൧൭. ചരിയാനാനത്തഞാണനിദ്ദേസോ

൬൮. കഥം ചരിയാവവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ ചരിയാനാനത്തേ ഞാണം? ചരിയാതി തിസ്സോ ചരിയായോ – വിഞ്ഞാണചരിയാ, അഞ്ഞാണചരിയാ, ഞാണചരിയാ.

കതമാ വിഞ്ഞാണചരിയാ? ദസ്സനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ രൂപേസു, ദസ്സനട്ഠോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ രൂപേസു, ദിട്ഠത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു [അഭിനിരോപനവിപാകമനോധാതു (സ്യാ.)] വിഞ്ഞാണചരിയാ രൂപേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ രൂപേസു. സവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ സദ്ദേസു, സവനത്ഥോ സോതവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ സദ്ദേസു, സുതത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ സദ്ദേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ സദ്ദേസു. ഘായനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ ഗന്ധേസു, ഘായനട്ഠോ [ഘായനത്ഥോ (സ്യാ. ക.)] ഘാനവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ ഗന്ധേസു, ഘായിതത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ഗന്ധേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ഗന്ധേസു. സായനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ രസേസു, സായനട്ഠോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ രസേസു, സായിതത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ രസേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ രസേസു. ഫുസനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ ഫോട്ഠബ്ബേസു, ഫുസനട്ഠോ കായവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ ഫോട്ഠബ്ബേസു, ഫുട്ഠത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ഫോട്ഠബ്ബേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ഫോട്ഠബ്ബേസു. വിജാനനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ ധമ്മേസു, വിജാനനട്ഠോ മനോവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണചരിയാ ധമ്മേസു, വിഞ്ഞാതത്താ അഭിനിരോപനാ വിപാകമനോധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ധമ്മേസു, അഭിനിരോപിതത്താ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വിഞ്ഞാണചരിയാ ധമ്മേസു.

൬൯. വിഞ്ഞാണചരിയാതി കേനട്ഠേന വിഞ്ഞാണചരിയാ? നീരാഗാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നിദ്ദോസാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നിമ്മോഹാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നിമ്മാനാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നിദ്ദിട്ഠി ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ നിഉദ്ധച്ചാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നിബ്ബിചികിച്ഛാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. നാനുസയാ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. രാഗവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. ദോസവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. മോഹവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. മാനവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. ഉദ്ധച്ചവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. വിചികിച്ഛാവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. അനുസയവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. കുസലേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. അകുസലേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. സാവജ്ജേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. അനവജ്ജേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. കണ്ഹേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. സുക്കേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. സുഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. സുഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. വിഞ്ഞാതേ ചരതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. വിഞ്ഞാണസ്സ ഏവരൂപാ ചരിയാ ഹോതീതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. പകതിപരിസുദ്ധമിദം ചിത്തം നിക്കിലേസട്ഠേനാതി – വിഞ്ഞാണചരിയാ. അയം വിഞ്ഞാണചരിയാ.

കതമാ അഞ്ഞാണചരിയാ? മനാപിയേസു രൂപേസു രാഗസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; രാഗസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. അമനാപിയേസു രൂപേസു ദോസസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ദോസസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. തദുഭയേന അസമപേക്ഖനസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മോഹസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; മോഹസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. വിനിബന്ധസ്സ മാനസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; മാനസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. പരാമട്ഠായ ദിട്ഠിയാ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ദിട്ഠിയാ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. വിക്ഖേപഗതസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ഉദ്ധച്ചസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. അനിട്ഠങ്ഗതായ വിചികിച്ഛായ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; വിചികിച്ഛായ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. ഥാമഗതസ്സ അനുസയസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; അനുസയസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ.

മനാപിയേസു സദ്ദേസു…പേ… മനാപിയേസു ഗന്ധേസു…പേ… മനാപിയേസു രസേസു…പേ… മനാപിയേസു ഫോട്ഠബ്ബേസു…പേ… മനാപിയേസു ധമ്മേസു രാഗസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; രാഗസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. അമനാപിയേസു ധമ്മേസു ദോസസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ദോസസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. തദുഭയേന അസമപേക്ഖനസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മോഹസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; മോഹസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. വിനിബന്ധസ്സ മാനസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; മാനസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. പരാമട്ഠായ ദിട്ഠിയാ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ദിട്ഠിയാ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. വിക്ഖേപഗതസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ഉദ്ധച്ചസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ; അനിട്ഠങ്ഗതായ വിചികിച്ഛായ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; വിചികിച്ഛായ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ. ഥാമഗതസ്സ അനുസയസ്സ ജവനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; അനുസയസ്സ ജവനാ അഞ്ഞാണചരിയാ.

൭൦. അഞ്ഞാണചരിയാതി കേനട്ഠേന അഞ്ഞാണചരിയാ? സരാഗാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സദോസാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സമോഹാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സമാനാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സദിട്ഠി ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സഉദ്ധച്ചാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സവിചികിച്ഛാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സാനുസയാ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. രാഗസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. ദോസസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. മോഹസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. മാനസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അനുസയസമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. കുസലേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അകുസലേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സാവജ്ജേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അനവജ്ജേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. കണ്ഹേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സുക്കേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സുഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. സുഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അഞ്ഞാതേ ചരതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അഞ്ഞാണസ്സ ഏവരൂപാ ചരിയാ ഹോതീതി – അഞ്ഞാണചരിയാ. അയം അഞ്ഞാണചരിയാ.

൭൧. കതമാ ഞാണചരിയാ? അനിച്ചാനുപസ്സനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖാനുപസ്സനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. അനത്താനുപസ്സനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; അനത്താനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനത്ഥായ…പേ… വിരാഗാനുപസ്സനത്ഥായ… നിരോധാനുപസ്സനത്ഥായ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനത്ഥായ… ഖയാനുപസ്സനത്ഥായ… വയാനുപസ്സനത്ഥായ… വിപരിണാമാനുപസ്സനത്ഥായ… അനിമിത്താനുപസ്സനത്ഥായ… അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനത്ഥായ… സുഞ്ഞതാനുപസ്സനത്ഥായ… അധിപഞ്ഞാധമ്മാനുപസ്സനത്ഥായ… യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ… ആദീനവാനുപസ്സനത്ഥായ… പടിസങ്ഖാനുപസ്സനത്ഥായ ആവജ്ജനകിരിയാബ്യാകതാ വിഞ്ഞാണചരിയാ; പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. വിവട്ടനാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ. സകദാഗാമിമഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ. സകദാഗാമിഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ. അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ. അനാഗാമിഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ. അരഹത്തഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ.

ഞാണചരിയാതി കേനട്ഠേന ഞാണചരിയാ? നീരാഗാ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. നിദ്ദോസാ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ…പേ… നാനുസയാ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. രാഗവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. ദോസവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. മോഹവിപ്പയുത്താ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. മാനവിപ്പയുത്താ…പേ… ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ… ഉദ്ധച്ചവിപ്പയുത്താ… വിചികിച്ഛാവിപ്പയുത്താ… അനുസയവിപ്പയുത്താ… കുസലേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ… അകുസലേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ… സാവജ്ജേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ… അനവജ്ജേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ… കണ്ഹേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ… സുക്കേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ… സുഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ… ദുക്ഖുദ്രയേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ… സുഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി സമ്പയുത്താ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖവിപാകേഹി കമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. ഞാതേ ചരതീതി – ഞാണചരിയാ. ഞാണസ്സ ഏവരൂപാ ചരിയാ ഹോതീതി – ഞാണചരിയാ. അയം ഞാണചരിയാ. അഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണചരിയാ, അഞ്ഞാ അഞ്ഞാണചരിയാ, അഞ്ഞാ ഞാണചരിയാതി. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ചരിയാവവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ ചരിയാനാനത്തേ ഞാണം’’.

ചരിയാനാനത്തഞാണനിദ്ദേസോ സത്തരസമോ.