ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തോ

ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസോ

പഠമവഗ്ഗോ

൧൨൧. സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം,അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസം;

ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായം, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡന്തി. സബ്ബേസൂതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – സബ്ബേസൂതി. ഭൂതേസൂതി ഭൂതാ വുച്ചന്തി തസാ ച ഥാവരാ ച. തസാതി യേസം തസിതതണ്ഹാ അപ്പഹീനാ, യേസഞ്ച ഭയഭേരവാ അപ്പഹീനാ. കിംകാരണാ വുച്ചന്തി തസാ? തേ തസന്തി ഉത്തസന്തി പരിതസന്തി ഭാസന്തി സന്താസം ആപജ്ജന്തി, തംകാരണാ വുച്ചന്തി തസാ. ഥാവരാതി യേസം തസിതതണ്ഹാ പഹീനാ, യേസഞ്ച ഭയഭേരവാ പഹീനാ. കിംകാരണാ വുച്ചന്തി ഥാവരാ? തേ ന തസന്തി ന ഉത്തസന്തി ന പരിതസന്തി ന ഭായന്തി ന സന്താസം ആപജ്ജന്തി, തംകാരണാ വുച്ചന്തി ഥാവരാ. ദണ്ഡന്തി തയോ ദണ്ഡാ – കായദണ്ഡോ വചീദണ്ഡോ മനോദണ്ഡോ. തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായദണ്ഡോ, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം വചീദണ്ഡോ, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം മനോദണ്ഡോ. സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡന്തി സബ്ബേസു ഭൂതേസു ദണ്ഡം നിധായ നിദഹിത്വാ.

അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസന്തി ഏകമേകമ്പി സത്തം പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ അന്ദുയാ [അരുയാ (സ്യാ.), അദ്ദുയാ (ക.)] വാ രജ്ജുയാ വാ അവിഹേഠയന്തോ, സബ്ബേപി സത്തേ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ അന്ദുയാ വാ രജ്ജുയാ വാ അവിഹേഠയന്തോതി – അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസം.

ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായന്തി. നാതി പടിക്ഖേപോ; പുത്താതി ചത്താരോ പുത്താ – അത്രജോ പുത്തോ, ഖേത്തജോ പുത്തോ, ദിന്നകോ പുത്തോ, അന്തേവാസികോ പുത്തോ. സഹായന്തി സഹായാ വുച്ചന്തി യേഹി സഹ ആഗമനം ഫാസു, ഗമനം ഫാസു, ഗമനാഗമനം ഫാസു, ഠാനം ഫാസു, നിസജ്ജനം ഫാസു, സയനം [നിപജ്ജനം (സ്യാ.)] ഫാസു, ആലപനം ഫാസു, സല്ലപനം ഫാസു, ഉല്ലപനം ഫാസു, സമുല്ലപനം ഫാസു. ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായന്തി പുത്തമ്പി ന ഇച്ഛേയ്യ ന സാദിയേയ്യ ന പത്ഥയേയ്യ ന പിഹയേയ്യ നാഭിജപ്പേയ്യ, കുതോ മിത്തം വാ സന്ദിട്ഠം വാ സമ്ഭത്തം വാ സഹായം വാ ഇച്ഛേയ്യ [ഇച്ഛിസ്സതി (സ്യാ.) ഏവമീദിസേസു പദേസു അനാഗതവിഭത്തിയാ] സാദിയേയ്യ പത്ഥയേയ്യ പിഹയേയ്യ അഭിജപ്പേയ്യാതി – ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായം.

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി. ഏകോതി സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ, അദുതിയട്ഠേന ഏകോ, തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന [തണ്ഹാപഹാനട്ഠേന (സ്യാ.) മഹാനി. ൧൯൧] ഏകോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ഏകോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ഏകോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ഏകോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ, ഏകോ അനുത്തരം പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ? സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ സബ്ബം ഘരാവാസപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ പുത്തദാരപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ ഞാതിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ സന്നിധിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അകിഞ്ചനഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തേതി പാലേതി യപേതി യാപേതീതി – ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ അദുതിയട്ഠേന ഏകോ? സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഏകോ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവതി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി. സോ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ അഭിക്കമതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ രഹോ നിസീദതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തേതി പാലേതി യപേതി യാപേതീതി – ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ അദുതിയട്ഠേന ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന ഏകോ? സോ ഏവം ഏകോ അദുതിയോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ മഹാപധാനം പദഹന്തോ മാരം സസേനകം നമുചിം കണ്ഹം പമത്തബന്ധും വിധമേത്വാ ച തണ്ഹാജാലിനിം വിസരിതം വിസത്തികം പജഹി വിനോദേസി ബ്യന്തീഅകാസി അനഭാവംഗമേസി.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ? രാഗസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ, ദോസസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതദോസോതി ഏകോ, മോഹസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതമോഹോതി ഏകോ, കിലേസാനം പഹീനത്താ ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ഏകോ. ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ? ഏകായനമഗ്ഗോ വുച്ചതി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ.

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി.

ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ.

കഥം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകോ അനുത്തരം പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ? ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം. പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വീമംസാ വിപസ്സനാ സമ്മാദിട്ഠി. സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ മഗ്ഗപച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഞാണപച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ബുജ്ഝി; ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ആസവസമുദയോ’’തി ബുജ്ഝി…പേ… ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി ബുജ്ഝി; ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച…പേ… നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ബുജ്ഝി.

അഥ വാ, യം ബുജ്ഝിതബ്ബം അനുബുജ്ഝിതബ്ബം പടിബുജ്ഝിതബ്ബം സമ്ബുജ്ഝിതബ്ബം അധിഗന്തബ്ബം ഫസ്സിതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം, സബ്ബം തം തേന പച്ചേകബോധിഞാണേന ബുജ്ഝി അനുബുജ്ഝി പടിബുജ്ഝി സമ്ബുജ്ഝി അധിഗച്ഛി ഫസ്സേസി സച്ഛാകാസീതി ഏവം സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഏകോ അനുത്തരം പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി – ഏകോ.

ചരേതി അട്ഠ ചരിയായോ – ഇരിയാപഥചരിയാ, ആയതനചരിയാ, സതിചരിയാ, സമാധിചരിയാ, ഞാണചരിയാ, മഗ്ഗചരിയാ, പത്തിചരിയാ, ലോകത്ഥചരിയാ. ഇരിയാപഥചരിയാതി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു. ആയതനചരിയാതി ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു. സതിചരിയാതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. സമാധിചരിയാതി ചതൂസു ഝാനേസു. ഞാണചരിയാതി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. മഗ്ഗചരിയാതി ചതൂസു അരിയമഗ്ഗേസു. പത്തിചരിയാതി ചതൂസു സാമഞ്ഞഫലേസു. ലോകത്ഥചരിയാതി തഥാഗതേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു പദേസതോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേസു പദേസതോ സാവകേസു. ഇരിയാപഥചരിയാ ച പണിധിസമ്പന്നാനം, ആയതനചരിയാ ച ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം, സതിചരിയാ ച അപ്പമാദവിഹാരീനം, സമാധിചരിയാ ച അധിചിത്തമനുയുത്താനം, ഞാണചരിയാ ച ബുദ്ധിസമ്പന്നാനം, മഗ്ഗചരിയാ ച സമ്മാപടിപന്നാനം, പത്തിചരിയാ ച അധിഗതഫലാനം, ലോകത്ഥചരിയാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം പദേസതോ പച്ചേകബുദ്ധാനം പദേസതോ സാവകാനം. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ. അപരാപി അട്ഠ ചരിയായോ – അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ ചരതി, പഗ്ഗണ്ഹന്തോ വീരിയേന ചരതി, ഉപട്ഠപേന്തോ സതിയാ ചരതി, അവിക്ഖേപം കരോന്തോ സമാധിനാ ചരതി, പജാനന്തോ പഞ്ഞായ ചരതി, വിജാനന്തോ വിഞ്ഞാണചരിയായ ചരതി. ഏവം പടിപന്നസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി – ആയതനചരിയായ ചരതി. ഏവം പടിപന്നോ വിസേസമധിഗച്ഛതീതി – വിസേസചരിയായ ചരതി. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ.

അപരാപി അട്ഠ ചരിയായോ – ദസ്സനചരിയാ ച സമ്മാദിട്ഠിയാ, അഭിരോപനചരിയാ ച സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ, പരിഗ്ഗഹചരിയാ ച സമ്മാവാചായ, സമുട്ഠാനചരിയാ ച സമ്മാകമ്മന്തസ്സ, വോദാനചരിയാ ച സമ്മാആജീവസ്സ, പഗ്ഗഹചരിയാ ച സമ്മാവായാമസ്സ, ഉപട്ഠാനചരിയാ ച സമ്മാസതിയാ, അവിക്ഖേപചരിയാ ച സമ്മാസമാധിസ്സ. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ.

ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി യഥാ ഖഗ്ഗസ്സ നാമ വിസാണം ഏകം ഹോതി അദുതിയം, ഏവമേവ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തക്കപ്പോ തസ്സദിസോ തപ്പടിഭാഗോ. യഥാ അതിലോണം വുച്ചതി ലോണകപ്പോ, അതിതിത്തകം വുച്ചതി തിത്തകപ്പോ, അതിമധുരം വുച്ചതി മധുരകപ്പോ, അതിഉണ്ഹം വുച്ചതി അഗ്ഗികപ്പോ, അതിസീതലം വുച്ചതി ഹിമകപ്പോ, മഹാഉദകക്ഖന്ധോ വുച്ചതി സമുദ്ദകപ്പോ, മഹാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ സാവകോ വുച്ചതി സത്ഥുകപ്പോതി; ഏവമേവ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തത്ഥ തക്കപ്പോ തസ്സദിസോ തപ്പടിഭാഗോ ഏകോ അദുതിയോ മുത്തബന്ധനോ സമ്മാ ലോകേ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തേതി പാലേതി യപേതി യാപേതീതി – ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം, അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസം;

ന പുത്തമിച്ഛേയ്യ കുതോ സഹായം, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൨. സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാ,സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി;

ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാതി. സംസഗ്ഗാതി ദ്വേ സംസഗ്ഗാ – ദസ്സനസംസഗ്ഗോ ച സവനസംസഗ്ഗോ ച. കതമോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ? ഇധേകച്ചോ പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം. ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി – കേസാ വാ സോഭനാ [സോഭണാ (സ്യാ.)] മുഖം വാ സോഭനം അക്ഖീ വാ സോഭനാ കണ്ണാ വാ സോഭനാ നാസാ വാ സോഭനാ ഓട്ഠാ വാ സോഭനാ ദന്താ വാ സോഭനാ മുഖം വാ സോഭനം ഗീവാ വാ സോഭനാ ഥനാ വാ സോഭനാ ഉരം വാ സോഭനം ഉദരം വാ സോഭനം കടി വാ സോഭനാ ഊരൂ വാ സോഭനാ ജങ്ഘാ വാ സോഭനാ ഹത്ഥാ വാ സോഭനാ പാദാ വാ സോഭനാ അങ്ഗുലിയോ വാ സോഭനാ നഖാ വാ സോഭനാതി. ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അഭിപത്ഥേതി അനുപ്പാദേതി [അനുസ്സരതി (ക.)] അനുബന്ധതി രാഗബന്ധനം – അയം ദസ്സനസംസഗ്ഗോ.

കതമോ സവനസംസഗ്ഗോ? ഇധേകച്ചോ സുണാതി – ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ കുമാരീ വാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി. സുത്വാ സുണിത്വാ അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അഭിപത്ഥേതി അനുപ്പാദേതി അനുബന്ധതി രാഗബന്ധനം – അയം സവനസംസഗ്ഗോ.

സ്നേഹാതി ദ്വേ സ്നേഹാ – തണ്ഹാസ്നേഹോ ച ദിട്ഠിസ്നേഹോ ച. കതമോ തണ്ഹാസ്നേഹോ? യാവതാ തണ്ഹാസങ്ഖാതേന സീമകതം [സീമകതം മരിയാദികതം (സ്യാ.)] ഓധികതം പരിയന്തികതം പരിഗ്ഗഹിതം മമായിതം – ‘‘ഇദം മമ, ഏതം മമ, ഏത്തകം മമ, ഏത്താവതാ മമ’’. രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, കേവലമ്പി മഹാപഥവിം തണ്ഹാവസേന മമായതി, യാവതാ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം – അയം തണ്ഹാസ്നേഹോ.

കതമോ ദിട്ഠിസ്നേഹോ? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാദിട്ഠി. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ [പതിട്ഠാഹോ (ക.)] അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ അയാഥാവകസ്മിം യാഥാവകന്തി ഗാഹോ, യാവതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി – അയം ദിട്ഠിസ്നേഹോ.

സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാതി ദസ്സനസംസഗ്ഗപച്ചയാ ച സവനസംസഗ്ഗപച്ചയാ ച തണ്ഹാസ്നേഹോ ച ദിട്ഠിസ്നേഹോ ച ഭവന്തി സമ്ഭവന്തി ജായന്തി സഞ്ജായന്തി നിബ്ബത്തന്തി അഭിനിബ്ബത്തന്തി പാതുഭവന്തീതി – സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാ.

സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതീതി. സ്നേഹോതി ദ്വേ സ്നേഹാ – തണ്ഹാസ്നേഹോ ച ദിട്ഠിസ്നേഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാസ്നേഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിസ്നേഹോ. ദുക്ഖമിദം പഹോതീതി ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി, നില്ലോപമ്പി [വിലോപമ്പി (സ്യാ.) പസ്സ മഹാനി. ൧൭൦] ഹരതി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി. തമേനം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തി – ‘‘അയം, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’’തി. തമേനം രാജാ തം പരിഭാസതി. സോ പരിഭാസപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം [ദുക്ഖദോമനസ്സം (സ്യാ.)] പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. തമേനം രാജാ ബന്ധാപേതി – അന്ദുബന്ധനേന വാ രജ്ജുബന്ധനേന വാ സങ്ഖലികബന്ധനേന വാ വേത്തബന്ധനേന വാ ലതാബന്ധനേന വാ പക്ഖേപബന്ധനേന വാ പരിക്ഖേപബന്ധനേന വാ ഗാമബന്ധനേന വാ നിഗമബന്ധനേന വാ രട്ഠബന്ധനേന വാ ജനപദബന്ധനേന വാ, അന്തമസോ സവചനീയമ്പി കരോതി – ‘‘ന തേ ലബ്ഭാ ഇതോ പക്കമിതു’’ന്തി. സോ ബന്ധനപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. തമേനം രാജാ തസ്സേവ [തസ്സ (സ്യാ.)] ധനം ആഹരാപേതി – സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ. സോ ധനജാനിപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. തമേനം രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ [വിവിധാനി കമ്മകരണാനി (ക.)] കാരാപേതി – കസാഹിപി താളേതി, വേത്തേഹിപി താളേതി, അഡ്ഢദണ്ഡേഹിപി താളേതി, ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദതി, പാദമ്പി ഛിന്ദതി, ഹത്ഥപാദമ്പി ഛിന്ദതി, കണ്ണമ്പി ഛിന്ദതി, നാസമ്പി ഛിന്ദതി, കണ്ണനാസമ്പി ഛിന്ദതി, ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി കരോതി, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി കരോതി, രാഹുമുഖമ്പി കരോതി, ജോതിമാലികമ്പി കരോതി, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി കരോതി, ഏരകവത്തികമ്പി [ഏരകവട്ടികമ്പി (സ്യാ. ക.) പസ്സ മ. നി. ൧.൧൬൯] കരോതി, ചീരകവാസികമ്പി കരോതി, ഏണേയ്യകമ്പി കരോതി, ബളിസമംസികമ്പി കരോതി, കഹാപണികമ്പി കരോതി, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി [ഖാരാപടിച്ഛികമ്പി (ക.)] കരോതി, പലിഘപരിവത്തികമ്പി കരോതി, പലാലപീഠകമ്പി കരോതി, തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചതി, സുനഖേഹിപി ഖാദാപേതി, ജീവന്തമ്പി സൂലേ ഉത്താസേതി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദതി. സോ കമ്മകാരണപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം. രാജാ ഇമേസം ചതുന്നം ദണ്ഡാനം ഇസ്സരോ.

സോ സകേന കമ്മേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തമേനം നിരയപാലാ പഞ്ചവിധബന്ധനം നാമ കമ്മകാരണം കരോന്തി [കാരേന്തി (സ്യാ. ക.) പസ്സ മ. നി. ൩.൨൬൭] – തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം ദുതിയേ ഹത്ഥേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം പാദേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം ദുതിയേ പാദേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം മജ്ഝേ ഉരസ്മിം ഗമേന്തി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ [തിപ്പാ (സ്യാ.)] ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദേതി; ന ച താവ കാലം കരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

തമേനം നിരയപാലാ സംവേസേത്വാ [സംവേസിത്വാ (സ്യാ. ക.) പസ്സ മ. നി. ൩.൨൬൭] കുഠാരീഹി [കുധാരീഹി (സ്യാ. ക.)] തച്ഛന്തി…പേ… തമേനം നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ വാസീഹി തച്ഛന്തി. തമേനം നിരയപാലാ രഥേ യോജേത്വാ ആദിത്തായ പഥവിയാ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ [സഞ്ജോതിഭൂതായ (സ്യാ.)] സാരേന്തിപി പച്ചാസാരേന്തിപി. തമേനം നിരയപാലാ മഹന്തം അങ്ഗാരപബ്ബതം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആരോപേന്തിപി ഓരോപേന്തിപി. തമേനം നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ തത്തായ ലോഹകുമ്ഭിയാ പക്ഖിപന്തി ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ. സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചതി. സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനോ സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛതി, സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛതി, സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛതി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദേതി; ന ച താവ കാലങ്കരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

തമേനം നിരയപാലാ മഹാനിരയേ പക്ഖിപന്തി. സോ ഖോ പന മഹാനിരയോ –

ചതുക്കണ്ണോ ചതുദ്വാരോ, വിഭത്തോ ഭാഗസോ മിതോ;

അയോപാകാരപരിയന്തോ, അയസാ പടികുജ്ജിതോ.

തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;

സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതി സബ്ബദാ.

കദരിയാതപനാ [കദരിയാ താപനാ (ക.) മഹാനി. ൧൭൦] ഘോരാ, അച്ചിമന്തോ ദുരാസദാ;

ലോമഹംസനരൂപാ ച, ഭേസ്മാ പടിഭയാ ദുഖാ.

പുരത്ഥിമായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, പച്ഛിമായ പടിഹഞ്ഞതി.

പച്ഛിമായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, പുരിമായ പടിഹഞ്ഞതി.

ദക്ഖിണായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഉത്തരായ പടിഹഞ്ഞതി.

ഉത്തരായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ദക്ഖിണായ പടിഹഞ്ഞതി.

ഹേട്ഠതോ ച സമുട്ഠായ, അച്ചിക്ഖന്ധോ ഭയാനകോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഛദനസ്മിം പടിഹഞ്ഞതി.

ഛദനമ്ഹാ സമുട്ഠായ, അച്ചിക്ഖന്ധോ ഭയാനകോ;

ഡഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഭൂമിയം പടിഹഞ്ഞതി.

അയോകപാലമാദിത്തം, സന്തത്തം ജലിതം യഥാ;

ഏവം അവീചിനിരയോ, ഹേട്ഠാ ഉപരി പസ്സതോ.

തത്ഥ സത്താ മഹാലുദ്ദാ, മഹാകിബ്ബിസകാരിനോ;

അച്ചന്തപാപകമ്മന്താ, പച്ചന്തി ന ച മിയ്യരേ [മീയരേ (ക.)].

ജാതവേദസമോ കായോ, തേസം നിരയവാസിനം;

പസ്സ കമ്മാനം ദള്ഹത്തം, ന ഭസ്മാ ഹോതി നപി മസി.

പുരത്ഥിമേനപി ധാവന്തി, തതോ ധാവന്തി പച്ഛിമം;

ഉത്തരേനപി ധാവന്തി, തതോ ധാവന്തി ദക്ഖിണം.

യം യം ദിസം പധാവന്തി, തം തം ദ്വാരം പിധീയതി;

അഭിനിക്ഖമിതാസാ തേ, സത്താ മോക്ഖഗവേസിനോ.

ന തേ തതോ നിക്ഖമിതും, ലഭന്തി കമ്മപച്ചയാ;

തേസഞ്ച പാപകമ്മന്തം, അവിപക്കം കതം ബഹുന്തി.

ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ ജാതം? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ജാതം.

യാനി ച നേരയികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച തിരച്ഛാനയോനികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച പേത്തിവിസയികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച മാനുസികാനി ദുക്ഖാനി, താനി കുതോ ജാതാനി കുതോ സഞ്ജാതാനി കുതോ നിബ്ബത്താനി കുതോ അഭിനിബ്ബത്താനി കുതോ പാതുഭൂതാനി? തസ്സ സ്നേഹപച്ചയാ ച നന്ദിപച്ചയാ ച രാഗപച്ചയാ ച നന്ദിരാഗപച്ചയാ ച ഭവന്തി സമ്ഭവന്തി ജായന്തി സഞ്ജായന്തി നിബ്ബത്തന്തി അഭിനിബ്ബത്തന്തി പാതുഭവന്തീതി – സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി.

ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോതി. സ്നേഹോതി ദ്വേ സ്നേഹാ – തണ്ഹാസ്നേഹോ ച ദിട്ഠിസ്നേഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാസ്നേഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിസ്നേഹോ. ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോതി തണ്ഹാസ്നേഹോ ച ദിട്ഠിസ്നേഹോ ച ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ ദക്ഖമാനോ ഓലോകയമാനോ നിജ്ഝായമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോതി – ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘സംസഗ്ഗജാതസ്സ ഭവന്തി സ്നേഹാ, സ്നേഹന്വയം ദുക്ഖമിദം പഹോതി;

ആദീനവം സ്നേഹജം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൩. മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ, ഹാപേതി അത്ഥം പടിബദ്ധചിത്തോ [പടിബന്ധചിത്തോ (ക.)] ;

ഏതം ഭയം സന്ഥവേ [സന്ധവേ (ക.)] പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ, ഹാപേതി അത്ഥം പടിബദ്ധചിത്തോതി. മിത്താതി ദ്വേ മിത്താ – അഗാരികമിത്തോ ച അനാഗാരികമിത്തോ [പബ്ബജിതമിത്തോ (ക.) ഏവമുപരിപി] ച. കതമോ അഗാരികമിത്തോ? ഇധേകച്ചോ ദുദ്ദദം ദദാതി, ദുച്ചജം ചജതി, ദുക്കരം കരോതി, ദുക്ഖമം ഖമതി, ഗുയ്ഹമസ്സ ആചിക്ഖതി, ഗുയ്ഹമസ്സ പരിഗൂഹതി [പരിഗുയ്ഹതി (സ്യാ. ക.)], ആപദാസു ന വിജഹതി, ജീവിതമ്പിസ്സ അത്ഥായ പരിച്ചത്തം ഹോതി, ഖീണേ നാതിമഞ്ഞതി – അയം അഗാരികമിത്തോ.

കതമോ അനാഗാരികമിത്തോ? ഇധ ഭിക്ഖു പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച വത്താ ച വചനക്ഖമോ ച ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ച അട്ഠാനേ നിയോജേതി അധിസീലേ സമാദപേതി, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാനുയോഗേ സമാദപേതി, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം…പേ… ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം… പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം… പഞ്ചന്നം ബലാനം… സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം… അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാനുയോഗേ സമാദപേതി – അയം അനാഗാരികമിത്തോ.

സുഹജ്ജാ വുച്ചന്തി യേഹി സഹ ആഗമനം ഫാസു ഗമനം ഫാസു ഠാനം ഫാസു നിസജ്ജനം [നിസജ്ജാ (ക.)] ഫാസു സയനം ഫാസു ആലപനം ഫാസു സല്ലപനം ഫാസു ഉല്ലപനം ഫാസു സമുല്ലപനം ഫാസു. മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ ഹാപേതി അത്ഥന്തി മിത്തേ ച സുഹജ്ജേ ച സന്ദിട്ഠേ ച സമ്ഭത്തേ ച സഹായേ ച അനുകമ്പമാനോ അനുപേക്ഖമാനോ അനുഗണ്ഹമാനോ അത്തത്ഥമ്പി പരത്ഥമ്പി ഉഭയത്ഥമ്പി ഹാപേതി, ദിട്ഠധമ്മികമ്പി അത്ഥം ഹാപേതി, സമ്പരായികമ്പി അത്ഥം ഹാപേതി, പരമത്ഥമ്പി ഹാപേതി പഹാപേതി പരിഹാപേതി പരിധംസേതി പരിവജ്ജേതി [പരിസജ്ജേതി (സ്യാ.)] അന്തരധാപേതീതി – മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ ഹാപേതി അത്ഥം.

പടിബദ്ധചിത്തോതി ദ്വീഹി കാരണേഹി പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി – അത്താനം വാ നീചം ഠപേന്തോ പരം ഉച്ചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി, അത്താനം വാ ഉച്ചം ഠപേന്തോ പരം നീചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി. കഥം അത്താനം നീചം ഠപേന്തോ പരം ഉച്ചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി? തുമ്ഹേ മേ ബഹൂപകാരാ, അഹം തുമ്ഹേ നിസ്സായ ലഭാമി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം. യമ്പി [യേപി (ക.) ഏവം ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൫൧] മേ അഞ്ഞേ ദാതും വാ കാതും വാ മഞ്ഞന്തി തുമ്ഹേ നിസ്സായ തുമ്ഹേ സമ്പസ്സന്താ. യമ്പി മേ പോരാണം മാതാപേത്തികം നാമഗോത്തം, തമ്പി മേ അന്തരഹിതം. തുമ്ഹേഹി അഹം ഞായാമി – അസുകസ്സ കുലുപകോ, അസുകായ കുലുപകോതി. ഏവം അത്താനം നീചം ഠപേന്തോ പരം ഉച്ചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി.

കഥം അത്താനം ഉച്ചം ഠപേന്തോ പരം നീചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതി? അഹം തുമ്ഹാകം ബഹൂപകാരോ, തുമ്ഹേ മം ആഗമ്മ ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ധമ്മം സരണം ഗതാ, സങ്ഘം സരണം ഗതാ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ, മുസാവാദാ പടിവിരതാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ; അഹം തുമ്ഹാകം ഉദ്ദേസം ദേമി, പരിപുച്ഛം ദേമി, ഉപോസഥം ആചിക്ഖാമി, നവകമ്മം അധിട്ഠാമി. അഥ പന തുമ്ഹേ മം ഉജ്ഝിത്വാ [പരിച്ചജിത്വാ (സ്യാ.)] അഞ്ഞേ സക്കരോഥ ഗരും കരോഥ മാനേഥ പൂജേഥാതി. ഏവം അത്താനം ഉച്ചം ഠപേന്തോ പരം നീചം ഠപേന്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹോതീതി – മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ, ഹാപേതി അത്ഥം പടിബദ്ധചിത്തോ.

ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോതി. ഭയന്തി ജാതിഭയം ജരാഭയം ബ്യാധിഭയം മരണഭയം രാജഭയം ചോരഭയം അഗ്ഗിഭയം ഉദകഭയം അത്താനുവാദഭയം പരാനുവാദഭയം ദണ്ഡഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം ഊമിഭയം കുമ്ഭിലഭയം ആവട്ടഭയം സുസുമാരഭയം [സുംസുമാരഭയം (സ്യാ.)] ആജീവികഭയം അസിലോകഭയം പരിസസാരജ്ജഭയം മദനഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉബ്ബേഗോ ഉത്രാസോ. സന്ഥവേതി ദ്വേ സന്ഥവാ – തണ്ഹാസന്ഥവോ ച ദിട്ഠിസന്ഥവോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാസന്ഥവോ…പേ… അയം ദിട്ഠിസന്ഥവോ. ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോതി ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ ദക്ഖമാനോ ഓലോകയമാനോ നിജ്ഝായമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോതി – ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘മിത്തേ സുഹജ്ജേ അനുകമ്പമാനോ, ഹാപേതി അത്ഥം പടിബദ്ധചിത്തോ;

ഏതം ഭയം സന്ഥവേ പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൪. വംസോ വിസാലോവ യഥാ വിസത്തോ,പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

വംസക്കളീരോവ [വംസേ കളീരോവ (ക.)] അസജ്ജമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

വംസോ വിസാലോവ യഥാ വിസത്തോതി വംസോ വുച്ചതി വേളുഗുമ്ബോ. യഥാ വേളുഗുമ്ബസ്മിം പോരാണകാ വംസാ സത്താ [വേളുഗുമ്ബസ്മിം കണ്ടകാ ജടിതാ സംസിബ്ബിതാ (സ്യാ.)] വിസത്താ ആസത്താ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാ, ഏവമേവ വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദിരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ സുത്തം വിസടാ ആയൂഹനീ ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി വനം വനഥോ സന്ഥവോ സിനേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു ആസാ ആസീസനാ ആസീസിതത്തം രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ സാധുകമ്യതാ അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛദനം ബന്ധനം ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ മാരനിവാസോ മാരബന്ധനം തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം.

വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസാലാതി വിസത്തികാ വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസമാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ, വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ. വിസാലാ വാ പന തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ കുലേ ഗണേ ആവാസേ ലാഭേ യസേ പസംസായ സുഖേ ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ സേനാസനേ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ കാമധാതുയാ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ സഞ്ഞാഭവേ അസഞ്ഞാഭവേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവേ ഏകവോകാരഭവേ ചതുവോകാരഭവേ പഞ്ചവോകാരഭവേ അതീതേ അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു വിസതാ വിത്ഥതാതി – വിസത്തികാതി – വംസോ വിസാലോവ യഥാ വിസത്തോ.

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാതി. പുത്താതി ചത്താരോ പുത്താ – അത്രജോ പുത്തോ, ഖേത്തജോ പുത്തോ, ദിന്നകോ പുത്തോ, അന്തേവാസികോ പുത്തോ. ദാരാ വുച്ചന്തി ഭരിയായോ. അപേക്ഖാ വുച്ചന്തി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലന്തി – പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ.

വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോതി വംസോ വുച്ചതി വേളുഗുമ്ബോ. യഥാ വേളുഗുമ്ബസ്മിം തരുണകാ കളീരകാ [തരുണകളീരാ (സ്യാ.)] അസത്താ അലഗ്ഗാ അഗധിതാ [അപലിവേട്ഠിതാ (സ്യാ.)] അപലിബുദ്ധാ നിക്ഖന്താ നിസ്സടാ വിപ്പമുത്താ ഏവമേവ. സജ്ജാതി ദ്വേ സജ്ജനാ – തണ്ഹാസജ്ജനാ ച ദിട്ഠിസജ്ജനാ ച…പേ… അയം തണ്ഹാസജ്ജനാ…പേ… അയം ദിട്ഠിസജ്ജനാ. തസ്സ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസ്സ തണ്ഹാസജ്ജനാ പഹീനാ, ദിട്ഠിസജ്ജനാ പടിനിസ്സട്ഠാ. തണ്ഹാസജ്ജനായ പഹീനത്താ ദിട്ഠിസജ്ജനായ പടിനിസ്സട്ഠത്താ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ രൂപേ ന സജ്ജതി സദ്ദേ ന സജ്ജതി ഗന്ധേ ന സജ്ജതി രസേ ന സജ്ജതി ഫോട്ഠബ്ബേ ന സജ്ജതി കുലേ…പേ… ഗണേ… ആവാസേ… ലാഭേ… യസേ… പസംസായ… സുഖേ… ചീവരേ… പിണ്ഡപാതേ… സേനാസനേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ… കാമധാതുയാ… രൂപധാതുയാ… അരൂപധാതുയാ… കാമഭവേ… രൂപഭവേ… അരൂപഭവേ… സഞ്ഞാഭവേ… അസഞ്ഞാഭവേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവേ… ഏകവോകാരഭവേ… ചതുവോകാരഭവേ… പഞ്ചവോകാരഭവേ… അതീതേ… അനാഗതേ… പച്ചുപ്പന്നേ… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു ന സജ്ജതി ന ഗണ്ഹാതി ന ബജ്ഝതി ന പലിബജ്ഝതി ന മുച്ഛതി; നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘വംസോ വിസാലോവ യഥാ വിസത്തോ, പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ;

വംസക്കളീരോവ അസജ്ജമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൫. മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ [അബന്ധോ (സ്യാ. ക.)], യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ;

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ, യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായാതി. മിഗോതി ദ്വേ മിഗാ – ഏണിമിഗോ ച പസദമിഗോ ച. യഥാ ആരഞ്ഞികോ [ആരഞ്ഞകോ (സ്യാ. ക.)] മിഗോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ [അരഞ്ഞേ വസമാനോ (സ്യാ.)] വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആരഞ്ഞികോ മിഗോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനാപാഥഗതോ, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം [പരം (ക.) മ. നി. ൧.൨൭൧] വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അന്ധമകാസി മാരം, അപദം വധിത്വാ മാരചക്ഖും അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’, തിണ്ണോ ലോകേ വിസത്തികം. സോ വിസ്സത്ഥോ ഗച്ഛതി വിസ്സത്ഥോ തിട്ഠതി വിസ്സത്ഥോ നിസീദതി വിസ്സത്ഥോ സേയ്യം കപ്പേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനാപാഥഗതോ, ഭിക്ഖവേ, പാപിമതോ’’തി – മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ, യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ.

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോതി. വിഞ്ഞൂതി പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ. നരോതി സത്തോ മാണവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോ. സേരീതി ദ്വേ സേരീ – ധമ്മോപി സേരീ പുഗ്ഗലോപി സേരീ. കതമോ ധമ്മോ സേരീ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – അയം ധമ്മോ സേരീ. കതമോ പുഗ്ഗലോ സേരീ? യോ ഇമിനാ സേരിനാ ധമ്മേന സമന്നാഗതോ, സോ വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സേരീ. വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോതി വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം ധമ്മം പേക്ഖമാനോ, ദക്ഖമാനോ ഓലോകയമാനോ നിജ്ഝായമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോതി – വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘മിഗോ അരഞ്ഞമ്ഹി യഥാ അബദ്ധോ, യേനിച്ഛകം ഗച്ഛതി ഗോചരായ;

വിഞ്ഞൂ നരോ സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൬. ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ,വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായ;

അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായാതി സഹായാ വുച്ചന്തി യേഹി സഹ ആഗമനം ഫാസു ഗമനം ഫാസു ഗമനാഗമനം ഫാസു ഠാനം ഫാസു നിസജ്ജനം ഫാസു സയനം ഫാസു ആലപനം ഫാസു സല്ലപനം ഫാസു ഉല്ലപനം ഫാസു സമുല്ലപനം ഫാസു. ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായാതി സഹായമജ്ഝേ വാസേപി ഠാനേപി ഗമനേപി ചാരികായപി അത്തത്ഥമന്തനാ പരത്ഥമന്തനാ ഉഭയത്ഥമന്തനാ ദിട്ഠധമ്മികത്ഥമന്തനാ സമ്പരായികത്ഥമന്തനാ പരമത്ഥമന്തനാ [ഉഭയത്ഥമന്തനാ (ക.)] തി – ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായ.

അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോതി അനഭിജ്ഝിതം ഏതം വത്ഥു ബാലാനം അസപ്പുരിസാനം തിത്ഥിയാനം തിത്ഥയസാവകാനം, യദിദം – ഭണ്ഡുകാസായവത്ഥവസനതാ. അഭിജ്ഝിതം ഏതം വത്ഥു പണ്ഡിതാനം സപ്പുരിസാനം ബുദ്ധസാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം, യദിദം – ഭണ്ഡുകാസായവത്ഥവസനതാ. സേരീതി ദ്വേ സേരീ – ധമ്മോപി സേരീ പുഗ്ഗലോപി സേരീ. കതമോ ധമ്മോ സേരീ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ …പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – അയം ധമ്മോ സേരീ. കതമോ പുഗ്ഗലോ സേരീ? യോ ഇമിനാ സേരിനാ ധമ്മേന സമന്നാഗതോ, സോ വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സേരീ. അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോതി സേരിതം ധമ്മം പേക്ഖമാനോ ദക്ഖമാനോ ഓലോകയമാനോ നിജ്ഝായമാനോ ഉപപരിക്ഖമാനോതി – അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘ആമന്തനാ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, വാസേ ഠാനേ ഗമനേ ചാരികായ;

അനഭിജ്ഝിതം സേരിതം പേക്ഖമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൭. ഖിഡ്ഡാ [ഖിട്ടാ (ക.)] രതീ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ,പുത്തേസു ച വിപുലം ഹോതി പേമം;

പിയവിപ്പയോഗം [വിപ്പയോഗമ്പി (ക.)] വിജിഗുച്ഛമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

ഖിഡ്ഡാ രതീ ഹോതി സഹായമജ്ഝേതി. ഖിഡ്ഡാതി ദ്വേ ഖിഡ്ഡാ – കായികാ ച ഖിഡ്ഡാ വാചസികാ ച ഖിഡ്ഡാ. കതമാ കായികാ ഖിഡ്ഡാ? ഹത്ഥീഹിപി കീളന്തി, അസ്സേഹിപി കീളന്തി, രഥേഹിപി കീളന്തി, ധനൂഹിപി കീളന്തി, ഥരൂഹിപി കീളന്തി, അട്ഠപദേഹിപി കീളന്തി, ദസപദേഹിപി കീളന്തി, ആകാസേപി കീളന്തി, പരിഹാരപഥേപി കീളന്തി, സന്തികായപി കീളന്തി, ഖലികായപി കീളന്തി, ഘടികായപി കീളന്തി, സലാകഹത്ഥേനപി കീളന്തി, അക്ഖേനപി കീളന്തി, പങ്ഗചീരേനപി കീളന്തി, വങ്കകേനപി കീളന്തി, മോക്ഖചികായപി കീളന്തി, ചിങ്ഗുലകേനപി കീളന്തി, പത്താള്ഹകേനപി കീളന്തി, രഥകേനപി കീളന്തി, ധനുകേനപി കീളന്തി, അക്ഖരികായപി കീളന്തി, മനേസികായപി കീളന്തി, യഥാവജ്ജേനപി കീളന്തി. അയം കായികാ ഖിഡ്ഡാ.

കതമാ വാചസികാ ഖിഡ്ഡാ? മുഖഭേരികം മുഖാലമ്ബരം മുഖഡിണ്ഡിമകം [മുഖദേണ്ഡിമകം (സ്യാ.), മുഖദിന്ദിമകം (ക.)] മുഖചലിമകം മുഖകേരകം [മുഖഭേരുകം (സ്യാ.)] മുഖദദ്ദരികം നാടകം ലാസം ഗീതം ദവകമ്മം. അയം വാചസികാ ഖിഡ്ഡാ.

രതീതി അനുക്കണ്ഠിതാധിവചനമേതം രതീതി. സഹായാ വുച്ചന്തി യേഹി സഹ ആഗമനം ഫാസു ഗമനം ഫാസു ഗമനാഗമനം ഫാസു ഠാനം ഫാസു നിസജ്ജനം ഫാസു സയനം ഫാസു ആലപനം ഫാസു സല്ലപനം ഫാസു ഉല്ലപനം ഫാസു സമുല്ലപനം ഫാസു. ഖിഡ്ഡാ രതീ ഹോതി സഹായമജ്ഝേതി ഖിഡ്ഡാ ച രതി ച സഹായമജ്ഝേ ഹോതീതി – ഖിഡ്ഡാ രതീ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ.

പുത്തേസു ച വിപുലം ഹോതി പേമന്തി. പുത്താതി ചത്താരോ പുത്താ – അത്രജോ പുത്തോ, ഖേത്തജോ പുത്തോ, ദിന്നകോ പുത്തോ, അന്തേവാസികോ പുത്തോ. പുത്തേസു ച വിപുലം ഹോതിം പേമന്തി പുത്തേസു ച അധിമത്തം ഹോതി പേമന്തി – പുത്തേസു ച വിപുലം ഹോതി പേമം.

പിയവിപ്പയോഗം വിജിഗുച്ഛമാനോതി ദ്വേ പിയാ – സത്താ വാ സങ്ഖാരാ വാ. കതമേ സത്താ പിയാ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ ഫാസുകാമാ യോഗക്ഖേമകാമാ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ, ഇമേ സത്താ പിയാ.

കതമേ സങ്ഖാരാ പിയാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ പിയാ. പിയവിപ്പയോഗം വിജിഗുച്ഛമാനോതി പിയാനം വിപ്പയോഗം വിജിഗുച്ഛമാനോ അട്ടിയമാനോ ഹരായമാനോതി – പിയവിപ്പയോഗം വിജിഗുച്ഛമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ. തേനാഹ സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ –

‘‘ഖിഡ്ഡാ രതീ ഹോതി സഹായമജ്ഝേ, പുത്തേസു ച വിപുലം ഹോതി പേമം;

പിയവിപ്പയോഗം വിജിഗുച്ഛമാനോ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

൧൨൮. ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി,സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന;

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ.

ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതീതി. ചാതുദ്ദിസോതി സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സ്യാ.) പസ്സ ദീ. നി. ൩.൩൦൮] ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന…പേ… മുദിതാസഹഗതേന…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം…പേ… അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതീതി മേത്തായ ഭാവിതത്താ യേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ [അപ്പടികുലാ (ബഹൂസു)] ഹോന്തി, യേ ദക്ഖിണായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ പച്ഛിമായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ഉത്തരായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ദക്ഖിണായ അനുദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ പച്ഛിമായ അനുദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ഉത്തരായ അനുദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ഉപരിമായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, യേ ദിസാസു വിദിസാസു സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി; കരുണായ ഭാവിതത്താ മുദിതായ ഭാവിതത്താ ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ യേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി…പേ… യേ ദിസാസു വിദിസാസു സത്താ തേ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തീതി – ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി.

സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേനാതി സോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ന ച ചീവരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം [അപ്പടിരൂപം (സ്യാ.)] ആപജ്ജതി. അലദ്ധാ ച ചീവരം ന പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച ചീവരം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപസന്നോ [അനജ്ഝോപന്നോ (സ്യാ.)] ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. തായ ച പന ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ, അയം വുച്ചതി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോ. സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന…പേ…

സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന…പേ… സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, ഇതരീതരഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ന ച ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി. അലദ്ധാ ച ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം ന പരിതസ്സതി. ലദ്ധാ ച ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. തായ ച ഇതരീതരഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരസന്തുട്ഠിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ, അയം വുച്ചതി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോതി – സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന.

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീതി. പരിസ്സയാതി ദ്വേ പരിസ്സയാ – പാകടപരിസ്സയാ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ ച. കതമേ പാകടപരിസ്സയാ? സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ [ഗോമഹിസാ (സ്യാ.) മഹാനി. ൫] ഹത്ഥീ അഹീ വിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാ, ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ ജരോ കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതപിത്തം മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ, പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ, സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാ ഇതി വാ. ഇമേ വുച്ചന്തി പാകടപരിസ്സയാ.

കതമേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ? കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം കാമച്ഛന്ദനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണം രാഗോ ദോസോ മോഹോ കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോ, സബ്ബേ കിലേസാ സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ സബ്ബേ ദരഥാ സബ്ബേ പരിളാഹാ സബ്ബേ സന്താപാ സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ. ഇമേ വുച്ചന്തി പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ.

പരിസ്സയാതി കേനട്ഠേന പരിസ്സയാ? പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ, പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ, തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ. കഥം പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തി. ഏവം പരിസഹന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം? സമ്മാപടിപദായ അനുലോമപടിപദായ അപച്ചനീകപടിപദായ അന്വത്ഥപടിപദായ ധമ്മാനുധമ്മപടിപദായ സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ജാഗരിയാനുയോഗസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ, ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം… ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം… പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം… പഞ്ചന്നം ബലാനം… സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം… അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാനുയോഗസ്സ – ഇമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. ഏവം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ? തത്ഥേതേ [തത്ര തേ (ക.)] പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാ. യഥാ ബിലേ ബിലാസയാ പാണാ സയന്തി, ദകേ ദകാസയാ [ഉദകേ ഉദകാസയാ (സ്യാ.)] പാണാ സയന്തി, വനേ വനാസയാ പാണാ സയന്തി, രുക്ഖേ രുക്ഖാസയാ പാണാ സയന്തി; ഏവമേവ തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാതി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സാന്തേവാസികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി യേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, സരസങ്കപ്പാ സംഞ്ഞോജനീയാ [സഞ്ഞോജനികാ (ക.)], ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോ വുച്ചതി. തേന സമുദാചരേന സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജന്തി യേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സംയോജനീയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേന സമുദാചരേന സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ഏവമ്പി, തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ. കതമേ തയോ? ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ [അന്തരാമലം (സ്യാ. ക.) പസ്സ ഇതിവു. ൮൮] അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ, ദോസോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… മോഹോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ’’തി.

അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

അനത്ഥജനനോ ദോസോ, ദോസോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

ദുട്ഠോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ദുട്ഠോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം ദോസോ സഹതേ നരം.

അനത്ഥജനനോ മോഹോ, മോഹോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.