൬. സുത്തത്ഥസമുച്ചയഭൂമി

൬൦. ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സാസനം തിവിധേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ഖന്ധേസു ധാതൂസു ആയതനേസു ച. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ യാവ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ദസ രൂപആയതനാനി ചക്ഖു രൂപാ ച യാവ കായോ ഫോട്ഠബ്ബാ ച, അയം രൂപക്ഖന്ധോ. തത്ഥ ഛ വേദനാകായാ വേദനാക്ഖന്ധോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ യാവ മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, അയം വേദനാക്ഖന്ധോ. തത്ഥ ഛ സഞ്ഞാകായാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, രൂപസഞ്ഞാ യാവ ധമ്മസഞ്ഞാ ഇമേ ഛ സഞ്ഞാകായാ, അയം സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. തത്ഥ ഛ ചേതനാകായാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, രൂപസഞ്ചേതനാ യാവ ധമ്മസഞ്ചേതനാ ഇമേ ഛ ചേതനാകായാ, അയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. തത്ഥ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം യാവ മനോവിഞ്ഞാണം ഇമേ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ, അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ.

തേസം കാ പരിഞ്ഞാ? അനിച്ചം ദുക്ഖം സഞ്ഞാ അനത്താതി ഏസാ ഏതേസം പരിഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമോ ഖന്ധത്ഥോ? സമൂഹത്ഥോ ഖന്ധത്ഥോ, പുഞ്ജത്ഥോ ഖന്ധത്ഥോ, രാസത്ഥോ ഖന്ധത്ഥോ. തം യഥാ ദബ്ബക്ഖന്ധോ വനക്ഖന്ധോ ദാരുക്ഖന്ധോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഉദകക്ഖന്ധോ വായുക്ഖന്ധോ ഇതി ഏവം ഖന്ധേസു സബ്ബസങ്ഗഹോവ ഏവം ഖന്ധത്ഥോ.

തത്ഥ അട്ഠാരസ ധാതുയോ ചക്ഖുധാതു രൂപധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോധാതു ധമ്മധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏതായോ അട്ഠാരസ ധാതുയോ. താസം പരിഞ്ഞാ അനിച്ചം ദുക്ഖം സഞ്ഞാ അനത്താതി ഏസാ ഏതാസം പരിഞ്ഞാ. തത്ഥ കോ ധാതുഅത്ഥോ? വുച്ചതേ അവയവത്ഥോ ധാതുഅത്ഥോ. അവയവോതി ചക്ഖു നോ പസാദോ ചക്ഖുധാതു. ഏവം പഞ്ചസു ധാതൂസു പുന രാഗവവച്ഛേദത്ഥോ ധാതുഅത്ഥോ. വവച്ഛിന്നാ ഹി ചക്ഖുധാതു. ഏവം പഞ്ചസു പുനരാഹ ഏകന്തിപകത്യത്ഥേന ധാതുഅത്ഥോതി വുച്ചതേ. തം യഥാ, പകതിയാ അയം പുരിസോ പിത്തികോ സേമ്ഹികോ വാതികോ സന്നിപാതികോതി ഏവം പകതിചക്ഖുധാതു ദസന്നം പിയാ ച സബ്ബേസു ഇന്ദ്രിയേസു…പേ… വിസഭാഗത്ഥോ ധാതുഅത്ഥോ.

തത്ഥ ദ്വാദസായതനാനി കതമാനി? ഛ അജ്ഝത്തികാനി ഛ ബാഹിരാനി. ചക്ഖായതനം യാവ മനായതനന്തി അജ്ഝത്തികം, രൂപായതനം യാവ ധമ്മായതനന്തി ബാഹിരം. ഏതാനി ദ്വാദസ ആയതനാനി. ഏതേസം കാ പരിഞ്ഞാ? അനിച്ചം ദുക്ഖം സഞ്ഞാ അനത്താതി, ഏസാ ഏതേസം പരിഞ്ഞാ. അപി ച ദ്വിധാ പരിഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ ച പഹാനപരിഞ്ഞാ ച. തത്ഥ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ അനിച്ചം ദുക്ഖം സഞ്ഞാ അനത്താതി, ഏസാ ഞാതപരിഞ്ഞാ. പഹാനപരിഞ്ഞാ പന ഛന്ദരാഗപ്പഹാനാ, ഏസാ പഹാനപരിഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമോ ആയതനത്ഥോ? വുച്ചതേ ആകാരത്ഥോ ആയതനത്ഥോ. യഥാ സുവണ്ണാകരോ ദുബ്ബണ്ണാകരോ, യഥാ ദ്വീഹി തേഹി ആകാരേഹി തേ തേ ഗാവാ ഉത്തിട്ഠന്തി. ഏവം ഏതേഹി ചിത്തചേതസികാ ഗാവാ ഉത്തിട്ഠന്തി കമ്മകിലേസാ ദുക്ഖധമ്മാ ച. പുനരാഹ ആയദാനത്ഥോ ആയതനത്ഥോ. യഥാ രഞ്ഞോ ആയദാനേഹി ആയോ ഭവതി, ഏവം ആയദാനത്ഥോ ആയതനത്ഥോ.

൬൧. ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദുക്ഖം സമുദയോ നിരോധോ മഗ്ഗോ ച. ദുക്ഖം യഥാ സമാസേന ധമ്മാചരിയം മാനസഞ്ച, സമുദയോ സമാസേന അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച, നിരോധോ സമാസേന വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച, മഗ്ഗോ സമാസേന സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച.

തത്ഥ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖികാ ധമ്മാ കതമേ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ യാവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, ഏവമേതേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖികാ ധമ്മാ. യേ ധമ്മാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം പച്ചേകബുദ്ധാനം സാവകാനം ച നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീതി, സോ മഗ്ഗോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി, സമ്മപ്പധാനം…പേ… ഇദ്ധിപാദം…പേ… ഇന്ദ്രിയാനി…പേ… ബലാനി…പേ… തത്ഥ കോ ഇന്ദ്രിയത്ഥോ? ഇന്ദത്ഥോ ഇന്ദ്രിയത്ഥോ, ആധിപതേയ്യത്ഥോ ഇന്ദ്രിയത്ഥോ, പസാദത്ഥോ ഇന്ദ്രിയത്ഥോ, അസാധാരണം കസ്സ കിരിയത്ഥോ ഇന്ദ്രിയത്ഥോ അനവപരിയത്ഥോ ബലത്ഥോ, ഥാമത്ഥോ ബലത്ഥോ, ഉപാദായത്ഥോ ബലത്ഥോ, ഉപത്ഥമ്ഭനത്ഥോ ബലത്ഥോ.

തത്ഥ കതമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ യാവ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തത്ഥ കതമോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സമ്മാദിട്ഠി യാവ സമ്മാസമാധി. തത്ഥ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഖന്ധോ സീലക്ഖന്ധോ ച സമാധിക്ഖന്ധോ ച പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ച. തത്ഥ യാ ച സമ്മാവാചാ യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ യോ ച സമ്മാആജീവോ, അയം സീലക്ഖന്ധോ. യാ ച സമ്മാസതി യോ ച സമ്മാവായാമോ യോ ച സമ്മാസമാധി, അയം സമാധിക്ഖന്ധോ. യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ യാ ച സമ്മാദിട്ഠി, അയം പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ഏവം തായോ തിസ്സോ സിക്ഖാ. ഏവം തീഹാകാരേഹി ദസ പദാനി…പേ….

തത്ഥ യോഗാവചരോ സീലക്ഖന്ധേ ഠിതോ ദോസം അകുസലം ന ഉപാദിയതി, ദോസാനുസയം സമൂഹനതി, ദോസസല്ലം ഉദ്ധരതി, ദുക്ഖവേദനം പരിജാനാതി, കാമധാതും സമതിക്കമതി. സമാധിക്ഖന്ധേ ഠിതോ ലോഭം അകുസലം ന ഉപാദിയതി, രാഗാനുസയം സമൂഹനതി, ലോഭസല്ലം ഉദ്ധരതി, സുഖവേദനം പരിജാനാതി, രൂപധാതും സമതിക്കമതി. പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ ഠിതോ മോഹം അകുസലം ന ഉപാദിയതി, അവിജ്ജാനുസയം സമൂഹനതി, മോഹസല്ലം ദിട്ഠിസല്ലഞ്ച ഉദ്ധരതി, അദുക്ഖമസുഖവേദനം പരിജാനാതി, അരൂപധാതും സമതിക്കമതി. ഇതി തീഹി ഖന്ധേഹി തീണി അകുസലമൂലാനി ന ഉപാദിയതി, ചത്താരി സല്ലാനി ഉദ്ധരതി, തിസ്സോ വേദനാ പരിജാനാതി, തേധാതുകം സമതിക്കമതി.

൬൨. തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? യം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അഞ്ഞാണന്തി വിത്ഥാരേന യഥാ സോ പാണസജ്ജേസു കഥംകഥാ കാതബ്ബം. തത്ഥ കതമം വിഞ്ഞാണം? ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ഫസ്സോ മനസികാരോ, ഇദം നാമം. തത്ഥ കതമം രൂപം? ചാതുമഹാഭൂതികം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപസ്സ പഞ്ഞത്തിം. ഇതി പുരിമകഞ്ച നാമം ഇദഞ്ച രൂപം തദുഭയം നാമരൂപന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ ഛളായതനന്തി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, ചക്ഖു അജ്ഝത്തികം ആയതനം യാവ മനോ അജ്ഝത്തികം ആയതനം. ഫസ്സോതി ഛ ഫസ്സകായാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ യാവ മനോസമ്ഫസ്സോതി ഫസ്സോ. ഛ വേദനാകായാ വേദനാ. തണ്ഹാതി ഛ തണ്ഹാകായാ തണ്ഹാ. ഉപാദാനന്തി ചത്താരി ഉപാദാനാനി കാമുപാദാനം ദിട്ഠുപാദാനം സീലബ്ബതുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനന്തി ഉപാദാനം. ഭവോതി തയോ ഭവാ കാമഭവോ രൂപഭവോ അരൂപഭവോ. തത്ഥ കതമാ ജാതി? യാ പഠമം ഖന്ധാനം പഠമം ധാതൂനം പഠമം ആയതനാനം ഉപ്പത്തി ജാതി സഞ്ജാതി ഓക്കന്തി അഭിനിബ്ബത്തി ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, അയം ജാതി. തത്ഥ കതമാ ജരാ? ജരാ നാമ യം തം ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ പവിവിത്തം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം വിവണ്ണതം ഭഗ്ഗോ തം ജരാ ഹീയനാ പഹീയനാ ആയുനോ ഹാനി സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിഭേദോ ഉപനാഹോ പരിപാകോ, അയം ജരാ. തത്ഥ കതമം മരണം? മരണം നാമ യം തസ്മിം തസ്മിം സത്തനികായേ തേസം തേസം സത്താനം ചുതി ചവനതാ മരണം കാലങ്കിരിയാ ഉദ്ധുമാതകാനം ഭേദോ കായസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ, ഇദം മരണം. ഇതി പുരിമികാ ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം തദുഭയം ജരാമരണം.

തത്ഥ അന്ധകാരതിമിസാ യഥാഭൂതം അപ്പജാനനലക്ഖണാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പദട്ഠാനം ഹ. അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണാ സങ്ഖാരാ, ഉപചയപുനബ്ഭവാഭിരോപനപച്ചുപട്ഠാനാ. തേ വിഞ്ഞാണസ്സ പദട്ഠാനം. വത്ഥു സവിഞ്ഞത്തിലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം, തം നാമരൂപസ്സ പദട്ഠാനം. അനേകസന്നിസ്സയലക്ഖണം നാമരൂപം, തം സളായതനസ്സ പദട്ഠാനം. ഇന്ദ്രിയവവത്ഥാപനലക്ഖണം സളായതനം, തം ഫസ്സസ്സ പദട്ഠാനം. സന്നിപാതലക്ഖണോ ഫസ്സോ, സോ വേദനായ പദട്ഠാനം. അനുഭവനലക്ഖണാ വേദനാ, സാ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം. അജ്ഝോസാനലക്ഖണാ തണ്ഹാ, സാ ഉപാദാനസ്സ പദട്ഠാനം. ആദാനപരിഹനനലക്ഖണം ഉപാദാനം, തം ഭവസ്സ പദട്ഠാനം. നാനാഗതിവിക്ഖേപലക്ഖണോ ഭവോ, സോ ജാതിയാ പദട്ഠാനം. ഖന്ധാനം പാതുഭാവലക്ഖണാ ജാതി, സാ ജരായ പദട്ഠാനം. ഉപനയപരിപാകലക്ഖണാ ജരാ, സാ മരണസ്സ പദട്ഠാനം. ആയുക്ഖയജീവിതഉപരോധലക്ഖണം മരണം, തം ദുക്ഖസ്സ പദട്ഠാനം. കായസമ്പീളനലക്ഖണം ദുക്ഖം, തം ദോമനസ്സസ്സ പദട്ഠാനം. ചിത്തസമ്പീളനലക്ഖണം ദോമനസ്സം, തം സോകസ്സ പദട്ഠാനം. സോചനലക്ഖണോ സോകോ, സോ പരിദേവസ്സ പദട്ഠാനം. വചീനിച്ഛാരണലക്ഖണോ പരിദേവോ, സോ ഉപായാസസ്സ പദട്ഠാനം. യേ ആയാസാ തേ ഉപായാസാ.

നവ പദാനി യത്ഥ സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി. കതമാനി നവ പദാനി? ദ്വേ മൂലകിലേസാ, തീണി അകുസലമൂലാനി, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ. തത്ഥ ദ്വേ മൂലകിലേസാ അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച, തീണി അകുസലമൂലാനി ലോഭോ ദോസോ മോഹോ ച. ചത്താരോ വിപല്ലാസാ [അ. നി. ൪.൪൯] – ‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ, ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ, ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ, ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ.

൬൩. തത്ഥ അവിജ്ജാ നാമ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു യഥാഭൂതം അഞ്ഞാണം, അയം അവിജ്ജാ. ഭവതണ്ഹാ നാമ യോ ഭവേസു രാഗോ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പത്ഥനാ നന്ദീ അജ്ഝോസാനം അപരിച്ചാഗോ, അയം ഭവതണ്ഹാ.

തത്ഥ കതമോ ലോഭോ അകുസലമൂലം?

ലോഭോ നാമ സോ തേസു തേസു പരവത്ഥൂസു പരദബ്ബേസു പരട്ഠാനേസു പരസാപതേയ്യേസു പരപരിഗ്ഗഹിതേസു ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പത്ഥനാ നന്ദീ അജ്ഝോസാനം അപരിച്ചാഗോ, അയം ലോഭോ അകുസലമൂലം. കസ്സേതം മൂലം? ലോഭോ ലോഭജസ്സ അകുസലസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ ച, തഥാ യഥാ തംസമ്പയുത്താനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം.

തത്ഥ കതമോ ദോസോ അകുസലമൂലം?

സോ സത്തേസു ആഘാതോ അക്ഖന്തി അപ്പച്ചയോ ബ്യാപാദോ പദോസോ അനത്ഥകാമതാ ചേതസോ പടിഘാതോ, അയം ദോസോ അകുസലമൂലം.

കസ്സേതം മൂലം?

ദോസജസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്പയുത്താനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം.

തത്ഥ കതമോ മോഹോ അകുസലമൂലം?

യം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു അനഭിസമയോ അസമ്പജ്ജഗ്ഗാഹോ അപ്പടിവേധോ മോഹോ മുയ്ഹനാ സമ്മോഹോ സമ്മുയ്ഹനാ അവിജ്ജാ തമോ അന്ധകാരോ ആവരണം നീവരണം ഛദനം അച്ഛദനം [അവേച്ഛദനം (പീ. ക.)] അപസച്ഛാഗമനം കുസലാനം ധമ്മാനം, അയം മോഹോ അകുസലമൂലം.

കസ്സേതം മൂലം?

മോഹജസ്സ അകുസലസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം.

തത്ഥ വിപല്ലാസാ ജാനിതബ്ബാ, വിപല്ലാസാനം വത്ഥു ജാനിതബ്ബം. യം വിപല്ലാസം സിയാ, തം ജാനിതബ്ബം. തത്ഥ ഏകോ വിപല്ലാസോ തീണി വിപല്ലാസാനി ചത്താരി വിപല്ലാസവത്ഥൂനി. കതമോ ഏകോ വിപല്ലാസോ ച, യേന പടിപക്ഖേന വിപല്ലാസിതം ഗണ്ഹാതി?

‘‘അനിച്ചേ നിച്ച’’ന്തി, ‘‘ദുക്ഖേ സുഖ’’ന്തി, ‘‘അനത്തനി അത്താ’’തി, ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി, അയം ഏകോ വിപല്ലാസോ.

കതമാനി ചത്താരി വിപല്ലാസവത്ഥൂനി?

കായോ വേദനാ ചിത്തം ധമ്മാ ച. ഇമാനി ചത്താരി വിപല്ലാസവത്ഥൂനി.

കതമാനി തീണി വിപല്ലാസാനി?

സഞ്ഞാ ചിത്തം ദിട്ഠി ച. ഇമാനി തീണി വിപല്ലാസാനി.

തത്ഥ മനാപികേ വത്ഥുമ്ഹി ഇന്ദ്രിയവത്ഥേ വണ്ണായതനേ വാ യോ നിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗാഹോ, അയം സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ. തത്ഥ വിപരീതചിത്തസ്സ വത്ഥുമ്ഹി സതി വിഞ്ഞത്തി, അയം ചിത്തവിപല്ലാസോ. തത്ഥ വിപരീതചിത്തസ്സ തമ്ഹി രൂപേ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി യാ ഖന്തി രുചി ഉപേക്ഖനാ നിച്ഛയോ ദിട്ഠി നിദസ്സനം സന്തീരണാ, അയം ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ. തത്ഥ വത്ഥുഭേദേന കായേസു ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ ഭവന്തി. തയോ കായേ തയോ വേദനായ തയോ ചിത്തേ തയോ ധമ്മേ, ചത്താരോ സഞ്ഞാവിപല്ലാസാ ചത്താരോ ചിത്തവിപല്ലാസാ ചത്താരോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസാ, ആയതനൂപചയതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഞ്ഞാസമങ്ഗിസ്സ രൂപേസു ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ യാവ മനോ സഞ്ഞാസമങ്ഗിസ്സ, ധമ്മേസു ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ ഛ ദ്വാദസകാ ചത്താരി വിപല്ലാസാ ഭവന്തി. ആരമ്മണനാനത്തതോ ഹി അപരിമിതസങ്ഖേയ്യാനം സത്താനം [അത്താനം (ക.)] അപരിമിതമസങ്ഖേയ്യാ വിപല്ലാസാ ഭവന്തി ഹീനുക്കട്ഠമജ്ഝിമതായ.

൬൪. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ചത്താരി അത്തഭാവവത്ഥൂനി ഭവന്തി. യോ രൂപക്ഖന്ധോ, സോ കായോ അത്തഭാവവത്ഥു. യോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സോ വേദനാ അത്തഭാവവത്ഥു. യോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ച, തേ ധമ്മാ അത്തഭാവവത്ഥു. യോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, സോ ചിത്തം അത്തഭാവവത്ഥു. ഇതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ചത്താരി അത്തഭാവവത്ഥൂനി. തത്ഥ കായേ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ ഭവതി. ഏവം വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ച അത്തവിപല്ലാസോ ഭവതി. തത്ഥ ചതുന്നം വിപല്ലാസാനം സമുഗ്ഘാതനത്ഥം ഭഗവാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ദേസേതി പഞ്ഞപേതി കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതോ ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസം സമുഗ്ഘാതേതി, ഏവം വേദനാസു, ചിത്തേ, ധമ്മേസു ച കാതബ്ബം.

തത്ഥ അന്ധകാരതിമിസാ അപ്പടിവേധലക്ഖണാ അവിജ്ജാ, തസ്സാ വിപല്ലാസപദട്ഠാനം. അജ്ഝോസാനലക്ഖണാ തണ്ഹാ, തസ്സാ പിയരൂപസാതരൂപം പദട്ഠാനം. അത്താസയവഞ്ചനാലക്ഖണോ ലോഭോ, തസ്സ അദിന്നാദാനം പദട്ഠാനം. ഇധ വിവാദലക്ഖണോ ദോസോ, തസ്സ പാണാതിപാതോ പദട്ഠാനം. വത്ഥുവിപ്പടിപത്തിലക്ഖണോ മോഹോ, തസ്സ മിച്ഛാപടിപത്തി പദട്ഠാനം. സങ്ഖതാനം ധമ്മാനം അവിനാസഗ്ഗഹണലക്ഖണാ നിച്ചസഞ്ഞാ, തസ്സാ സബ്ബസങ്ഖാരാ പദട്ഠാനം. സാസവഫസ്സോപഗമനലക്ഖണാ സുഖസഞ്ഞാ, തസ്സാ മമങ്കാരോ പദട്ഠാനം. ധമ്മേസു ഉപഗമനലക്ഖണാ അത്തസഞ്ഞാ, തസ്സാ അഹങ്കാരോ പദട്ഠാനം. വണ്ണസങ്ഗഹണലക്ഖണാ സുഭസഞ്ഞാ, തസ്സാ ഇന്ദ്രിയഅസംവരോ പദട്ഠാനം. ഏതേഹി നവഹി പദേഹി ഉദ്ദിട്ഠേഹി സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ നിദ്ദിട്ഠോ ഭവതി, സോ ച ഖോ ബഹുസ്സുതേന സക്കാ ജാനിതും നോ അപ്പസ്സുതേന, പഞ്ഞവതാ നോ ദുപ്പഞ്ഞേന, യുത്തേന നോ അയുത്തേന.

നവ പദാനി കുസലാനി യത്ഥ സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹോ സമോസരണം ഗച്ഛന്തി. കതമാനി നവ പദാനി? സമഥോ വിപസ്സനാ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാ ച.

തത്ഥ കതമോ സമഥോ? യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി ഠാനം പട്ഠാനം ഉപട്ഠാനം സമാധി സമാധാനം അവിക്ഖേപോ അവിപ്പടിസാരോ വൂപസമോ മാനസോ ഏകഗ്ഗം ചിത്തസ്സ, അയം സമഥോ.

തത്ഥ കതമാ വിപസ്സനാ? ഖന്ധേസു വാ ധാതൂസു വാ ആയതനേസു വാ നാമരൂപേസു വാ പടിച്ചസമുപ്പാദേസു വാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു വാ ധമ്മേസു ദുക്ഖേസു വാ സമുദയേസു വാ നിരോധേ വാ മഗ്ഗേ വാ കുസലാകുസലേസു വാ ധമ്മേസു സാവജ്ജഅനവജ്ജേസു വാ കണ്ഹസുക്കേസു വാ സേവിതബ്ബഅസേവിതബ്ബേസു വാ സോ യഥാഭൂതം വിചയോ പവിചയോ വീമംസാ പരവീമംസാ ഗാഹനാ അഗ്ഗാഹനാ പരിഗ്ഗാഹനാ ചിത്തേന പരിചിതനാ തുലനാ ഉപപരിക്ഖാ ഞാണം വിജ്ജാ വാ ചക്ഖു ബുദ്ധി മേധാ പഞ്ഞാ ഓഭാസോ ആലോകോ ആഭാ പഭാ ഖഗ്ഗോ നാരാചോ [നാരജ്ജോ (പീ. ക.)] ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗങ്ഗം, അയം വിപസ്സനാ. തേനേസാ വിപസ്സനാ ഇതി വുച്ചതി വിവിധാ വാ ഏസാ വിപസ്സനാതി, തസ്മാ ഏസാ വിപസ്സനാതി വുച്ചതി. ദ്വിധാ ചേസാ ഹി വിപസ്സനാ ധമ്മവിപസ്സനാതി വുച്ചതി, ദ്വിധാ ഇമായ പസ്സതി സുഭഞ്ച അസുഭഞ്ച കണ്ഹഞ്ച സുക്കഞ്ച സേവിതബ്ബഞ്ച അസേവിതബ്ബഞ്ച കമ്മഞ്ച വിപാകഞ്ച ബന്ധഞ്ച വിമോക്ഖഞ്ച ആചയഞ്ച അപചയഞ്ച പവത്തിഞ്ച നിവത്തിഞ്ച സംകിലേസഞ്ച വോദാനഞ്ച, ഏവം വിപസ്സനാതി വുച്ചതി. അഥ വാ വിഇതി ഉപസഗ്ഗോ പസ്സനാതി അത്ഥോ തസ്മാ വിപസ്സനാതി വുച്ചതേ, അയം വിപസ്സനാ.

൬൫. തത്ഥ ദ്വേ രോഗാ സത്താനം അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച, ഏതേസം ദ്വിന്നം രോഗാനം നിഘാതായ ഭഗവതാ ദ്വേ ഭേസജ്ജാനി വുത്താനി സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച. ഇമാനി ദ്വേ ഭേസജ്ജാനി പടിസേവേന്തോ ദ്വേ അരോഗേ സച്ഛികരോതി രാഗവിരാഗം ചേതോവിമുത്തിം അവിജ്ജാവിരാഗഞ്ച പഞ്ഞാവിമുത്തിം. തത്ഥ തണ്ഹാരോഗസ്സ സമഥോ ഭേസജ്ജം, രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അരോഗം. അവിജ്ജാരോഗസ്സ വിപസ്സനാഭേസജ്ജം അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അരോഗം. ഏവഞ്ഹി ഭഗവാ ചാഹ, ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ [പസ്സ ദീ. നി. ൩.൩൫൨] നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ദ്വേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച, ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച, ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ചാ’’തി. തത്ഥ സമഥം ഭാവേന്തോ രൂപം പരിജാനാതി, രൂപം പരിജാനന്തോ തണ്ഹം പജഹതി, തണ്ഹം പജഹന്തോ രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തിം സച്ഛികരോതി, വിപസ്സനം ഭാവേന്തോ നാമം പരിജാനാതി, നാമം പരിജാനന്തോ അവിജ്ജം പജഹതി, അവിജ്ജം പജഹന്തോ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തിം സച്ഛികരോതി. യദാ ഭിക്ഖുനോ ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതാ ഭവന്തി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, തഥാസ്സ ദ്വേ ധമ്മാ പഹീനാ ഭവന്തി അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച. ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവിതാ ഭവന്തി സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച, ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ ഭവന്തി വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. ഏത്താവതാ ഭിക്ഖു കതകിച്ചോ ഭവതി. ഏസാ സോപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു. തസ്സ ആയുപരിയാദാനാ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപരോധാ ഇദഞ്ച ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം ന ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ യോ ഇമേസം ഖന്ധാനം ധാതുആയതനാനം നിരോധോ വൂപസമോ അഞ്ഞേസഞ്ച ഖന്ധധാതുആയതനാനം അപ്പടിസന്ധി അപാതുഭാവോ, അയം അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു.

തത്ഥ കതമം അലോഭോ കുസലമൂലം? യംധാതുകോ അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്തം അനിച്ഛാ അപത്ഥനാ അകന്താ അനജ്ഝോസാനം. അയം അലോഭോ കുസലമൂലം. കസ്സേതം മൂലം? അലോഭജസ്സ കുസലസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ തംസമ്പയുത്താനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം. അഥ വാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ കുസലന്തി വുച്ചതി, സോ തിണ്ണം മഗ്ഗങ്ഗാനം മൂലം. കതമേസം തിണ്ണം, സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസമാധിസ്സ ച ഇമേസം മൂലന്തി, തസ്മാ കുസലമൂലന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥ കതമം അദോസോ കുസലമൂലം? യാ സത്തേസു വാ സങ്ഖാരേസു വാ അനഘാതോ അപ്പടിഘാതോ അബ്യാപത്തി അബ്യാപാദോ അദോസോ മേത്താ മേത്തായനാ അത്ഥകാമതാ ഹിതകാമതാ ചേതസോ പസാദോ, അയം അദോസോ കുസലമൂലം. കസ്സേതം മൂലം? അദോസജസ്സ കുസലസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ തംസമ്പയുത്താനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം. അഥ വാ തിണ്ണം മഗ്ഗങ്ഗാനം മൂലം. കതമേസം തിണ്ണം? സമ്മാവാചായ സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമ്മാആജീവസ്സ ച ഇമേസം തിണ്ണം മഗ്ഗങ്ഗാനം മൂലം, തസ്മാ കുസലമൂലന്തി വുച്ചതി.

തത്ഥ കതമം അമോഹോ കുസലമൂലം? യം ചതൂസു അരിയസച്ചേസു യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം അഭിസമയോ സമ്മാ ച പച്ചാഗമോ പടിവേധോ അമോഹോ അസമ്മുയ്ഹനാ അസമ്മോഹോ വിജ്ജാപകാസോ ആലോകോ അനാവരണം സേക്ഖാനം കുസലാനം ധമ്മാനം, അയം അമോഹോ കുസലമൂലം. കസ്സേതം മൂലം? അമോഹജസ്സ കുസലസ്സ കായകമ്മസ്സ വചീകമ്മസ്സ മനോകമ്മസ്സ തംസമ്പയുത്താനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം മൂലം. അഥ വാ ദ്വിന്നം മഗ്ഗങ്ഗാനം ഏതം മൂലം. കതമേസം ദ്വിന്നം? സമ്മാദിട്ഠിയാ ച സമ്മാസതിയാ ച ഇമേസം ദ്വിന്നം മഗ്ഗങ്ഗാനം മൂലം, തസ്മാ കുസലമൂലന്തി വുച്ചതി. ഏവം ഇമേസം തീഹി കുസലമൂലേഹി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ യോജേതബ്ബോ.

൬൬. തത്ഥ കതമാ അനിച്ചസഞ്ഞാ? ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ’’തി ച യാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ വവത്ഥപനാ ഉഗ്ഗാഹോ, അയം അനിച്ചസഞ്ഞാ. തസ്സാ കോ നിസ്സന്ദോ? അനിച്ചസഞ്ഞായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു ചിത്തം നാനുസന്ധതി ന സന്ധതി ന സണ്ഠഹതി, ഉപേക്ഖാ വാ പടിക്കൂലതാ വാ സണ്ഠഹതി, അയമസ്സാ നിസ്സന്ദോ.

തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ? ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി യാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ വവത്ഥപനാ ഉഗ്ഗാഹോ, അയം ദുക്ഖസഞ്ഞാ. തസ്സാ കോ നിസ്സന്ദോ? ദുക്ഖസഞ്ഞായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ ആലസ്സേ സംപമാദേ വിമ്ഹയേ ച ചിത്തം നാനുസന്ധതി ന സന്ധതി ന സണ്ഠഹതി, ഉപേക്ഖാ വാ പടിക്കൂലതാ വാ സണ്ഠഹതി, അയമസ്സാ നിസ്സന്ദോ.

തത്ഥ കതമാ അനത്തസഞ്ഞാ? ‘‘സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനത്താ’’തി യാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ വവത്ഥപനാ ഉഗ്ഗാഹോ, അയം അനത്തസഞ്ഞാ. തസ്സാ കോ നിസ്സന്ദോ, അനത്തസഞ്ഞായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ അഹങ്കാരോ ചിത്തം നാനുസന്ധതി ന സന്ധതി, മമങ്കാരോ ന സണ്ഠഹതി, ഉപേക്ഖാ വാ പടിക്കൂലതാ വാ സണ്ഠഹതി, അയമസ്സാ നിസ്സന്ദോ.

തത്ഥ കതമാ അസുഭസഞ്ഞാ? ‘‘സത്ത സങ്ഖാരാ അസുഭാ’’തി യാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ വവത്ഥപനാ ഉഗ്ഗാഹോ, അയം അസുഭസഞ്ഞാ. തസ്സാ കോ നിസ്സന്ദോ? അസുഭസഞ്ഞായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ സുഭനിമിത്തേ ചിത്തം നാനുസന്ധതി ന സന്ധതി ന സണ്ഠഹതി, ഉപേക്ഖാ വാ പടിക്കൂലതാ വാ സണ്ഠഹതി, അയമസ്സാ നിസ്സന്ദോ.

തത്ഥ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാ ഭഗവതാ ദേസിതാ, യോ തത്ഥ അസുഭസഞ്ഞാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പരിഞ്ഞത്തം, ദുക്ഖസഞ്ഞാ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ പരിഞ്ഞത്തം, അനത്തസഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ പരിഞ്ഞത്തം, അനിച്ചസഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ പരിഞ്ഞത്തം. തത്ഥ സമഥേന തണ്ഹം സമുഗ്ഘാതേതി, വിപസ്സനാ അവിജ്ജം സമുഗ്ഘാതേതി, അദോസേന ദോസം സമുഗ്ഘാതേതി, അമോഹേന മോഹം സമുഗ്ഘാതേതി, അനിച്ചസഞ്ഞായ നിച്ചസഞ്ഞം സമുഗ്ഘാതേതി, ദുക്ഖസഞ്ഞായ സുഖസഞ്ഞം സമുഗ്ഘാതേതി, അനത്തസഞ്ഞായ അത്തസഞ്ഞം സമുഗ്ഘാതേതി, അസുഭസഞ്ഞായ സുഭസഞ്ഞം സമുഗ്ഘാതേതി.

ചിത്തവിക്ഖേപപടിസംഹരണലക്ഖണോ സമഥോ, തസ്സ ഝാനാനി പദട്ഠാനം. സബ്ബധമ്മം യഥാഭൂതം പടിവേധലക്ഖണാ വിപസ്സനാ, തസ്സാ സബ്ബനേയ്യം പദട്ഠാനം. ഇച്ഛാപടിസംഹരണലക്ഖണോ അലോഭോ, തസ്സ അദിന്നാദാനാ വേരമണീ പദട്ഠാനം. അബ്യാപാദലക്ഖണോ അദോസോ, തസ്സ പാണാതിപാതാ വേരമണീ പദട്ഠാനം. വത്ഥുഅപ്പടിഹതലക്ഖണോ അമോഹോ, തസ്സ സമ്മാപടിപത്തി പദട്ഠാനം. സങ്ഖതാനം ധമ്മാനം വിനാസഗ്ഗഹണലക്ഖണാ അനിച്ചസഞ്ഞാ, തസ്സാ ഉദയബ്ബയോ പദട്ഠാനം. സാസവഫസ്സസഞ്ജാനനലക്ഖണാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, തസ്സാ വേദനാ പദട്ഠാനം. സബ്ബധമ്മഅനുപഗമനലക്ഖണാ അനത്തസഞ്ഞാ, തസ്സാ ധമ്മസഞ്ഞാ പദട്ഠാനം. വിനീലകവിപുബ്ബകഉദ്ധുമാതകസമുഗ്ഗഹണലക്ഖണാ അസുഭസഞ്ഞാ, തസ്സാ നിബ്ബിദാ പദട്ഠാനം. ഇമേസു നവസു പദേസു ഉപദിട്ഠേസു സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ ഉപദിട്ഠോ ഭവതി, സോ ച ബഹുസ്സുതേന സക്കാ ജാനിതും നോ അപ്പസ്സുതേന, പഞ്ഞവതാ നോ ദുപ്പഞ്ഞേന, യുത്തേന നോ അയുത്തേനാതി.

൬൭. തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞാധിമുത്തസ്സ അപരാപരം ചിത്തം പണാമേന്തോ സതിമപച്ചവേക്ഖതോ അനിച്ചസഞ്ഞാ ന ഉപട്ഠാതി, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു സുഖസ്സാദാധിമുത്തസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ അഗതിമപച്ചവേക്ഖതോ ദുക്ഖസഞ്ഞാ ന ഉപട്ഠാതി, ഖന്ധധാതുആയതനേസു അത്താധിമുത്തസ്സ നാനാധാതുഅനേകധാതുവിനിബ്ഭോഗമപച്ചവേക്ഖതോ അനത്തസഞ്ഞാ ന ഉപട്ഠാതി, വണ്ണസണ്ഠാനാഭിരതസ്സ കായേ സുഭാധിമുത്തസ്സ ച വിപ്പടിച്ഛന്നാ അസുഭസഞ്ഞാ ന ഉപട്ഠാതി.

അവിപ്പടിസാരലക്ഖണാ സദ്ധാ, സദ്ദഹനാ പച്ചുപട്ഠാനം. തസ്സ ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പദട്ഠാനം. ഏവഞ്ഹി വുത്തം ഭഗവതാ [പസ്സ സംയുത്തനികായേ] സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭിക്ഖവേ, കുഹിം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു കുസലേസു ധമ്മേസു.

സൂരാഅപടിക്ഖേപനലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയാരമ്ഭോ പച്ചുപട്ഠാനം. തസ്സ അതീതാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ പദട്ഠാനം. യഥാ വുത്തം ഭഗവതാ [പസ്സ സംയുത്തനികായേ] വീരിയിന്ദ്രിയം, ഭിക്ഖവേ, കുഹിം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു.

സതി സരണലക്ഖണാ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ. തസ്സ അതീതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പദട്ഠാനം. യഥാ വുത്തം ഭഗവതാ സതിന്ദ്രിയം ഭിക്ഖവേ, കുഹിം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു.

ഏകഗ്ഗലക്ഖണോ സമാധി, അവിക്ഖേപപച്ചുപട്ഠാനോ, തസ്സ ചത്താരി ഞാണാനി പദട്ഠാനം. യഥാ വുത്തം ഭഗവതാ സമാധിന്ദ്രിയം, ഭിക്ഖവേ, കുഹിം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു ഝാനേസു.

പജാനനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, ഭൂതത്ഥസന്തീരണാ പച്ചുപട്ഠാനാ, തസ്സ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പദട്ഠാനം. യഥാ വുത്തം ഭഗവതാ [പസ്സ സംയുത്തനികായേ] പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ഭിക്ഖവേ, കുഹിം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു അരിയസച്ചേസു.

ചത്താരി ചക്കാനി [പസ്സ അ. നി. ൪.൩൧] പതിരൂപദേസവാസോ ചക്കം, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ ചക്കം, അത്തസമ്മാപണിധാനം ചക്കം, പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞതാ ചക്കം. തത്ഥ അരിയസന്നിസ്സയലക്ഖണോ പതിരൂപദേസവാസോ, സോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസ്സ പദട്ഠാനം. അരിയസന്നിസ്സയലക്ഖണോ സപ്പുരിസ്സൂപനിസ്സയോ, സോ അത്തസമ്മാപണിധാനസ്സ പദട്ഠാനം. സമ്മാപടിപത്തിലക്ഖണം അത്തസമ്മാപണിധാനം, തം പുഞ്ഞാനം പദട്ഠാനം. കുസലധമ്മോപചയലക്ഖണം പുഞ്ഞം, തം സബ്ബസമ്പത്തീനം പദട്ഠാനം.

ഏകാദസസീലമൂലകാ ധമ്മാ സീലവതോ അവിപ്പടിസാരോ ഭവതി…പേ… സോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ‘‘നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനനാ. തത്ഥ വേരമണിലക്ഖണം സീലം, തം അവിപ്പടിസാരസ്സ പദട്ഠാനം. ന അത്താനുവാദലക്ഖണോ അവിപ്പടിസാരോ, സോ പാമോജ്ജസ്സ പദട്ഠാനം. അഭിപ്പമോദനലക്ഖണം പാമോജ്ജം, തം പീതിയാ പദട്ഠാനം. അത്തമനലക്ഖണാ പീതി, സാ പസ്സദ്ധിയാ പദട്ഠാനം. കമ്മനിയലക്ഖണാ പസ്സദ്ധി, സാ സുഖസ്സ പദട്ഠാനം. അബ്യാപാദലക്ഖണം സുഖം, തം സമാധിനോ പദട്ഠാനം. അവിക്ഖേപനലക്ഖണോ സമാധി, സോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസ്സ പദട്ഠാനം. അവിപരീതസന്തീരണലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, സാ നിബ്ബിദായ പദട്ഠാനം അനാലയനലക്ഖണാ നിബ്ബിദാ, സാ വിരാഗസ്സ പദട്ഠാനം. അസംകിലേസലക്ഖണോ വിരാഗോ, സോ വിമുത്തിയാ പദട്ഠാനം. അകുസലധമ്മവിവേകലക്ഖണാ വിമുത്തി, സാ വിമുത്തിനോ വോദാനസ്സ പദട്ഠാനം.

൬൮. ചതസ്സോ അരിയഭൂമിയോ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. തത്ഥ യോ യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഏസാ ദസ്സനഭൂമി. സോതാപത്തിഫലഞ്ച സോ യഥാഭൂതം പജാനിത്വാ നിബ്ബിന്ദതി, ഇദം തനുകാമരാഗസ്സ പദട്ഠാനം ബ്യാപാദാനം. സകദാഗാമിഫലഞ്ച സണ്ഹം വിരജ്ജതി, അയം രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി. അനാഗാമിഫലഞ്ച യം അവിജ്ജാവിരാഗാ വിമുച്ചതി, അയം കതാഭൂമി. അരഹത്തഞ്ച സാമഞ്ഞഫലാനീതി കോ വചനത്ഥോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സാമഞ്ഞം, തസ്സേതാനി ഫലാനി സാമഞ്ഞഫലാനീതി വുച്ചതി. കിസ്സ ബ്രഹ്മഞ്ഞഫലാനീതി വുച്ചന്തേ? ബ്രഹ്മഞ്ഞഅരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തസ്സ താനി ഫലാനീതി ബ്രഹ്മഞ്ഞഫലാനീതി വുച്ചന്തേ.

തത്ഥ സോതാപന്നോ കഥം ഹോതി? സഹ സച്ചാഭിസമയാ അരിയസാവകസ്സ തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ ച, ഇമേസം തിണ്ണം സംയോജനാനം പഹാനാ പരിക്ഖയാ അരിയസാവകോ ഹോതി സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ യാവ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി.

തത്ഥ കതമാ സക്കായദിട്ഠി? അസ്സുതവാ ബാലോ പുഥുജ്ജനോ യാവ അരിയധമ്മേ അകോവിദോ, സോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി യാവ വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനം, സോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അത്തഗ്ഗാഹോ വാ അത്തനിയഗ്ഗാഹോ വാ ഏസോഹമസ്മി ഏകസ്മിം വസവത്തികോ [അവത്തിതോ (പീ. ക.)] പക്ഖിത്തോ അനുഗ്ഗഹോ അനുസയന്തോ അങ്ഗമങ്ഗന്തി പരതി. യാ തഥാഭൂതസ്സ ഖന്തി രുചി പേക്ഖനാ ആകാരപരിവിതക്കോ ദിട്ഠിനിജ്ഝായനാ അഭിപ്പസന്നാ, അയം വുച്ചതേ സക്കായദിട്ഠീതി.

തത്ഥ പഞ്ച ദിട്ഠിയോ ഉച്ഛേദം ഭജന്തി. കതമായോ പഞ്ച? രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, യാവ വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ഇമായോ പഞ്ച ഉച്ഛേദം ഭജന്തി, അവസേസായോ പന്നരസ സസ്സതം ഭജന്തി. ഇതി സക്കായദിട്ഠിപഹാനാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനി പഹീയന്തി. പഹാനാ ഉച്ഛേദം സസ്സതഞ്ച ന ഭജതി. ഇതി ഉച്ഛേദസസ്സതപ്പഹാനാ അരിയസാവകസ്സ ന കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതം ഭവതി, അഞ്ഞാ വാ ലോകുത്തരായ സമ്മാദിട്ഠിയാ. കഥം പന സക്കായദിട്ഠി ന ഭവതി? ഇധ അരിയസാവകോ സുതവാ ഹോതി, സബ്ബോ സുക്കപക്ഖോ കാതബ്ബോ, യാവ അരിയധമ്മേസു കോവിദോ രൂപം അനത്തതോ സമനുപസ്സതി, യാവ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമസ്സ സമനുപസ്സന്തസ്സ സക്കായദിട്ഠി ന ഭവതി.

കഥം വിചികിച്ഛാ ന ഭവതി? ഇധ അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ ന കങ്ഖതി, ന വിചികിച്ഛതി അഭിപ്പസീദതി, ഇതിപി സോ ഭഗവാതി സബ്ബം. ധമ്മേ ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി സബ്ബം. യാവ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനന്തി, ഇമിനാ ദുതിയേന ആകങ്ഖിയേന ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. സങ്ഘേ ന കങ്ഖതി…പേ… യാവ പൂജാ ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ചാതി, ഇമിനാ തതിയേന ആകങ്ഖിയേന ധമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അധിമുച്ചതി അഭിപ്പസീദതി. തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി. തണ്ഹാനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി. അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അധിമുച്ചതി അഭിപ്പസീദതി. യാവ ബുദ്ധേ വാ ധമ്മേ വാ സങ്ഘേ വാ ദുക്ഖേ വാ സമുദയേ വാ നിരോധേ വാ മഗ്ഗേ വാ കങ്ഖായനാ വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേധാപഥാ ആസപ്പനാ [അപ്പനാ (പീ. ക.) ധ. സ. ൧൦൦൮ നിക്ഖേപകണ്ഡേ പസ്സിതബ്ബം] പരിസപ്പനാ അനവട്ഠാനം അധിട്ഠാഗമനം [അനിട്ഠാഗമനം (ക.)] അനേകംസോ അനേകംസികതാ, തേ തസ്സ പഹീനാ ഭവന്തി പണുന്നാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ.

൬൯. തത്ഥ സീലബ്ബതപരാമാസോ ദ്വിധാ – സീലസ്സ വാ സുദ്ധസ്സ വാ. തത്ഥ സീലസ്സ സീലബ്ബതപരാമാസോ ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ തത്ഥ കപോതപാദാഹി അച്ഛരാഹി സദ്ധിം കീളിസ്സാമി രമിസ്സാമി പരിചരിസ്സാമീതി. യഥാഭൂതദസ്സനന്തി രുചിവിമുത്തി രാഗോ രാഗപരിവത്തകാ ദിട്ഠിരൂപനാ പസ്സനാ അസന്തുസ്സിതസ്സ സീലബ്ബതപരാമാസോ. തത്ഥ കതമോ സുദ്ധസ്സ സീലബ്ബതപരാമാസോ? ഇധേകച്ചോ സീലം പരാമസതി, സീലേന സുജ്ഝതി, സീലേന നീയതി, സീലേന മുച്ചതി, സുഖം വീതിക്കമതി, ദുക്ഖം വീതിക്കമതി, സുഖദുക്ഖം വീതിക്കമതി അനുപാപുണാതി ഉപരിമേന. തദുഭയം സീലവതം പരാമസതി തദുഭയേന സീലവതേന സുജ്ഝന്തി മുച്ചന്തി നീയന്തി, സുഖം വീതിക്കമന്തി, ദുക്ഖം വീതിക്കമന്തി, സുഖദുക്ഖം വീതിക്കമന്തി, അനുപാപുണന്തീതി അവിസുചികരം ധമ്മം അവിമുത്തികരം ധമ്മം വിസുചിതോ വിമുത്തിതോ പച്ചാഗച്ഛന്തസ്സ യാ തഥാഭൂതസ്സ ഖന്തി രുചി മുത്തി പേക്ഖനാ ആകാരപരിവിതക്കോ ദിട്ഠിനിജ്ഝായനാ പസ്സനാ, അയം സുദ്ധസ്സ സീലബ്ബതപരാമാസോ. ഏതേ ഉഭോ പരാമാസാ അരിയസാവകസ്സ പഹീനാ ഭവന്തി യാവ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ, സോ സീലവാ ഭവതി അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ അക്ഖണ്ഡേഹി യാവ ഉപസമസംവത്തനികേഹി. ഇമേസം തിണ്ണം സംയോജനാനം പഹാനാ സുതവാ അരിയസാവകോ ഭവതി സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ, സബ്ബം.

സഹസച്ചാഭിസമയാ, ഇതി കോ വചനത്ഥോ? ചത്താരോ അഭിസമയാ, പരിഞ്ഞാഭിസമയോ പഹാനാഭിസമയോ സച്ഛികിരിയാഭിസമയോ ഭാവനാഭിസമയോ.

തത്ഥ അരിയസാവകോ ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, സമുദയം പഹാനാഭിസമയേന അഭിസമേതി, നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേതി, മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി. കിം കാരണം? ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയോ, സമുദയസ്സ പഹാനാഭിസമയോ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയോ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാഭിസമയോ. സമഥവിപസ്സനായ കഥം അഭിസമേതി? ആരമ്മണേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധേത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദുക്ഖതോ പസ്സതി. തത്ഥ യോ ഉപനിബന്ധോ, അയം സമഥോ. യാ പരിയോഗാഹനാ, അയം വിപസ്സനാ. പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദുക്ഖാതി പസ്സതോ യോ പഞ്ചക്ഖന്ധേസു ആലയോ നികന്തി ഉപഗമനം അജ്ഝോസാനാ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പണിധി പത്ഥനാ പഹീയതി. തത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം. യോ തത്ഥ ആലയോ നികന്തി ഉപഗമനം അജ്ഝോസാനം ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പണിധി പത്ഥനാ, അയം സമുദയോ. യം തസ്സ പഹാനം, സോ നിരോധോ സമഥോ വിപസ്സനാ ച മഗ്ഗോ, ഏവം തേസം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ഏകകാലേ ഏകക്ഖണേ ഏകചിത്തേ അപുബ്ബം അചരിമം അഭിസമയോ ഭവതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സഹസച്ചാഭിസമയാ അരിയസാവകസ്സ തീണി സംയോജനാനി പഹീയന്തീ’’തി.

൭൦. തത്ഥ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാ വത്തമാനാ ഏകകാലേ ഏകക്ഖണേ ഏകചിത്തേ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, യാവ മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി. കിം കാരണാ? ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയോ, യാവ മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയോ. ഏവം ദിട്ഠന്തോ യഥാ നാവാ ജലം ഗച്ഛന്തീ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, പാരിമം തീരം പാപേതി, ഓരിമം തീരം ജഹതി, ഭാരം വഹതി, സോതം ഛിന്ദതി; ഏവമേവ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാ വത്തമാനാ ഏകകാലേ ഏകക്ഖണേ ഏകചിത്തേ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, യാവ മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി. യഥാ വാ സൂരിയോ ഉദയന്തോ ഏകകാലേ അപുബ്ബം അചരിമം ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകം പാതുകരോതി, രൂപം നിദസ്സീയതി, സീതം പരിയാദിയതി; ഏവമേവ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാ വത്തമാനാ ഏകകാലേ…പേ… യഥാ പദീപോ ജലന്തോ ഏകകാലേ അപുബ്ബം അചരിമം ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകം പാതുകരോതി, രൂപം നിദസ്സീയതി, ഉപാദാനം പരിയാദിയതി; ഏവമേവ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാ വത്തമാനാ ഏകകാലേ…പേ….

യദാ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഭവതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ യാവ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം ദസ്സനഭൂമി. സോതാപത്തിഫലഞ്ച സോതാപത്തിഫലേ ഠിതോ ഉത്തരി സമഥവിപസ്സനം ഭാവേന്തോ യുഗനദ്ധാ വത്തമാനാ കാമരാഗബ്യാപാദാനം യേഭുയ്യേന പഹാനാ അരിയസാവകോ ഹോതി. സകദാഗാമി പരിനിട്ഠിതത്താ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം തനുഭൂമി.

സകദാഗാമിഫലഞ്ച യോ സകദാഗാമിഫലേ ഠിതോ വിപസ്സനം ഭാവേന്തോ കാമരാഗബ്യാപാദേ സാനുസയേ അനവസേസം പജഹതി, കാമരാഗബ്യാപാദേസു അനവസേസം പഹീനേസു പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി സക്കായദിട്ഠി സീലബ്ബതപരാമാസോ വിചികിച്ഛാ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ ച, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനാ [പഹാനായ (പീ. ക.)] അരിയസാവകോ ഹോതി അനാഗാമീ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ, അയം വീതരാഗഭൂമി.

അനാഗാമിഫലഞ്ച അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഉത്തരി സമഥവിപസ്സനം ഭാവേന്തോ പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പജഹതി രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജഞ്ച. ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനാ അരിയസാവകോ അരഹാ ഭവതി, ഖീണാസവോ വുസിതവാ സമ്മദഞ്ഞാ [സമ്പജഞ്ഞോ (പീ. ക.)] വിമുത്തോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ, അയം കതാഭൂമി.

അരഹന്തോവ അയം സോപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു. തസ്സ ആയുക്ഖയാ ജീവിതിന്ദ്രിയാപരോധാ ഇദഞ്ച ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം ന ഉപ്പജ്ജതി. യോ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിരോധോ വൂപസമോ, അഞ്ഞസ്സ ച അപാതുഭാവോ, അയം അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു. ഇമാ ദ്വേ നിബ്ബാനധാതുയോ. ഇതി സച്ചാനി വുത്താനി. സച്ചാഭിസമയോ വുത്തോ, കിലേസവവത്ഥാനം വുത്തം, പഹാനം വുത്തം, ഭൂമിയോ വുത്താ, ഫലാനി വുത്താനി, നിബ്ബാനധാതുയോ വുത്താ. ഏവമിമേസു വുത്തേസു സബ്ബബോധി വുത്താ ഭവതി. ഏത്ഥ യോഗോ കരണീയോ.

൭൧. തത്ഥ കതമായോ നവ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ? ചത്താരി ഝാനാനി ചതസ്സോ ച അരൂപസമാപത്തിയോ നിരോധസമാപത്തി ച. തത്ഥ ചത്താരി ഝാനാനി കതമാനി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, [പസ്സ ദീഘനികായേ] ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി വിത്ഥാരേന കാതബ്ബാനി. തത്ഥ കതമാ ചത്താരോ അരൂപസമാപത്തിയോ? വിരാഗിനോ വത വത്തബ്ബോ, യാവ നിരോധസമാപത്തി വിത്ഥാരേന കാതബ്ബാ. ഇമായോ നവ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ.

തത്ഥ കതമം പഠമം ഝാനം? പഞ്ചങ്ഗവിപ്പയുത്തം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം. കതമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി വിപ്പയുത്തം? പഞ്ചഹി നീവരണേഹി. തത്ഥ കതമാനി പഞ്ച നീവരണാനി? കാമച്ഛന്ദോതി വിത്ഥാരേതബ്ബോ. തത്ഥ കതമോ കാമച്ഛന്ദോ? യോ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ പേമം നികന്തി അജ്ഝോസാനം ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പത്ഥനാ അപരിച്ചാഗോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം, അയം കാമച്ഛന്ദനീവരണം. തത്ഥ കതമം ബ്യാപാദനീവരണം? യോ സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച ആഘാതോ…പേ… യഥാ ദോസേ തഥാ നിഓട്ഠാനാ, അയം ബ്യാപാദോ നീവരണം. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ ചിത്തസ്സ ജളതാ ചിത്തസ്സ ഗരുത്തം ചിത്തസ്സ അകമ്മനീയതാ ചിത്തസ്സ നിക്ഖേപോ നിദ്ദായനാ പചലികതാ പചലായനാ പചലായനം, ഇദം മിദ്ധം. തത്ഥ കതമം ഥിനം [ഥീനം (പീ.)]? യാ കായസ്സ ഥിനതാ ജളതാ കായസ്സ ഗരുത്താ കായസ്സ അപ്പസ്സദ്ധി, ഇദം ഥിനം. ഇതി ഇദഞ്ച ഥിനം പുരിമകഞ്ച മിദ്ധം തദുഭയം ഥിനമിദ്ധനീവരണന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യോ അവൂപസമോ ചിത്തസ്സ, ഇദം ഉദ്ധച്ചം. തത്ഥ കതമം കുക്കുച്ചം? യോ ചേതസോ വിലേഖോ അലഞ്ചനാ വിലഞ്ചനാ ഹദയലേഖോ വിപ്പടിസാരോ, ഇദം കുക്കുച്ചം. ഇതി ഇദഞ്ച കുക്കുച്ചം പുരിമകഞ്ച ഉദ്ധച്ചം തദുഭയം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ കതമം വിചികിച്ഛാനീവരണം? യോ ബുദ്ധേ വാ ധമ്മേ വാ സങ്ഘേ വാ…പേ… അയം വിചികിച്ഛാ. അപി ച ഖോ പന പഞ്ച വിചികിച്ഛായോ സമനന്തരായികാ ദേസന്തരായികാ സമാപത്തന്തരായികാ മഗ്ഗന്തരായികാ സഗ്ഗന്തരായികാ, ഇമായോ പഞ്ച വിചികിച്ഛായോ. ഇധ പന സമാപത്തന്തരായികാ വിചികിച്ഛാ അധിപ്പേതാ. ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ.

തത്ഥ നീവരണാനീതി കോ വചനത്ഥോ, കുതോ നിവാരയന്തീതി? സബ്ബതോ കുസലപക്ഖികാ നിവാരയന്തി. കഥം [കിം കം (പീ. ക.)] നിവാരയന്തി? കാമച്ഛന്ദോ അസുഭതോ നിവാരയതി, ബ്യാപാദോ മേത്തായ [മേത്തതോ (പീ.)] നിവാരയതി, ഥിനം പസ്സദ്ധിതോ നിവാരയതി, മിദ്ധം വീരിയാരമ്ഭതോ നിവാരയതി, ഉദ്ധച്ചം സമഥതോ നിവാരയതി, കുക്കുച്ചം അവിപ്പടിസാരതോ നിവാരയതി, വിചികിച്ഛാ പഞ്ഞാതോ പടിച്ചസമുപ്പാദതോ നിവാരയതി.

അപരോ പരിയായോ. കാമച്ഛന്ദോ അലോഭതോ കുസലമൂലതോ നിവാരയതി, ബ്യാപാദോ അദോസതോ നിവാരയതി, ഥിനമിദ്ധം സമാധിതോ നിവാരയതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം സതിപട്ഠാനേഹി നിവാരയതി, വിചികിച്ഛാ അമോഹതോ കുസലമൂലതോ നിവാരയതി.

അപരോ പരിയായോ. തയോ വിഹാരാ ദിബ്ബവിഹാരോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ അരിയവിഹാരോ. ദിബ്ബവിഹാരോ ചത്താരി ഝാനാനി, ബ്രഹ്മവിഹാരോ ചത്താരി അപ്പമാണാനി, അരിയവിഹാരോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ. തത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ ഉദ്ധച്ചം കുക്കുച്ചഞ്ച ദിബ്ബവിഹാരം നിവാരയതി, ബ്യാപാദോ ബ്രഹ്മവിഹാരം നിവാരയതി, ഥിനമിദ്ധം വിചികിച്ഛാ ച അരിയവിഹാരം നിവാരയതി.

അപരോ പരിയായോ. കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഞ്ച സമഥം നിവാരയന്തി, ഥിനമിദ്ധം വിചികിച്ഛാ ച വിപസ്സനം നിവാരയന്തി, അതോ നീവരണന്തി വുച്ചന്തേ. ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി വിപ്പയുത്തം പഠമം ഝാനം.

കതമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമ്പയുത്തം പഠമം ഝാനം? വിതക്കവിചാരേഹി പീതിയാ സുഖേന ച ചിത്തേകഗ്ഗതായ ച. ഇമേസം പഞ്ചന്നം അങ്ഗാനം ഉപ്പാദപടിലാഭസമന്നാഗമോ സച്ഛികിരിയം പഠമം ഝാനം പടിലദ്ധന്തി വുച്ചതി. ഇമാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഉപ്പാദേത്വാ വിഹരതീതി, തേന വുച്ചതേ പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ദിബ്ബേന വിഹാരേന.

തത്ഥ ദുതിയം ഝാനം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം പീതിസുഖേന ചിത്തേകഗ്ഗതായ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനേന ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി ഉപ്പാദേത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരതി, തേന വുച്ചതി ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി.

തത്ഥ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തതിയം ഝാനം സതിയാ സമ്പജഞ്ഞേ സുഖേന ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഉപേക്ഖായ ഇമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി ഉപ്പാദേത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരതി, തേന വുച്ചതി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി.

തത്ഥ ചതുത്ഥം ഝാനം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപേക്ഖായ സതിപാരിസുദ്ധിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച, ഇമേഹി ചതൂഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ചതുത്ഥം ഝാനം. ഇതി ഇമേസം ചതുന്നം അങ്ഗാനം ഉപ്പാദോ പടിലാഭോ സമന്നാഗമോ സച്ഛികിരിയാ ചതുത്ഥം ഝാനം പടിലദ്ധന്തി വുച്ചതി. ഇമാനി ചത്താരി ഝാനാനി ഉപ്പാദേത്വാ സമ്പാദേത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, തേന വുച്ചതി ദിബ്ബേന വിഹാരേന വിഹരതീതി.

തത്ഥ കതമോ അനിച്ചട്ഠോ? പീളനട്ഠോ അനിച്ചട്ഠോ പഭങ്ഗട്ഠോ സമ്പാപനട്ഠോ വിവേകട്ഠോ അനിച്ചട്ഠോ, അയം അനിച്ചട്ഠോ.

തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖട്ഠോ? പീളനട്ഠോ ദുക്ഖട്ഠോ സമ്പീളനട്ഠോ സംവേഗട്ഠോ ബ്യാധിനട്ഠോ, അയം ദുക്ഖട്ഠോ.

തത്ഥ കതമോ സുഞ്ഞട്ഠോ? അനുപലിത്തോ സുഞ്ഞട്ഠോ, അസമ്ഭാജനട്ഠോ ഗതപട്ഠോ [അപ്പട്ഠോ (പീ.)] വിവട്ടട്ഠോ, അയം സുഞ്ഞട്ഠോ.

തത്ഥ കതമോ അനത്തട്ഠോ? അനിസ്സരിയട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, അവസവത്തനട്ഠോ, അകാമകാരിട്ഠോ പരിവിദട്ഠോ, അയം അനത്തട്ഠോതി.

സുത്തത്ഥസമുച്ചയോ നാമ സംവത്തിസന്തികാ പേടകഭൂമി സമത്താ.