൧. സുതമയഞാണനിദ്ദേസോ
൧. കഥം സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഠിതിഭാഗിയാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇമേ ധമ്മാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ.)] അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
൨. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
ഏകോ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ – സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. ദ്വേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – ദ്വേ ധാതുയോ. തയോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – തിസ്സോ ധാതുയോ. ചത്താരോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. പഞ്ച ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – പഞ്ച വിമുത്തായതനാനി. ഛ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – ഛ അനുത്തരിയാനി. സത്ത ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനി. അട്ഠ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – അട്ഠ അഭിഭായതനാനി. നവ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ. ദസ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ – ദസ നിജ്ജരവത്ഥൂനി.
൩. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞേയ്യം? ചക്ഖു [ചക്ഖും (സ്യാ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം; രൂപാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; യമ്പിദം [യമിദം (ക.) സം. നി. ൪.൫൨ പസ്സിതബ്ബോ] ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോതം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സദ്ദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… ഘാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഗന്ധാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… ജിവ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… കായോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫോട്ഠബ്ബാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… മനോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മനോവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം, മനോസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യം.’’
രൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം; വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സങ്ഖാരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ചക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം; സോതം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഘാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജിവ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; കായോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മനോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. രൂപാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സദ്ദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗന്ധാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഫോട്ഠബ്ബാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സോതവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഘാനവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; കായവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; മനോവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സോതസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഘാനസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; കായസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മനോസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സദ്ദസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗന്ധസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ധമ്മസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സദ്ദസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗന്ധസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ധമ്മസഞ്ചേതനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സദ്ദതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗന്ധതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ധമ്മതണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സദ്ദവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഗന്ധവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രസവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫോട്ഠബ്ബവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മവിതക്കോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. രൂപവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സദ്ദവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഗന്ധവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രസവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫോട്ഠബ്ബവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മവിചാരോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൪. പഥവീധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ആപോധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; തേജോധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വായോധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ആകാസധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
പഥവീകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ആപോകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; തേജോകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; വായോകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; നീലകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പീതകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ലോഹിതകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഓദാതകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ആകാസകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; വിഞ്ഞാണകസിണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
കേസാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ലോമാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നഖാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ദന്താ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; തചോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ, മംസം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ന്ഹാരൂ [നഹാരൂ (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അട്ഠീ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അട്ഠിമിഞ്ജാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ [അട്ഠിമഞ്ജം അഭിഞ്ഞേയ്യം (സ്യാ. ക.)]; വക്കം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഹദയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; യകനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; കിലോമകം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പിഹകം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പപ്ഫാസം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അന്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം അന്തഗുണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഉദരിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; കരീസം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പിത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സേമ്ഹം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പുബ്ബോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ലോഹിതം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സേദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മേദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അസ്സു അഭിഞ്ഞേയ്യം; വസാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഖേളോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സിങ്ഘാണികാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ലസികാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മുത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; മത്ഥലുങ്ഗം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ചക്ഖായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; രൂപായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോതായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സദ്ദായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഘാനായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഗന്ധായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജിവ്ഹായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; രസായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. കായായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഫോട്ഠബ്ബായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. മനായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ധമ്മായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ചക്ഖുധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. സോതധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സദ്ദധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സോതവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ഘാനധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗന്ധധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ജിവ്ഹാധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രസധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. കായധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഫോട്ഠബ്ബധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; കായവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. മനോധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ധമ്മധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മനോവിഞ്ഞാണധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
ചക്ഖുന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സോതിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഘാനിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; കായിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; മനിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജീവിതിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഇത്ഥിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പുരിസിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സുഖിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സദ്ധിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; വീരിയിന്ദ്രിയം [വിരിയിന്ദ്രിയം (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യം; സതിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സമാധിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
൫. കാമധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അരൂപധാതു അഭിഞ്ഞേയ്യാ. കാമഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അരൂപഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. സഞ്ഞാഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അസഞ്ഞാഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. ഏകവോകാരഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചതുവോകാരഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഞ്ചവോകാരഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൬. പഠമം ഝാനം [പഠമജ്ഝാനം (സ്യാ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുതിയം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; തതിയം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ചതുത്ഥം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. മേത്താചേതോവിമുത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; കരുണാചേതോവിമുത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മുദിതാചേതോവിമുത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
അവിജ്ജാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സങ്ഖാരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; നാമരൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സളായതനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; തണ്ഹാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഉപാദാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഭവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
൭. ദുക്ഖം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുക്ഖസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം; രൂപസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… സഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… സങ്ഖാരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ചക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം…പേ… ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജരാമരണസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസമുദയസ്സ പഹാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. രൂപസ്സ പരിഞ്ഞട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസമുദയസ്സ പഹാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ… ചക്ഖുസ്സ…പേ… ജരാമരണസ്സ പരിഞ്ഞട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസമുദയസ്സ പഹാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസമുദയസ്സ പഹാനപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. രൂപസ്സ പരിഞ്ഞാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസമുദയസ്സ പഹാനപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ… ചക്ഖുസ്സ…പേ… ജരാമരണസ്സ പരിഞ്ഞാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസമുദയസ്സ പഹാനപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഭാവനാപടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൮. ദുക്ഖം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുക്ഖസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ സമുദയനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ ഛന്ദരാഗനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. രൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം; രൂപസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ സമുദയനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ ഛന്ദരാഗനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… സഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… സങ്ഖാരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം… ചക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം…പേ… ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജരാമരണസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ സമുദയനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ ഛന്ദരാഗനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ദുക്ഖം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുക്ഖസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ദുക്ഖസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. രൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം; രൂപസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; രൂപസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം. വേദനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… സഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… സങ്ഖാരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ… വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം… ചക്ഖു അഭിഞ്ഞേയ്യം…പേ… ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ജരാമരണസമുദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണസ്സ അസ്സാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ ആദീനവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ജരാമരണസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
൯. അനിച്ചാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനത്താനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിരാഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിരോധാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ അനത്താനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ വിരാഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ നിരോധാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ… ചക്ഖുസ്മിം…പേ… ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ അനത്താനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ വിരാഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ നിരോധാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
൧൦. ഉപ്പാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പവത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; നിമിത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ആയൂഹനാ [ആയുഹനാ (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി] അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പടിസന്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഗതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിബ്ബത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഉപപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ജരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ബ്യാധി അഭിഞ്ഞേയ്യോ, മരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; സോകോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിദേവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉപായാസോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
അനുപ്പാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അപ്പവത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അനിമിത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അനായൂഹനാ [അനായുഹനാ (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി] അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അപ്പടിസന്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അഗതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനിബ്ബത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനുപപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അജരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അബ്യാധി അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അമതം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അസോകോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അപരിദേവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനുപായാസോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ഉപ്പാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനുപ്പാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പവത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അപ്പവത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അനിമിത്തം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനായൂഹനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. പടിസന്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അപ്പടിസന്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ഗതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അഗതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. നിബ്ബത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനിബ്ബത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ഉപപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനുപപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അജാതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ജരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അജരാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ. ബ്യാധി അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അബ്യാധി അഭിഞ്ഞേയ്യോ. മരണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അമതം അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അസോകോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. പരിദേവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അപരിദേവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. ഉപായാസോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനുപായാസോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ഉപ്പാദോ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ ദുക്ഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
അനുപ്പാദോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പവത്തം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിമിത്തം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനായൂഹനാ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പടിസന്ധി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഗതി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിബ്ബത്തി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപപത്തി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജാതി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജരാ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അബ്യാധി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അമതം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അസോകോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപരിദേവോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപായാസോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ ദുക്ഖം, അനുപ്പാദോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം ദുക്ഖം, അപ്പവത്തം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം ദുക്ഖം, അനിമിത്തം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ ദുക്ഖം, അനായൂഹനാ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി ദുക്ഖം, അപ്പടിസന്ധി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി ദുക്ഖം, അഗതി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി ദുക്ഖം, അനിബ്ബത്തി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി ദുക്ഖം, അനുപപത്തി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി ദുക്ഖം, അജാതി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ ദുക്ഖം, അജരാ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി ദുക്ഖം, അബ്യാധി സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം ദുക്ഖം, അമതം സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ ദുക്ഖം, അസോകോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ ദുക്ഖം, അപരിദേവോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ ദുക്ഖം, അനുപായാസോ സുഖന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ ഭയന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പവത്തം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിമിത്തം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനായൂഹനാ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പടിസന്ധി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഗതി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിബ്ബത്തി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപപത്തി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജാതി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജരാ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അബ്യാധി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അമതം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അസോകോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപരിദേവോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപായാസോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം ഭയം, അപ്പവത്തം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം ഭയം, അനിമിത്തം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ ഭയം, അനായൂഹനാ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി ഭയം, അപ്പടിസന്ധി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി ഭയം, അഗതി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി ഭയം, അനിബ്ബത്തി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി ഭയം, അനുപപത്തി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി ഭയം, അജാതി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ ഭയം, അജരാ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി ഭയം, അബ്യാധി ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം ഭയം, അമതം ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ ഭയം, അസോകോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ ഭയം, അപരിദേവോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ ഭയം, അനുപായാസോ ഖേമന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ സാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
അനുപ്പാദോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പവത്തം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിമിത്തം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനായൂഹനാ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പടിസന്ധി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഗതി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിബ്ബത്തി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപപത്തി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജാതി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജരാ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അബ്യാധി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അമതം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അസോകോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപരിദേവോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപായാസോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ സാമിസം, അനുപ്പാദോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം സാമിസം, അപ്പവത്തം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം സാമിസം, അനിമിത്തം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ സാമിസം, അനായൂഹനാ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി സാമിസം, അപ്പടിസന്ധി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി സാമിസം, അഗതി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി സാമിസം, അനിബ്ബത്തി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി സാമിസം, അനുപപത്തി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി സാമിസം, അജാതി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ സാമിസം, അജരാ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി സാമിസം, അബ്യാധി നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം സാമിസം, അമതം നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ സാമിസം, അസോകോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ സാമിസം, അപരിദേവോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ സാമിസം, അനുപായാസോ നിരാമിസന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ സങ്ഖാരാതി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
അനുപ്പാദോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പവത്തം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിമിത്തം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനായൂഹനാ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപ്പടിസന്ധി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അഗതി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനിബ്ബത്തി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപപത്തി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജാതി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അജരം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അബ്യാധി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അമതം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അസോകോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അപരിദേവോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. അനുപായാസോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
ഉപ്പാദോ സങ്ഖാരാ, അനുപ്പാദോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പവത്തം സങ്ഖാരാ, അപ്പവത്തം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിമിത്തം സങ്ഖാരാ, അനിമിത്തം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, അനായൂഹനാ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പടിസന്ധി സങ്ഖാരാ, അപ്പടിസന്ധി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഗതി സങ്ഖാരാ, അഗതി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. നിബ്ബത്തി സങ്ഖാരാ, അനിബ്ബത്തി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപപത്തി സങ്ഖാരാ, അനുപപത്തി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജാതി സങ്ഖാരാ, അജാതി നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ജരാ സങ്ഖാരാ, അജരാ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ബ്യാധി സങ്ഖാരാ, അബ്യാധി നിബ്ബാന’’ന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. മരണം സങ്ഖാരാ, അമതം നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോകോ സങ്ഖാരാ, അസോകോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. പരിദേവോ സങ്ഖാരാ, അപരിദേവോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഉപായാസോ സങ്ഖാരാ, അനുപായാസോ നിബ്ബാനന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം.
പഠമഭാണവാരോ.
൧൧. പരിഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിവാരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിപൂരട്ഠോ [പരിപൂരണട്ഠോ (ക.), പരിപൂരിട്ഠോ (സീ. അട്ഠ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകഗ്ഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അവിസാരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനാവിലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനിഞ്ജനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തുപട്ഠാനവസേന ചിത്തസ്സ ഠിതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ആരമ്മണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഗോചരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഹാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിച്ചാഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വുട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിവട്ടനട്ഠോ [നിവത്തനട്ഠോ (ക.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സന്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പണീതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിമുത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനാസവട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; തരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനിമിത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അപ്പണിഹിതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സുഞ്ഞതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകരസട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനതിവത്തനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; യുഗനദ്ധട്ഠോ [യുഗനന്ധനട്ഠോ (ക.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിയ്യാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഹേതുട്ഠോ [ഹേതട്ഠോ (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ആധിപതേയ്യട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൨. സമഥസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിപസ്സനായ അനുപസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമഥവിപസ്സനാനം ഏകരസട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; യുഗനദ്ധസ്സ അനതിവത്തനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സിക്ഖായ സമാദാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ആരമ്മണസ്സ ഗോചരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ലീനസ്സ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉദ്ധതസ്സ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉഭോവിസുദ്ധാനം അജ്ഝുപേക്ഖനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിസേസാധിഗമട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉത്തരി പടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സച്ചാഭിസമയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധേ പതിട്ഠാപകട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമോക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമാധിന്ദ്രിയസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
സദ്ധാബലസ്സ അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയബലസ്സ കോസജ്ജേ അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സതിബലസ്സ പമാദേ അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമാധിബലസ്സ ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഞ്ഞാബലസ്സ അവിജ്ജായ അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പവിചയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഫരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപസമട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ പടിസങ്ഖാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
സമ്മാദിട്ഠിയാ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ അഭിനിരോപനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാവാചായ പരിഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമുട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാആജീവസ്സ വോദാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാവായാമസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാസതിയാ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മാസമാധിസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൩. ഇന്ദ്രിയാനം ആധിപതേയ്യട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ബലാനം അകമ്പിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ബോജ്ഝങ്ഗാനം നിയ്യാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മഗ്ഗസ്സ ഹേതുട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സതിപട്ഠാനാനം ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമ്മപ്പധാനാനം പദഹനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഇദ്ധിപാദാനം ഇജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സച്ചാനം തഥട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പയോഗാനം [മഗ്ഗാനം (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ] പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫലാനം സച്ഛികിരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
വിതക്കസ്സ അഭിനിരോപനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിചാരസ്സ ഉപവിചാരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പീതിയാ ഫരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സുഖസ്സ അഭിസന്ദനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. ആവജ്ജനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സഞ്ജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകോദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. അഭിഞ്ഞായ ഞാതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിഞ്ഞായ തീരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഹാനസ്സ പരിച്ചാഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഭാവനായ ഏകരസട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സച്ഛികിരിയായ ഫസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഖന്ധാനം ഖന്ധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധാതൂനം ധാതുട്ഠോ [ധാതട്ഠോ (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ആയതനാനം ആയതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സങ്ഖതാനം സങ്ഖതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൪. ചിത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്താനന്തരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ വുട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ വിവട്ടനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഹേതുട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ പച്ചയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ വത്ഥുട്ഠോ [വത്ഥട്ഠോ (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഭൂമട്ഠോ [ഭുമ്മട്ഠോ (സ്യാ. സീ. അട്ഠ.) (ഏകത്തേ ഉപനിബന്ധനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ) (ക.) അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ആരമ്മണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഗോചരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഗതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൫. ഏകത്തേ ആവജ്ജനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ വിജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സഞ്ജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ഏകദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ഉപനിബന്ധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പക്ഖന്ദനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പസീദനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സന്തിട്ഠനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ വിമുച്ചനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ‘‘ഏതം സന്ത’’ന്തി പസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ യാനീകതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ വത്ഥുകതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അനുട്ഠിതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പരിചിതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സുസമാരദ്ധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പരിഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പരിവാരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പരിപൂരട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സമോധാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അധിട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ആസേവനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ഭാവനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ബഹുലീകമ്മട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സുസമുഗ്ഗതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സുവിമുത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ബുജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അനുബുജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പടിബുജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സമ്ബുജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ബോധനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അനുബോധനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പടിബോധനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സമ്ബോധനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ബോധിപക്ഖിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അനുബോധിപക്ഖിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പടിബോധിപക്ഖിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സമ്ബോധിപക്ഖിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ജോതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ ഉജ്ജോതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ അനുജോതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ പടിജോതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഏകത്തേ സഞ്ജോതനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൬. പതാപനട്ഠോ [പകാസനട്ഠോ (ക.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിരോചനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; കിലേസാനം സന്താപനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അമലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിമലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിമ്മലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിവേകട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിവേകചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിരാഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിരാഗചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വോസഗ്ഗട്ഠോ [വോസ്സഗ്ഗട്ഠോ (സ്യാ. ക.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വോസഗ്ഗചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിമുത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വിമുത്തിചരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ഛന്ദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ മൂലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ പാദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ പധാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ ഇജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ അധിമോക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഛന്ദസ്സ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
വീരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ മൂലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ പാദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ പധാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ ഇജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ അധിമോക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീരിയസ്സ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ചിത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ മൂലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ പാദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ പധാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഇജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ അധിമോക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ചിത്തസ്സ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
വീമംസട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ മൂലട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ പാദട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ പധാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ ഇജ്ഝനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ അധിമോക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ പഗ്ഗഹട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ ഉപട്ഠാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ അവിക്ഖേപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വീമംസായ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൭. ദുക്ഖട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ സങ്ഖതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ സന്താപട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ദുക്ഖസ്സ വിപരിണാമട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. സമുദയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ [ആയുഹനട്ഠോ (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമുദയസ്സ നിദാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമുദയസ്സ സഞ്ഞോഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സമുദയസ്സ പലിബോധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധസ്സ വിവേകട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധസ്സ അസങ്ഖതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; നിരോധസ്സ അമതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ. മഗ്ഗട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മഗ്ഗസ്സ ഹേതുട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മഗ്ഗസ്സ ആധിപതേയ്യട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
തഥട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനത്തട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സച്ചട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പടിവേധട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അഭിജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിജാനനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധാതുട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഞാതട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സച്ഛികിരിയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫസ്സനട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അഭിസമയട്ഠോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
൧൮. നേക്ഖമ്മം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അബ്യാപാദോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ആലോകസഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അവിക്ഖേപോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മവവത്ഥാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പാമോജ്ജം [പാമുജ്ജം (സ്യാ.)] അഭിഞ്ഞേയ്യം.
പഠമം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദുതിയം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; തതിയം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ചതുത്ഥം ഝാനം അഭിഞ്ഞേയ്യം. ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
അനിച്ചാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനത്താനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിരാഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിരോധാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഖയാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വയാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിപരിണാമാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനിമിത്താനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ആദീനവാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിവട്ടനാനുപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
൧൯. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സോതാപത്തിഫലസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സകദാഗാമിഫലസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനാഗാമിമഗ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനാഗാമിഫലസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അരഹത്തമഗ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അരഹത്തഫലസമാപത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ.
അധിമോക്ഖട്ഠേന സദ്ധിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ദസ്സനട്ഠേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയട്ഠേന സദ്ധാബലം അഭിഞ്ഞേയ്യം; കോസജ്ജേ അകമ്പിയട്ഠേന വീരിയബലം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പമാദേ അകമ്പിയട്ഠേന സതിബലം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പിയട്ഠേന സമാധിബലം അഭിഞ്ഞേയ്യം; അവിജ്ജായ അകമ്പിയട്ഠേന പഞ്ഞാബലം അഭിഞ്ഞേയ്യം; ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പവിചയട്ഠേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫരണട്ഠേന പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉപസമട്ഠേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പടിസങ്ഖാനട്ഠേന ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവാചാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സമുട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാകമ്മന്തോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വോദാനട്ഠേന സമ്മാആജീവോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവായാമോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി അഭിഞ്ഞേയ്യോ.
ആധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അകമ്പിയട്ഠേന ബലാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; നിയ്യാനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഹേതുട്ഠേന മഗ്ഗോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിപട്ഠാനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പദഹനട്ഠേന സമ്മപ്പധാനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധിപാദാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; തഥട്ഠേന സച്ചാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അവിക്ഖേപട്ഠേന സമഥോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ഏകരസട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അനതിവത്തനട്ഠേന യുഗനദ്ധം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അവിക്ഖേപട്ഠേന ചിത്തവിസുദ്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; മുത്തട്ഠേന വിമോക്ഖോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ; പടിവേധട്ഠേന വിജ്ജാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പരിച്ചാഗട്ഠേന വിമുത്തി അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സമുച്ഛേദട്ഠേന ഖയേ ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം; പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠേന അനുപ്പാദേ ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യം.
൨൦. ഛന്ദോ മൂലട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യോ; മനസികാരോ സമുട്ഠാനട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യോ; ഫസ്സോ സമോധാനട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യോ; വേദനാ സമോസരണട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യാ; സമാധി പമുഖട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യോ; സതി ആധിപതേയ്യട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യാ; പഞ്ഞാ തതുത്തരട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യാ; വിമുത്തി സാരട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യാ; അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന അഭിഞ്ഞേയ്യം.
യേ യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി തേ തേ ധമ്മാ ഞാതാ ഹോന്തി. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി.
ദുതിയഭാണവാരോ.
൨൧. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ – ഫസ്സോ സാസവോ ഉപാദാനിയോ. ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. തയോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – തിസ്സോ വേദനാ. ചത്താരോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – ചത്താരോ ആഹാരാ. പഞ്ച ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഛ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. സത്ത ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. അട്ഠ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – അട്ഠ ലോകധമ്മാ. നവ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – നവ സത്താവാസാ. ദസ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ – ദസായതനാനി.
‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പരിഞ്ഞേയ്യം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യം; രൂപാ പരിഞ്ഞേയ്യാ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യം; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ പരിഞ്ഞേയ്യോ; യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി പരിഞ്ഞേയ്യം. സോതം പരിഞ്ഞേയ്യം; സദ്ദാ പരിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… ഘാനം പരിഞ്ഞേയ്യം, ഗന്ധാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… ജിവ്ഹാ പരിഞ്ഞേയ്യാ; രസാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… കായോ പരിഞ്ഞേയ്യോ; ഫോട്ഠബ്ബാ പരിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… മനോ പരിഞ്ഞേയ്യോ; ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… മനോവിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യം; മനോസമ്ഫസ്സോ പരിഞ്ഞേയ്യോ; യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി പരിഞ്ഞേയ്യം.’’ രൂപം പരിഞ്ഞേയ്യം…പേ… വേദനാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… സഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… സങ്ഖാരാ പരിഞ്ഞേയ്യാ… വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യം… ചക്ഖു പരിഞ്ഞേയ്യം…പേ… ജരാമരണം പരിഞ്ഞേയ്യം… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന പരിഞ്ഞേയ്യം. യേസം യേസം ധമ്മാനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ തേ തേ ധമ്മാ പടിലദ്ധാ ഹോന്തി, ഏവം തേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതാ ചേവ ഹോന്തി തീരിതാ ച.
൨൨. നേക്ഖമ്മം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ നേക്ഖമ്മം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അബ്യാപാദം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അബ്യാപാദോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ആലോകസഞ്ഞം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ആലോകസഞ്ഞാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അവിക്ഖേപം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അവിക്ഖേപോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ധമ്മവവത്ഥാനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ധമ്മവവത്ഥാനം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ഞാണം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ഞാണം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. പാമോജ്ജം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ പാമോജ്ജം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച.
പഠമം ഝാനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ പഠമം ഝാനം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ചതുത്ഥം ഝാനം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച.
അനിച്ചാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ദുക്ഖാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അനത്താനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അനത്താനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. നിബ്ബിദാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. വിരാഗാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ വിരാഗാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. നിരോധാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ നിരോധാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ഖയാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ഖയാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. വയാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ വയാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. വിപരിണാമാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ വിപരിണാമാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അനിമിത്താനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അനിമിത്താനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. സുഞ്ഞതാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച.
അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പടിലദ്ധം ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. ആദീനവാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ ആദീനവാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. പടിസങ്ഖാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. വിവട്ടനാനുപസ്സനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ വിവട്ടനാനുപസ്സനാ പടിലദ്ധാ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച.
സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. സകദാഗാമിമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അനാഗാമിമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച. അരഹത്തമഗ്ഗം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ ഹോതി. ഏവം സോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞാതോ ചേവ ഹോതി തീരിതോ ച.
യേസം യേസം ധമ്മാനം പടിലാഭത്ഥായ വായമന്തസ്സ തേ തേ ധമ്മാ പടിലദ്ധാ ഹോന്തി. ഏവം തേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതാ ചേവ ഹോന്തി തീരിതാ ച. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി.
൨൩. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ – അസ്മിമാനോ. ദ്വേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച. തയോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – തിസ്സോ തണ്ഹാ. ചത്താരോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – ചത്താരോ ഓഘാ. പഞ്ച ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – പഞ്ച നീവരണാനി. ഛ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – ഛ തണ്ഹാകായാ. സത്ത ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – സത്താനുസയാ. അട്ഠ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – അട്ഠ മിച്ഛത്താ. നവ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – നവ തണ്ഹാമൂലകാ. ദസ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ – ദസ മിച്ഛത്താ.
൨൪. ദ്വേ പഹാനാനി – സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം. സമുച്ഛേദപ്പഹാനഞ്ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ; പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനഞ്ച ഫലക്ഖണേ. തീണി പഹാനാനി – കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മം; രൂപാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം ആരുപ്പം; യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, നിരോധോ തസ്സ നിസ്സരണം. നേക്ഖമ്മം പടിലദ്ധസ്സ കാമാ പഹീനാ ചേവ ഹോന്തി പരിച്ചത്താ ച. ആരുപ്പം പടിലദ്ധസ്സ രൂപാ പഹീനാ ചേവ ഹോന്തി പരിച്ചത്താ ച. നിരോധം പടിലദ്ധസ്സ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ചേവ ഹോന്തി പരിച്ചത്താ ച. ചത്താരി പഹാനാനി ദുക്ഖസച്ചം പരിഞ്ഞാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ പജഹതി; സമുദയസച്ചം പഹാനപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ പജഹതി; നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ പജഹതി; മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ പജഹതി. പഞ്ച പഹാനാനി – വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, തദങ്ഗപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനം. വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനഞ്ച നീവരണാനം പഠമം ഝാനം ഭാവയതോ; തദങ്ഗപ്പഹാനഞ്ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ; സമുച്ഛേദപ്പഹാനഞ്ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ; പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനഞ്ച ഫലക്ഖണേ; നിസ്സരണപ്പഹാനഞ്ച നിരോധോ നിബ്ബാനം.
‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പഹാതബ്ബം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബം; രൂപാ പഹാതബ്ബാ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ; യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി പഹാതബ്ബം. സോതം പഹാതബ്ബം; സദ്ദാ പഹാതബ്ബാ…പേ… ഘാനം പഹാതബ്ബം; ഗന്ധാ പഹാതബ്ബാ… ജിവ്ഹാ പഹാതബ്ബാ; രസാ പഹാതബ്ബാ… കായോ പഹാതബ്ബോ; ഫോട്ഠബ്ബാ പഹാതബ്ബാ… മനോ പഹാതബ്ബോ; ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം;… മനോസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ; യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി പഹാതബ്ബം.’’ രൂപം പസ്സന്തോ പജഹതി, വേദനം പസ്സന്തോ പജഹതി, സഞ്ഞം പസ്സന്തോ പജഹതി, സങ്ഖാരേ പസ്സന്തോ പജഹതി, വിഞ്ഞാണം പസ്സന്തോ പജഹതി. ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം…പേ… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന പസ്സന്തോ പജഹതി. യേ യേ ധമ്മാ പഹീനാ ഹോന്തി തേ തേ ധമ്മാ പരിച്ചത്താ ഹോന്തി. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാതി സോതാവധാനം, തം പജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി.
തതിയഭാണവാരോ.
൨൫. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ – കായഗതാസതി സാതസഹഗതാ. ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച. തയോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – തയോ സമാധീ. ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. പഞ്ച ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – പഞ്ചങ്ഗികോ സമാധി [സമ്മാസമാധീ (സ്യാ.)]. ഛ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി. സത്ത ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. നവ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – നവ പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി. ദസ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ – ദസ കസിണായതനാനി.
൨൬. ദ്വേ ഭാവനാ – ലോകിയാ ച ഭാവനാ, ലോകുത്തരാ ച ഭാവനാ. തിസ്സോ ഭാവനാ – രൂപാവചരകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ, അരൂപാവചരകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ, അപരിയാപന്നകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ. രൂപാവചരകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ അത്ഥി ഹീനാ, അത്ഥി മജ്ഝിമാ, അത്ഥി പണീതാ. അരൂപാവചരകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ അത്ഥി ഹീനാ, അത്ഥി മജ്ഝിമാ, അത്ഥി പണീതാ. അപരിയാപന്നകുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനാ പണീതാ.
൨൭. ചതസ്സോ ഭാവനാ – ദുക്ഖസച്ചം പരിഞ്ഞാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ ഭാവേതി, സമുദയസച്ചം പഹാനപ്പടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ ഭാവേതി, നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ ഭാവേതി, മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാപടിവേധം പടിവിജ്ഝന്തോ ഭാവേതി. ഇമാ ചതസ്സോ ഭാവനാ.
അപരാപി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ഏസനാഭാവനാ, പടിലാഭാഭാവനാ, ഏകരസാഭാവനാ, ആസേവനാഭാവനാ. കതമാ ഏസനാഭാവനാ? സബ്ബേസം സമാധിം സമാപജ്ജന്താനം തത്ഥ ജാതാ ധമ്മാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – അയം ഏസനാഭാവനാ. കതമാ പടിലാഭാഭാവനാ? സബ്ബേസം സമാധിം സമാപന്നാനം തത്ഥ ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – അയം പടിലാഭാഭാവനാ. കതമാ ഏകരസാഭാവനാ? അധിമോക്ഖട്ഠേന സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവയതോ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയിന്ദ്രിയം ഭാവയതോ വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിന്ദ്രിയം ഭാവയതോ സതിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിന്ദ്രിയം ഭാവയതോ സമാധിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ദസ്സനട്ഠേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവയതോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ.
അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയട്ഠേന സദ്ധാബലം ഭാവയതോ സദ്ധാബലസ്സ വസേന ചത്താരി ബലാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബലാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. കോസജ്ജേ അകമ്പിയട്ഠേന വീരിയബലം ഭാവയതോ വീരിയബലസ്സ വസേന ചത്താരി ബലാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബലാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പമാദേ അകമ്പിയട്ഠേന സതിബലം ഭാവയതോ സതിബലസ്സ വസേന ചത്താരി ബലാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബലാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പിയട്ഠേന സമാധിബലം ഭാവയതോ സമാധിബലസ്സ വസേന ചത്താരി ബലാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബലാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അവിജ്ജായ അകമ്പിയട്ഠേന പഞ്ഞാബലം ഭാവയതോ പഞ്ഞാബലസ്സ വസേന ചത്താരി ബലാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബലാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ.
ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പവിചയട്ഠേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പഗ്ഗഹട്ഠേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഫരണട്ഠേന പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഉപസമട്ഠേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അവിക്ഖേപട്ഠേന സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പടിസങ്ഖാനട്ഠേന ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വസേന ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ.
ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവയതോ സമ്മാദിട്ഠിയാ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പം ഭാവയതോ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവാചം ഭാവയതോ സമ്മാവാചായ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. സമുട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാകമ്മന്തം ഭാവയതോ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. വോദാനട്ഠേന സമ്മാആജീവം ഭാവയതോ സമ്മാആജീവസ്സ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. പഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവായാമം ഭാവയതോ സമ്മാവായാമസ്സ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതിം ഭാവയതോ സമ്മാസതിയാ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധിം ഭാവയതോ സമ്മാസമാധിസ്സ വസേന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാ ഏകരസാ ഹോന്തീതി – മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. അയം ഏകരസാഭാവനാ.
കതമാ ആസേവനാഭാവനാ? ഇധ ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം ആസേവതി, മജ്ഝന്ഹികസമയമ്പി [മജ്ഝന്തികസമയമ്പി (സ്യാ. ക.)] ആസേവതി, സായന്ഹസമയമ്പി ആസേവതി, പുരേഭത്തമ്പി ആസേവതി, പച്ഛാഭത്തമ്പി ആസേവതി, പുരിമേപി യാമേ ആസേവതി, മജ്ഝിമേപി യാമേ ആസേവതി, പച്ഛിമേപി യാമേ ആസേവതി, രത്തിമ്പി ആസേവതി, ദിവാപി ആസേവതി, രത്തിന്ദിവാപി [രത്തിദിവാപി (ക.)] ആസേവതി, കാളേപി ആസേവതി, ജുണ്ഹേപി ആസേവതി, വസ്സേപി ആസേവതി, ഹേമന്തേപി ആസേവതി, ഗിമ്ഹേപി ആസേവതി, പുരിമേപി വയോഖന്ധേ ആസേവതി, മജ്ഝിമേപി വയോഖന്ധേ ആസേവതി, പച്ഛിമേപി വയോഖന്ധേ ആസേവതി – അയം ആസേവനാഭാവനാ. ഇമാ ചതസ്സോ ഭാവനാ.
൨൮. അപരാപി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. കഥം തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ? കാമച്ഛന്ദം പജഹതോ നേക്ഖമ്മവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ബ്യാപാദം പജഹതോ അബ്യാപാദവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ഥിനമിദ്ധം [ഥീനമിദ്ധം (സ്യാ. സീ. അട്ഠ.)] പജഹതോ ആലോകസഞ്ഞാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ അവിക്ഖേപവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. വിചികിച്ഛം പജഹതോ ധമ്മവവത്ഥാനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അവിജ്ജം പജഹതോ ഞാണവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അരതിം പജഹതോ പാമോജ്ജവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. നീവരണേ പജഹതോ പഠമജ്ഝാനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. വിതക്കവിചാരേ പജഹതോ ദുതിയജ്ഝാനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. പീതിം പജഹതോ തതിയജ്ഝാനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സുഖദുക്ഖേ പജഹതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ.
രൂപസഞ്ഞം പടിഘസഞ്ഞം നാനത്തസഞ്ഞം പജഹതോ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞം പജഹതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞം പജഹതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പജഹതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ.
നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സുഖസഞ്ഞം പജഹതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അത്തസഞ്ഞം പജഹതോ അനത്താനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. നന്ദിം പജഹതോ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. രാഗം പജഹതോ വിരാഗാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സമുദയം പജഹതോ നിരോധാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ആദാനം പജഹതോ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ഘനസഞ്ഞം പജഹതോ ഖയാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ആയൂഹനം പജഹതോ വയാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ധുവസഞ്ഞം പജഹതോ വിപരിണാമാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. നിമിത്തം പജഹതോ അനിമിത്താനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. പണിധിം പജഹതോ അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അഭിനിവേസം പജഹതോ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സാരാദാനാഭിനിവേസം പജഹതോ അധിപഞ്ഞാ ധമ്മവിപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സമ്മോഹാഭിനിവേസം പജഹതോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ആലയാഭിനിവേസം പജഹതോ ആദീനവാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അപ്പടിസങ്ഖം പജഹതോ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സഞ്ഞോഗാഭിനിവേസം പജഹതോ വിവട്ടനാനുപസ്സനാവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ.
ദിട്ഠേകട്ഠേ കിലേസേ പജഹതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ഓളാരികേ കിലേസേ പജഹതോ സകദാഗാമിമഗ്ഗവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. അനുസഹഗതേ കിലേസേ പജഹതോ അനാഗാമിമഗ്ഗവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. സബ്ബകിലേസേ പജഹതോ അരഹത്തമഗ്ഗവസേന ജാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ. ഏവം തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ.
കഥം ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ? കാമച്ഛന്ദം പജഹതോ നേക്ഖമ്മവസേന പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ബ്യാപാദം പജഹതോ അബ്യാപാദവസേന പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… സബ്ബകിലേസേ പജഹതോ അരഹത്തമഗ്ഗവസേന പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഏകരസാ ഹോന്തീതി – ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ. ഏവം ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ.
കഥം തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ? കാമച്ഛന്ദം പജഹതോ നേക്ഖമ്മവസേന വീരിയം വാഹേതീതി – തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ. ബ്യാപാദം പജഹതോ അബ്യാപാദവസേന വീരിയം വാഹേതീതി – തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… സബ്ബകിലേസേ പജഹതോ അരഹത്തമഗ്ഗവസേന വീരിയം വാഹേതീതി – തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ. ഏവം തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ.
കഥം ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ? കാമച്ഛന്ദം പജഹന്തോ നേക്ഖമ്മം ആസേവതീതി – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. ബ്യാപാദം പജഹന്തോ അബ്യാപാദം ആസേവതീതി – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗം ആസേവതീതി – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ. ഏവം ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ.
ഇമാ ചതസ്സോ ഭാവനാ രൂപം പസ്സന്തോ ഭാവേതി, വേദനം പസ്സന്തോ ഭാവേതി, സഞ്ഞം പസ്സന്തോ ഭാവേതി, സങ്ഖാരേ പസ്സന്തോ ഭാവേതി, വിഞ്ഞാണം പസ്സന്തോ ഭാവേതി, ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം…പേ… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന പസ്സന്തോ ഭാവേതി. യേ യേ ധമ്മാ ഭാവിതാ ഹോന്തി തേ തേ ധമ്മാ ഏകരസാ ഹോന്തി. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി.
ചതുത്ഥഭാണവാരോ.
൨൯. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
ഏകോ ധമ്മോ സച്ഛികാതബ്ബോ – അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി. ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. തയോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – തിസ്സോ വിജ്ജാ. ചത്താരോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. പഞ്ച ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ. ഛ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – ഛ അഭിഞ്ഞാ. സത്ത ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – സത്ത ഖീണാസവബലാനി. അട്ഠ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – അട്ഠ വിമോക്ഖാ. നവ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – നവ അനുപുബ്ബനിരോധാ. ദസ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ – ദസ അസേക്ഖാ ധമ്മാ.
‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സച്ഛികാതബ്ബം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, സച്ഛികാതബ്ബം; രൂപാ സച്ഛികാതബ്ബാ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സച്ഛികാതബ്ബം; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സച്ഛികാതബ്ബോ; യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി സച്ഛികാതബ്ബം. സോതം സച്ഛികാതബ്ബം; സദ്ദാ സച്ഛികാതബ്ബാ…പേ… ഘാനം സച്ഛികാതബ്ബം; ഗന്ധാ സച്ഛികാതബ്ബാ… ജിവ്ഹാ സച്ഛികാതബ്ബാ; രസാ സച്ഛികാതബ്ബാ… കായോ സച്ഛികാതബ്ബോ; ഫോട്ഠബ്ബാ സച്ഛികാതബ്ബാ… മനോ സച്ഛികാതബ്ബോ; ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ; മനോവിഞ്ഞാണം സച്ഛികാതബ്ബം; മനോസമ്ഫസ്സോ സച്ഛികാതബ്ബോ; യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി സച്ഛികാതബ്ബം’’. രൂപം പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി, വേദനം പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി, സഞ്ഞം പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി, സങ്ഖാരേ പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി, വിഞ്ഞാണം പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി. ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം…പേ… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന പസ്സന്തോ സച്ഛികരോതി. യേ യേ ധമ്മാ സച്ഛികതാ ഹോന്തി തേ തേ ധമ്മാ ഫസ്സിതാ [ഫുസിതാ (സ്യാ.)] ഹോന്തി. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി.
൩൦. കഥം ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ ഠിതിഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം വിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. ഉപേക്ഖാസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം പീതിസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. അദുക്ഖമസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ ലാഭിം രൂപസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ ലാഭിം ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ.
ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ലാഭിം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി – ഠിതിഭാഗിയോ ധമ്മോ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി – വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസംഹിതാ – നിബ്ബേധഭാഗിയോ ധമ്മോ. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ ഠിതിഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ, ഇമേ ധമ്മാ നിബ്ബേധഭാഗിയാതി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം’’.
൩൧. കഥം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം? ‘‘രൂപം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം. ‘‘വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.
൩൨. കഥം ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം?
൩൩. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാപി ദുക്ഖാ, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം; സങ്ഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ [പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാപി (ക.) സതിപട്ഠാനസുത്തേ സച്ചവിഭങ്ഗേ ച പസ്സിതബ്ബം] ദുക്ഖാ.
തത്ഥ കതമാ ജാതി? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജാതി സഞ്ജാതി ഓക്കന്തി അഭിനിബ്ബത്തി ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ ആയതനാനം പടിലാഭോ – അയം വുച്ചതി ജാതി.
തത്ഥ കതമാ ജരാ യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ – അയം വുച്ചതി ജരാ.
തത്ഥ കതമം മരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ [കാലംകിരിയാ (ക.)] ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദോ – ഇദം വുച്ചതി മരണം.
തത്ഥ കതമോ സോകോ? ഞാതിബ്യസനേന [യോ ഞാതിബ്യസനേന (സ്യാ.) പസ്സ സച്ചവിഭങ്ഗേ] വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം സോകസല്ലം – അയം വുച്ചതി സോകോ.
തത്ഥ കതമോ പരിദേവോ? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആദേവോ പരിദേവോ ആദേവനാ, പരിദേവനാ ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പനാ ലാലപ്പിതത്തം – അയം വുച്ചതി പരിദേവോ.
തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? യം കായികം അസാതം കായികം ദുക്ഖം കായസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം, കായസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ദുക്ഖം.
തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം, ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം വേദയിതം, ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ദോമനസ്സം.
തത്ഥ കതമോ ഉപായാസോ? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആയാസോ ഉപായാസോ ആയാസനാ ഉപായാസനാ ആയാസിതത്തം ഉപായാസിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഉപായാസോ.
തത്ഥ കതമോ അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി അനിട്ഠാ അകന്താ അമനാപാ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ, യേ വാ പനസ്സ തേ ഹോന്തി അനത്ഥകാമാ അഹിതകാമാ അഫാസുകാമാ അയോഗക്ഖേമകാമാ, യാ തേഹി സദ്ധിം സങ്ഗതി സമാഗമോ സമോധാനം മിസ്സീഭാവോ – അയം വുച്ചതി അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ.
തത്ഥ കതമോ പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ, യേ വാ പനസ്സ തേ ഹോന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ ഫാസുകാമാ യോഗക്ഖേമകാമാ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ, യാ തേഹി സദ്ധിം അസങ്ഗതി അസമാഗമോ അസമോധാനം അമിസ്സീഭാവോ – അയം വുച്ചതി പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ.
തത്ഥ കതമം യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം? ജാതിധമ്മാനം സത്താനം ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി – ‘‘അഹോ വത മയം ന ജാതിധമ്മാ അസ്സാമ, ന ച വത നോ ജാതി ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ന ഖോ പനേതം ഇച്ഛായ പത്തബ്ബം – ഇദമ്പി യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം. ജരാധമ്മാനം സത്താനം…പേ… ബ്യാധിധമ്മാനം സത്താനം… മരണധമ്മാനം സത്താനം… സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാനം സത്താനം ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി – ‘‘അഹോ വത മയം ന സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ അസ്സാമ, ന ച വത നോ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ ആഗച്ഛേയ്യു’’ന്തി. ന ഖോ പനേതം ഇച്ഛായ പത്തബ്ബം – ഇദമ്പി യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം.
തത്ഥ കതമേ സങ്ഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ? സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സ്യാ. സീ. അട്ഠ.)] – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, [രൂപൂപാദാനക്ഖന്ധോ (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി], വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ – ഇമേ വുച്ചന്തി സങ്ഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. ഇദം വുച്ചതി ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.
൩൪. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം? യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ [പോനോബ്ഭവികാ (സ്യാ.)] നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ, സാ ഖോ പനേസാ തണ്ഹാ കത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, കത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി? യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം? ചക്ഖു ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. സോതം ലോകേ…പേ… ഘാനം ലോകേ… ജിവ്ഹാ ലോകേ… കായോ ലോകേ… മനോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. രൂപാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. സദ്ദാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം…പേ… ധമ്മാ ലോകേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ലോകേ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം ലോകേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ലോകേ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സോ ലോകേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ലോകേ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ലോകേ… രൂപസഞ്ഞാ ലോകേ…പേ… ധമ്മസഞ്ഞാ ലോകേ… രൂപസഞ്ചേതനാ ലോകേ…പേ… ധമ്മസഞ്ചേതനാ ലോകേ… രൂപതണ്ഹാ ലോകേ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ ലോകേ… രൂപവിതക്കോ ലോകേ…പേ… ധമ്മവിതക്കോ ലോകേ… രൂപവിചാരോ ലോകേ…പേ… ധമ്മവിചാരോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതി. ഇദം വുച്ചതി ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം.
൩൫. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ, സാ ഖോ പനേസാ തണ്ഹാ കത്ഥ പഹീയമാനാ പഹീയതി, കത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതി? യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതി. കിഞ്ച ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം? ചക്ഖുലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതി…പേ… ധമ്മവിചാരോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതി. ഇദം വുച്ചതി ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം.
൩൬. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി. തത്ഥ കതമാ സമ്മാദിട്ഠി? ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം – അയം വുച്ചതി സമ്മാദിട്ഠി.
തത്ഥ കതമോ സമ്മാസങ്കപ്പോ? നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ, അബ്യാപാദസങ്കപ്പോ, അവിഹിംസാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി സമ്മാസങ്കപ്പോ.
തത്ഥ കതമാ സമ്മാവാചാ? മുസാവാദാ വേരമണീ [വേരമണി (ക.)], പിസുണായ വാചായ വേരമണീ, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ.
തത്ഥ കതമോ സമ്മാകമ്മന്തോ? പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി സമ്മാകമ്മന്തോ.
തത്ഥ കതമോ സമ്മാആജീവോ? ഇധ അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി – അയം വുച്ചതി സമ്മാആജീവോ.
തത്ഥ കതമോ സമ്മാവായാമോ? ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ…പേ… അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ …പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി – അയം വുച്ചതി സമ്മാവായാമോ.
തത്ഥ കതമാ സമ്മാസതി? ഇധ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം വുച്ചതി സമ്മാസതി.
തത്ഥ കതമോ സമ്മാസമാധി? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം. ഏവം സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം.