസോ, നോ അസ്സാസോ. അസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി, പസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി.

യോ അസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതി, യോ പസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതി. പരിപുണ്ണാതി പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിപുണ്ണാ, പരിവാരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ, പരിപൂരട്ഠേന പരിപുണ്ണാ. സുഭാവിതാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. തസ്സിമേ ചത്താരോ ഭാവനട്ഠാ യാനീകതാ ഹോന്തി വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ.

യാനീകതാതി യത്ഥ യത്ഥ ആകങ്ഖതി തത്ഥ തത്ഥ വസിപ്പത്തോ ഹോതി ബലപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ. തസ്സ മേ തേ ധമ്മാ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ [ആവജ്ജനപടിബന്ധാ (ക.) ഏവമീദിസേസു പദേസു] ഹോന്തി ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘യാനീകതാ’’തി. വത്ഥുകതാതി യസ്മിം യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ചിത്തം സ്വാധിട്ഠിതം ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സതി സുപട്ഠിതാ ഹോതി. യസ്മിം യസ്മിം വാ പന വത്ഥുസ്മിം സതി സൂപട്ഠിതാ [സുപട്ഠിതാ (ക.)] ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ചിത്തം സ്വാധിട്ഠിതം ഹോതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വത്ഥുകതാ’’തി. അനുട്ഠിതാതി വത്ഥുസ്മിം യേന യേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി തേന തേന സതി അനുപരിവത്തതി. യേന യേന വാ പന സതി അനുപരിവത്തതി തേന തേന ചിത്തം അഭിനീഹരതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനുട്ഠിതാ’’തി. പരിചിതാതി പരിഗ്ഗഹട്ഠേന പരിചിതാ, പരിവാരട്ഠേന പരിചിതാ, പരിപൂരട്ഠേന പരിചിതാ. സതിയാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ജിനാതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പരിചിതാ’’തി. സുസമാരദ്ധാതി ചത്താരോ സുസമാരദ്ധാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സുസമാരദ്ധാ, തപ്പച്ചനീകാനം കിലേസാനം സുസമൂഹതത്താ [സുസമുഹതത്താ (ക.)] സുസമാരദ്ധാ.

൧൬൧. സുസമന്തി അത്ഥി സമം, അത്ഥി സുസമം. കതമം സമം? യേ തത്ഥ ജാതാ അനവജ്ജാ കുസലാ ബോധിപക്ഖിയാ – ഇദം സമം. കതമം സുസമം? യം തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണം നിരോധോ നിബ്ബാനം – ഇദം സുസമം. ഇതി ഇദഞ്ച സമം ഇദഞ്ച സുസമം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മൂളാ [അപമുട്ഠാ (സ്യാ.)], പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. തേന വുച്ചതി – ‘‘സുസമാരദ്ധാ’’തി.

അനുപുബ്ബം പരിചിതാതി ദീഘം അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. ദീഘം പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. രസ്സം അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. രസ്സം പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സാസവസേന പുരിമാ പുരിമാ പരിചിതാ, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അനുപരിചിതാ. സബ്ബാപി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിചിതാ ചേവ ഹോന്തി അനുപരിചിതാ ച. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനുപുബ്ബപരിചിതാ’’തി.

യഥാതി ദസ യഥത്ഥാ – അത്തദമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ, അത്തസമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ, അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥോ യഥത്ഥോ, അഭിഞ്ഞത്ഥോ യഥത്ഥോ, പരിഞ്ഞത്ഥോ യഥത്ഥോ, പഹാനത്ഥോ യഥത്ഥോ, ഭാവനത്ഥോ യഥത്ഥോ, സച്ഛികിരിയത്ഥോ യഥത്ഥോ, സച്ചാഭിസമയത്ഥോ യഥത്ഥോ, നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ യഥത്ഥോ.

ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി, ബലേസു ച വസീഭാവം.

൧൬൨. ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോ? ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി – ബുദ്ധോ. ബോധേതാ പജായാതി – ബുദ്ധോ. സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ. സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ. അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ. വിസവിതായ [വികതിതായ (സ്യാ.)] ബുദ്ധോ. ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ. നിരുപലേപസങ്ഖാതേന [നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന (സ്യാ.)] ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതരാഗോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതദോസോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തവീതമോഹോതി – ബുദ്ധോ. ഏകന്തനിക്കിലേസോതി – ബുദ്ധോ. ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി – ബുദ്ധോ. ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി – ബുദ്ധോ. അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ – ബുദ്ധോ. ബുദ്ധോതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം. വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം – ബുദ്ധോതി. ദേസിതാതി അത്തദമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ, അത്തസമഥത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ, അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ…പേ… നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥോ യഥത്ഥോ യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതോ.

സോതി ഗഹട്ഠോ വാ ഹോതി പബ്ബജിതോ വാ. ലോകോതി. ഖന്ധലോകോ ധാതുലോകോ ആയതനലോകോ വിപത്തിഭവലോകോ വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ. ഏകോ ലോകോ – സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ…പേ… അട്ഠാരസ ലോകാ – അട്ഠാരസ ധാതുയോ. പഭാസേതീതി അത്തദമഥത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി. അത്തസമഥത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി. അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി…പേ… നിരോധേ പതിട്ഠാപകത്ഥം യഥത്ഥം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ. സോ ഇമം ലോകം ഓഭാസേതി ഭാസേതി പഭാസേതി.

അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി യഥാ അബ്ഭാ, ഏവം കിലേസാ. യഥാ ചന്ദോ, ഏവം അരിയഞാണം. യഥാ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ, ഏവം ഭിക്ഖു. യഥാ ചന്ദോ അബ്ഭാ മുത്തോ മഹികാ മുത്തോ ധൂമരജാ മുത്തോ രാഹുഗഹണാ [രാഹുപാണാ (സ്യാ.)] വിപ്പമുത്തോ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ [വിരോചതി (സ്യാ.)] ച, ഏവമേവം ഭിക്ഖു സബ്ബകിലേസേഹി വിപ്പമുത്തോ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ ച. തേന വുച്ചതി – അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാതി. ഇമാനി തേരസ വോദാനേ ഞാണാനി.

വോദാനഞാണനിദ്ദേസോ ചതുത്ഥോ.

ഭാണവാരോ.

൫. സതോകാരിഞാണനിദ്ദേസോ

൧൬൩. കതമാനി ബാത്തിംസ സതോകാരിസ്സ ഞാണാനി? ഇധ ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി സതോ പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘‘ദീഘം അസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി. ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘‘ദീഘം പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി. രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘‘രസ്സം അസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി. രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘‘രസ്സം പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി. ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. പീതിപടിസംവേദീ…പേ… സുഖപടിസംവേദീ… ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ … പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം… ചിത്തപടിസംവേദീ… അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം… സമാദഹം ചിത്തം… വിമോചയം ചിത്തം… അനിച്ചാനുപസ്സീ… വിരാഗാനുപസ്സീ… നിരോധാനുപസ്സീ… ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി.

൧൬൪. ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ, ഇമിസ്സാ ഖന്തിയാ, ഇമിസ്സാ രുചിയാ, ഇമസ്മിം ആദായേ, ഇമസ്മിം ധമ്മേ, ഇമസ്മിം വിനയേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, ഇമസ്മിം പാവചനേ, ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയേ, ഇമസ്മിം സത്ഥുസാസനേ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇധാ’’തി. ഭിക്ഖൂതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാ ഹോതി ഭിക്ഖു സേക്ഖോ വാ അരഹാ വാ അകുപ്പധമ്മോ. അരഞ്ഞന്തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞം. രുക്ഖമൂലന്തി യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ആസനം പഞ്ഞത്തം ഹോതി മഞ്ചോ വാ പീഠം വാ ഭിസി വാ തട്ടികാ വാ ചമ്മഖണ്ഡോ വാ തിണസന്ഥരോ [തിണസണ്ഠരോ (സ്യാ.)] വാ പണ്ണസന്ഥരോ വാ പലാലസന്ഥരോ [പലാസസണ്ഠരോ (സ്യാ.)] വാ, തത്ഥ ഭിക്ഖു ചങ്കമതി വാ തിട്ഠതി വാ നിസീദതി വാ സേയ്യം വാ കപ്പേതി. സുഞ്ഞന്തി കേനചി അനാകിണ്ണം ഹോതി ഗഹട്ഠേഹി വാ പബ്ബജിതേഹി വാ. അഗാരന്തി [ആഗാരന്തി (സ്യാ.)] വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാ. നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉജുകോ ഹോതി കായോ ഠിതോ [പനിധിതോ (സ്യാ.)] സുപണിഹിതോ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി. പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി.

൧൬൫. സതോവ അസ്സസതി, സതോ പസ്സസതീതി ബാത്തിംസായ ആകാരേഹി സതോ കാരീ ഹോതി. ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോ കാരീ ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോ കാരീ ഹോതി. രസ്സം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോ കാരീ ഹോതി. രസ്സം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോ കാരീ ഹോതി…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേന പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോ കാരീ ഹോതി.

പഠമചതുക്കനിദ്ദേസോ

൧൬൬. കഥം ദീഘം അസ്സസന്തോ ‘‘ദീഘം അസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി, ദീഘം പസ്സസന്തോ ‘‘ദീഘം പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി? ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, ദീഘം പസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം പസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം പസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാപി ചിത്തം വിവത്തതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ. ഉപട്ഠാനം സതി. അനുപസ്സനാ ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

൧൬൭. അനുപസ്സതീതി കഥം തം കായം അനുപസ്സതി? അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ. ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, നോ സുഖതോ. അനത്തതോ അനുപസ്സതി, നോ അത്തതോ. നിബ്ബിന്ദതി, നോ നന്ദതി. വിരജ്ജതി, നോ രജ്ജതി. നിരോധേതി, നോ സമുദേതി. പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതി. അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി. ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം പജഹതി. അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം പജഹതി. നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി. വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി. നിരോധേന്തോ സമുദയം പജഹതി. പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതി. ഏവം തം കായം അനുപസ്സതി.

ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി.

കഥം വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി? കഥം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി – പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി… കമ്മസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി… ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സതോപി വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി.

കഥം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി.

കഥം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി – പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി …പേ… കമ്മനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി…പേ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സതോപി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി.

കഥം വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി? കഥം സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോതി – പച്ചയസമുദയട്ഠേന സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോതി…പേ… കമ്മസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോതി…പേ… ഫസ്സസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോതി – പച്ചയസമുദയട്ഠേന സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സതോപി സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി.

കഥം സഞ്ഞായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം സഞ്ഞായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി.

കഥം സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോതി – പച്ചയനിരോധട്ഠേന സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോതി…പേ… കമ്മനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോതി…പേ… ഫസ്സനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോതി – പച്ചയനിരോധട്ഠേന സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സതോപി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി.

കഥം വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി? കഥം വിതക്കാനം ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാസമുദയാ വിതക്കസമുദയോതി – പച്ചയസമുദയട്ഠേന വിതക്കാനം ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാസമുദയാ വിതക്കസമുദയോതി…പേ… കമ്മസമുദയാ വിതക്കസമുദയോതി…പേ… സഞ്ഞാസമുദയാ വിതക്കസമുദയോതി – പച്ചയസമുദയട്ഠേന വിതക്കാനം ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സതോപി വിതക്കാനം ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വിതക്കാനം ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി.

കഥം വിതക്കാനം ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതുപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം വിതക്കാനം ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി.

കഥം വിതക്കാനം അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ വിതക്കനിരോധോതി – പച്ചയനിരോധട്ഠേന വിതക്കാനം അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധാ വിതക്കനിരോധോതി…പേ… കമ്മനിരോധാ വിതക്കനിരോധോതി…പേ… സഞ്ഞാനിരോധാ വിതക്കനിരോധോതി – പച്ചയനിരോധട്ഠേന വിതക്കാനം അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സതോപി വിതക്കാനം അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വിതക്കാനം അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഏവം വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി.

൧൬൮. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി, ഗോചരഞ്ച പജാനാതി, സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതി…പേ… മഗ്ഗം സമോധാനേതി, ധമ്മേ സമോധാനേതി, ഗോചരഞ്ച പജാനാതി, സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതി.

ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതീതി കഥം ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി? അധിമോക്ഖട്ഠേന സദ്ധിന്ദ്രിയം സമോധാനേതി, പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയിന്ദ്രിയം സമോധാനേതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിന്ദ്രിയം സമോധാനേതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിന്ദ്രിയം സമോധാനേതി, ദസ്സനട്ഠേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം സമോധാനേതി. അയം പുഗ്ഗലോ ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതീ’’തി.

ഗോചരഞ്ച പജാനാതീതി യം തസ്സ ആരമ്മണം, തം തസ്സ ഗോചരം. യം തസ്സ ഗോചരം, തം തസ്സ ആരമ്മണം. പജാനാതീതി പുഗ്ഗലോ. പജാനനാ പഞ്ഞാ.

സമന്തി ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം സമം, ചിത്തസ്സ അവിക്ഖേപോ സമം, ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനം സമം, ചിത്തസ്സ വോദാനം സമം. അത്ഥോതി അനവജ്ജട്ഠോ നിക്കിലേസട്ഠോ വോദാനട്ഠോ പരമട്ഠോ. പടിവിജ്ഝതീതി ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ വോദാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

ബലാനി സമോധാനേതീതി കഥം ബലാനി സമോധാനേതി? അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയട്ഠേന സദ്ധാബലം സമോധാനേതി, കോസജ്ജേ അകമ്പിയട്ഠേന വീരിയബലം സമോധാനേതി, പമാദേ അകമ്പിയട്ഠേന സതിബലം സമോധാനേതി, ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പിയട്ഠേന സമാധിബലം സമോധാനേതി, അവിജ്ജായ അകമ്പിയട്ഠേന പഞ്ഞാബലം സമോധാനേതി. അയം പുഗ്ഗലോ ഇമാനി ബലാനി ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ബലാനി സമോധാനേതീതി. ഗോചരഞ്ച പജാനാതീതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

ബോജ്ഝങ്ഗേ സമോധാനേതീതി കഥം ബോജ്ഝങ്ഗേ സമോധാനേതി? ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, പവിചയട്ഠേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, ഫരണട്ഠേന പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, ഉപസമട്ഠേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി, പടിസങ്ഖാനട്ഠേന ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമോധാനേതി. അയം പുഗ്ഗലോ ഇമേ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗേ സമോധാനേതീ’’തി. ഗോചരഞ്ച പജാനാതീതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

മഗ്ഗം സമോധാനേതീതി കഥം മഗ്ഗം സമോധാനേതി? ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠിം സമോധാനേതി, അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പം സമോധാനേതി, പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവാചം സമോധാനേതി, സമുട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാകമ്മന്തം സമോധാനേതി, വോദാനട്ഠേന സമ്മാആജീവം സമോധാനേതി, പഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവായാമം സമോധാനേതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതിം സമോധാനേതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധിം സമോധാനേതി. അയം പുഗ്ഗലോ ഇമം മഗ്ഗം ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘മഗ്ഗം സമോധാനേതീ’’തി. ഗോചരഞ്ച പജാനാതീതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

ധമ്മേ സമോധാനേതീതി കഥം ധമ്മേ സമോധാനേതി? ആധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി, അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി സമോധാനേതി, നിയ്യാനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗേ സമോധാനേതി, ഹേതുട്ഠേന മഗ്ഗം സമോധാനേതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിപട്ഠാനം സമോധാനേതി, പദഹനട്ഠേന സമ്മപ്പധാനം സമോധാനേതി, ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധിപാദം സമോധാനേതി തഥട്ഠേന സച്ചം സമോധാനേതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമഥം സമോധാനേതി, അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനം സമോധാനേതി, ഏകരസട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം സമോധാനേതി, അനതിവത്തനട്ഠേന യുഗനദ്ധം സമോധാനേതി, സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധിം സമോധാനേതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധിം സമോധാനേതി, ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിം സമോധാനേതി, വിമുത്തട്ഠേന വിമോക്ഖം സമോധാനേതി, പടിവേധട്ഠേന വിജ്ജം സമോധാനേതി, പരിച്ചാഗട്ഠേന വിമുത്തിം സമോധാനേതി, സമുച്ഛേദട്ഠേന ഖയേ ഞാണം സമോധാനേതി, പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠേന അനുപ്പാദേ ഞാണം സമോധാനേതി, ഛന്ദം മൂലട്ഠേന സമോധാനേതി, മനസികാരം സമുട്ഠാനട്ഠേന സമോധാനേതി, ഫസ്സം സമോധാനട്ഠേന സമോധാനേതി, വേദനം സമോസരണട്ഠേന സമോധാനേതി, സമാധിം പമുഖട്ഠേന സമോധാനേതി, സതിം ആധിപതേയ്യട്ഠേന സമോധാനേതി, പഞ്ഞം തതുത്തരട്ഠേന സമോധാനേതി, വിമുത്തിം സാരട്ഠേന സമോധാനേതി, അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന സമോധാനേതി. അയം പുഗ്ഗലോ ഇമേ ധമ്മേ ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേ സമോധാനേതീ’’തി.

ഗോചരഞ്ച പജാനാതീതി യം തസ്സ ആരമ്മണം, തം തസ്സ ഗോചരം. യം തസ്സ ഗോചരം, തം തസ്സ ആരമ്മണം പജാനാതീതി പുഗ്ഗലോ. പജാനനാ പഞ്ഞാ. സമന്തി ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം സമം, ചിത്തസ്സ അവിക്ഖേപോ സമം, ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനം സമം, ചിത്തസ്സ വോദാനം സമം. അത്ഥോതി അനവജ്ജട്ഠോ നിക്കിലേസട്ഠോ വോദാനട്ഠോ പരമട്ഠോ. പടിവിജ്ഝതീതി ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി, ചിത്തസ്സ വോദാനട്ഠം പടിവിജ്ഝതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൬൯. കഥം രസ്സം അസ്സസന്തോ ‘‘രസ്സം അസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി, രസ്സം പസ്സസന്തോ ‘‘രസ്സം പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി? രസ്സം അസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, രസ്സം പസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം പസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ പസ്സസതി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം പസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി രസ്സാ അസ്സാസപസ്സാസാ ചിത്തം വിവത്തതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി രസ്സാ അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം കായം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം കായം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി…പേ… രസ്സം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൦. കഥം ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കായോതി ദ്വേ കായാ – നാമകായോ ച രൂപകായോ ച. കതമോ നാമകായോ? വേദനാ, സഞ്ഞാ, ചേതനാ, ഫസ്സോ, മനസികാരോ, നാമഞ്ച നാമകായോ ച, യേ ച വുച്ചന്തി ചിത്തസങ്ഖാരാ – അയം നാമകായോ. കതമോ രൂപകായോ? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപം, അസ്സാസോ ച പസ്സാസോ ച, നിമിത്തഞ്ച ഉപനിബന്ധനാ, യേ ച വുച്ചന്തി കായസങ്ഖാരാ – അയം രൂപകായോ.

കഥം തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. രസ്സം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. രസ്സം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി.

ആവജ്ജതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പജാനതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പസ്സതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പച്ചവേക്ഖതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, ചിത്തം അധിട്ഠഹതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, സദ്ധായ അധിമുച്ചതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, സതിം ഉപട്ഠാപയതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, ചിത്തം സമാദഹതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പഞ്ഞായ പജാനതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, പഹാതബ്ബം പജഹതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, ഭാവേതബ്ബം ഭാവയതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ഏവം തേ കായാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി. സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം കായം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം കായം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ.

സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം [അസ്സാസപസ്സാസാ (സ്യാ.)] സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി, അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധി, ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. യോ തത്ഥ സംവരട്ഠോ, അയം അധിസീലസിക്ഖാ. യോ തത്ഥ അവിക്ഖേപട്ഠോ, അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ. യോ തത്ഥ ദസ്സനട്ഠോ, അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖതി, ജാനന്തോ സിക്ഖതി, പസ്സന്തോ സിക്ഖതി, പച്ചവേക്ഖന്തോ സിക്ഖതി, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ സിക്ഖതി, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ സിക്ഖതി, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ സിക്ഖതി, സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ സിക്ഖതി, ചിത്തം സമാദഹന്തോ സിക്ഖതി, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ സിക്ഖതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ സിക്ഖതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ സിക്ഖതി, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ സിക്ഖതി, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ സിക്ഖതി, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖതി.

സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി…പേ… സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൧. കഥം ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമോ കായസങ്ഖാരോ? ദീഘം അസ്സാസാ കായികാ. ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ. തേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. ദീഘം പസ്സാസാ കായികാ. ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ. തേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. രസ്സം അസ്സാസാ രസ്സം പസ്സാസാ. സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസാ സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സാസാ കായികാ. ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ. തേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി.

യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി യാ കായസ്സ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ഇഞ്ജനാ ഫന്ദനാ ചലനാ പകമ്പനാ – പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി യാ കായസ്സ ന ആനമനാ ന വിനമനാ ന സന്നമനാ ന പണമനാ അനിഞ്ജനാ അഫന്ദനാ അചലനാ അകമ്പനാ സന്തം സുഖുമം പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി.

ഇതി കിര ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ന ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ന ഹോതി; ന ച നം തം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി.

ഇതി കിര ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി. ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഹോതി; തഞ്ച നം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി. യഥാ കഥം വിയ? സേയ്യഥാപി കംസേ ആകോടിതേ പഠമം ഓളാരികാ സദ്ദാ പവത്തന്തി. ഓളാരികാനം സദ്ദാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി ഓളാരികേ സദ്ദേ, അഥ പച്ഛാ സുഖുമകാ സദ്ദാ പവത്തന്തി. സുഖുമകാനം സദ്ദാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി സുഖുമകേ സദ്ദേ, അഥ പച്ഛാ സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണതാപി ചിത്തം പവത്തതി. ഏവമേവം പഠമം ഓളാരികാ അസ്സാസപസ്സാസാ പവത്തന്തി; ഓളാരികാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ, അഥ പച്ഛാ സുഖുമകാ അസ്സാസപസ്സാസാ പവത്തന്തി. സുഖുമകാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി സുഖുമകേ അസ്സാസപസ്സാസേ, അഥ പച്ഛാ സുഖുമകഅസ്സാസപസ്സാസാനം നിമിത്താരമ്മണതാപി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി.

ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഹോതി; തഞ്ച നം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി. പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം കായം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം കായം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം, അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി, അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധി, ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. യോ തത്ഥ സംവരട്ഠോ, അയം അധിസീലസിക്ഖാ; യോ തത്ഥ അവിക്ഖേപട്ഠോ, അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ; യോ തത്ഥ ദസ്സനട്ഠോ അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖതി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി…പേ… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി…പേ… തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

അട്ഠ അനുപസ്സനാഞാണാനി, അട്ഠ ച ഉപട്ഠാനാനുസ്സതിയോ, ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനി കായേ കായാനുപസ്സനായ.

ഭാണവാരോ.

ദുതിയചതുക്കനിദ്ദേസോ

൧൭൨. കഥം ‘‘പീതിപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി ‘‘പീതിപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമാ പീതി? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി പീതി പാമോജ്ജം. യാ പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ. ചിത്തസ്സ ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി പീതി പാമോജ്ജം…പേ… രസ്സം അസ്സാസവസേന, രസ്സം പസ്സാസവസേന, സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന, സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസവസേന, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി പീതി പാമോജ്ജം. യാ പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം പീതി.

കഥം സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി? ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി. രസ്സം അസ്സാസവസേന…പേ… രസ്സം പസ്സാസവസേന… സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന… സബ്ബകായപടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസവസേന… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി. ആവജ്ജതോ സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി, ജാനതോ…പേ… പസ്സതോ… പച്ചവേക്ഖതോ… ചിത്തം അധിട്ഠഹതോ… സദ്ധായ അധിമുച്ചതോ… വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹതോ… സതിം ഉപട്ഠാപയതോ… ചിത്തം സമാദഹതോ… പഞ്ഞായ പജാനതോ… അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനതോ… പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനതോ… പഹാതബ്ബം പജഹതോ… ഭാവേതബ്ബം ഭാവയതോ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി. ഏവം സാ പീതി പടിവിദിതാ ഹോതി.

പീതിപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന വേദനാ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. വേദനാ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം വേദനം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം വേദനം അനുപസ്സതി? അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം വേദനം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. പീതിപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… പീതിപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൩. കഥം ‘‘സുഖപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘സുഖപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? സുഖന്തി ദ്വേ സുഖാനി – കായികഞ്ച സുഖം, ചേതസികഞ്ച സുഖം. കതമം കായികം സുഖം? യം കായികം സാതം കായികം സുഖം, കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം, കായസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം കായികം സുഖം. കതമം ചേതസികം സുഖം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം, ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം, ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം ചേതസികം സുഖം.

കഥം തേ സുഖാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ സുഖാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ സുഖാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ തേ സുഖാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ഏവം തേ സുഖാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. സുഖപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന വേദനാ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. വേദനാ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം വേദനം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം വേദനം അനുപസ്സതി. അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം വേദനം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. സുഖപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… സുഖപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൪. കഥം ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമോ ചിത്തസങ്ഖാരോ? ദീഘം അസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ. ദീഘം പസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ…പേ… സുഖപടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന… സുഖപടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ – അയം ചിത്തസങ്ഖാരോ.

കഥം തേ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തേ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ തേ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ഏവം തേ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിവിദിതാ ഹോന്തി. ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന വേദനാ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം വേദനാ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേ ഞാണേന തം വേദനം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം വേദനം അനുപസ്സതി? അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം വേദനം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൫. കഥം ‘‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമോ ചിത്തസങ്ഖാരോ? ദീഘം അസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ. തേ ചിത്തസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ. തേ ചിത്തസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന… ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ – ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ. തേ ചിത്തസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസവസേന വേദനാ ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. വേദനാ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം വേദനം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം വേദനം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം വേദനം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

അട്ഠ അനുപസ്സനാഞാണാനി അട്ഠ ച ഉപട്ഠാനാനുസ്സതിയോ ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനി വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനായ.

തതിയചതുക്കനിദ്ദേസോ

൧൭൬. കഥം ‘‘ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘ചിത്തപടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമം തം ചിത്തം? ദീഘം അസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം. യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ദീഘം പസ്സാസവസേന …പേ… പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സാസവസേന… പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം. യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മാനയതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം ചിത്തം.

കഥം തം ചിത്തം പടിവിദിതം ഹോതി? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം ചിത്തം പടിവിദിതം ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം ചിത്തം പടിവിദിതം ഹോതി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ തം ചിത്തം പടിവിദിതം ഹോതി. ഏവം തം ചിത്തം പടിവിദിതം ഹോതി. ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. ചിത്തം ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൭. കഥം ‘‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി, ‘‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമോ ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദോ? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദോ. യാ ചിത്തസ്സ ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ. ചിത്തസ്സ ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദോ. യാ ചിത്തസ്സ ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ ചിത്തസ്സ…പേ… ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന… ചിത്തപടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദോ. യാ ചിത്തസ്സ ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം ചിത്തസ്സ അഭിപ്പമോദോ. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. ചിത്തം ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം ചിത്തം അനുപസ്സതീതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൮. കഥം ‘‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘സമാദഹം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമോ സമാധി [കതമഞ്ച സമാധിന്ദിയം (സ്യാ.)]? ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി, യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി [അധിട്ടിതി (സ്യാ.)] അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹടമാനസതാ [അവിസാഹതമാനസതാ (സ്യാ. ക.)] സമഥോ സമാധിന്ദ്രിയം സമാധിബലം സമ്മാസമാധി. ദീഘം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി…പേ… സമാദഹം ചിത്തം അസ്സാസവസേന…പേ… സമാദഹം ചിത്തം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി. യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹടമാനസതാ സമഥോ സമാധിന്ദ്രിയം സമാധിബലം സമ്മാസമാധി – അയം സമാധി. സമാദഹം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം ഉപട്ഠാനം സതി അനുപസ്സനാ ഞാണം. ചിത്തം ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി.

അനുപസ്സതീതി കഥം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. സമാദഹം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… സമാദഹം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ…പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

൧൭൯. കഥം ‘‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? ‘‘രാഗതോ വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘രാഗതോ വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘ദോസതോ വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘ദോസതോ വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ‘‘മോഹതോ വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി…പേ… മാനതോ വിമോചയം ചിത്തം… ദിട്ഠിയാ വിമോചയം ചിത്തം… വിചികിച്ഛായ വിമോചയം ചിത്തം… ഥിനതോ വിമോചയം ചിത്തം… ഉദ്ധച്ചതോ വിമോചയം ചിത്തം… അഹിരികതോ വിമോചയം ചിത്തം… ‘‘അനോത്തപ്പതോ വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘അനോത്തപ്പതോ വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. വിമോചയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന വിഞ്ഞാണം ചിത്തം ഉപട്ഠാനം സതി…പേ….

അനുപസ്സതീതി കഥം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി…പേ… ഏവം തം ചിത്തം അനുപസ്സതി. ഭാവനാതി ചതസ്സോ ഭാവനാ…പേ… ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. വിമോചയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാനം സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി…പേ… വിമോചയം ചിത്തം അസ്സാസപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ …പേ… പജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമോധാനേതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമത്ഥഞ്ച പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

അട്ഠ അനുപസ്സനാഞാണാനി അട്ഠ ച ഉപട്ഠാനാനുസ്സതിയോ ചത്താരി സുത്തന്തികവത്ഥൂനി ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനായ.

ചതുത്ഥചതുക്കനിദ്ദേസോ

൧൮൦. കഥം ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി, ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? അനിച്ചന്തി കിം അനിച്ചം? പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ. കേനട്ഠേന അനിച്ചാ? ഉപ്പാദവയട്ഠേന അനിച്ചാ. പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ കതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി, വയം പസ്സന്തോ കതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി, ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തോ കതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി? പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി, വയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി. പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി പസ്സതി.