൬. അകാലമരണപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ സത്താ മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തി, ഉദാഹു അകാലേപി മരന്തീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, കാലേപി മരണം, അത്ഥി അകാലേപി മരണ’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേ കാലേ മരന്തി, കേ അകാലേ മരന്തീ’’തി? ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബാ പന, മഹാരാജ, തയാ അമ്ബരുക്ഖാ വാ ജമ്ബുരുക്ഖാ വാ, അഞ്ഞസ്മാ വാ പന ഫലരുക്ഖാ ഫലാനി പതന്താനി ആമാനി ച പക്കാനി ചാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യാനി താനി, മഹാരാജ, ഫലാനി രുക്ഖതോ പതന്തി, സബ്ബാനി താനി കാലേ യേവ പതന്തി, ഉദാഹു അകാലേപീ’’തി? ‘‘യാനി താനി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഫലാനി പരിപക്കാനി വിലീനാനി പതന്തി, സബ്ബാനി താനി കാലേ പതന്തി. യാനി പന താനി അവസേസാനി ഫലാനി തേസു കാനിചി കിമിവിദ്ധാനി പതന്തി, കാനിചി ലഗുളഹതാനി [സകുണപഹതാ (സ്യാ.), ലകുടഹതാനി (സീ. പീ. ക.)] പതന്തി, കാനിചി വാതപ്പഹതാനി പതന്തി, കാനിചി അന്തോപൂതികാനി ഹുത്വാ പതന്തി, സബ്ബാനി താനി അകാലേ പതന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജരാവേഗഹതാ മരന്തി, തേ യേവ കാലേ മരന്തി, അവസേസാ കേചി കമ്മപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, കേചി ഗതിപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, കേചി കിരിയപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ കമ്മപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ ഗതിപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ കിരിയപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ ജരാവേഗപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തി, യോപി മാതുകുച്ഛിഗതോ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, കാലേ യേവ സോ മരതി. യോപി വിജാതഘരേ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, സോപി കാലേ യേവ മരതി. യോപി മാസികോ മരതി…പേ… യോപി വസ്സസതികോ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, കാലേ യേവ സോ മരതി, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകാലേ മരണം നാമ ന ഹോതി, യേ കേചി മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തീ’’തി.

‘‘സത്തിമേ, മഹാരാജ, വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരന്തി. കതമേ സത്ത? ജിഘച്ഛിതോ, മഹാരാജ, ഭോജനം അലഭമാനോ ഉപഹതബ്ഭന്തരോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, പിപാസിതോ, മഹാരാജ, പാനീയം അലഭമാനോ പരിസുക്ഖഹദയോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, അഹിനാ ദട്ഠോ, മഹാരാജ, വിസവേഗാഭിഹതോ തികിച്ഛകം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, വിസമാസിതോ, മഹാരാജ, ഡയ്ഹന്തേസു അങ്ഗപച്ചങ്ഗേസു അഗദം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, അഗ്ഗിഗതോ, മഹാരാജ, ഝായമാനോ നിബ്ബാപനം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, ഉദകഗതോ, മഹാരാജ, പതിട്ഠം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, സത്തിഹതോ, മഹാരാജ, ആബാധികോ ഭിസക്കം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, സത്ത വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരന്തി. തത്രാപാഹം, മഹാരാജ, ഏകംസേന വദാമി.

‘‘അട്ഠവിധേന, മഹാരാജ, സത്താനം കാലങ്കിരിയാ ഹോതി, വാതസമുട്ഠാനേന പിത്തസമുട്ഠാനേന സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന സന്നിപാതികേന ഉതുവിപരിണാമേന വിസമപരിഹാരേന ഓപക്കമികേന കമ്മവിപാകേന, മഹാരാജ, സത്താനം കാലങ്കിരിയാ ഹോതി. തത്ര, മഹാരാജ, യദിദം കമ്മവിപാകേന കാലങ്കിരിയാ, സാ യേവ തത്ഥ സാമയികാ [സാമായികാ (ക.)] കാലങ്കിരിയാ, അവസേസാ അസാമയികാ കാലങ്കിരിയാതി. ഭവതി ച –

‘‘‘ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, അഹിദട്ഠാ [അഹിദട്ഠോ (സീ.), അഹിനാ ദട്ഠോ (പീ.)] വിസേന ച;

അഗ്ഗിഉദകസത്തീഹി, അകാലേ തത്ഥ മീയതി;

വാതപിത്തേന സേമ്ഹേന, സന്നിപാതേനുതൂഹി ച;

വിസമോപക്കമകമ്മേഹി, അകാലേ തത്ഥ മീയതീ’തി.

‘‘കേചി, മഹാരാജ, സത്താ പുബ്ബേ കതേന തേന തേന അകുസലകമ്മവിപാകേന മരന്തി. ഇധ, മഹാരാജ, യോ പുബ്ബേ പരേ ജിഘച്ഛായ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ജിഘച്ഛായ പരിപീളിതോ ഛാതോ പരികിലന്തോ സുക്ഖമിലാതഹദയോ ബുഭുക്ഖിതോ [സുക്ഖിതോ (സീ. പീ. ക.)] വിസുക്ഖിതോ ഝായന്തോ അബ്ഭന്തരം പരിഡയ്ഹന്തോ ജിഘച്ഛായ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ പിപാസായ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി പേതോ ഹുത്വാ നിജ്ഝാമതണ്ഹികോ സമാനോ ലൂഖോ കിസോ പരിസുക്ഖിതഹദയോ പിപാസായ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ അഹിനാ ഡംസാപേത്വാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി അജഗരമുഖേനേവ അജഗരമുഖം കണ്ഹസപ്പമുഖേനേവ കണ്ഹസപ്പമുഖം പരിവത്തിത്വാ തേഹി ഖായിതഖായിതോ അഹീഹി ദട്ഠോ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ വിസം ദത്വാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഡയ്ഹന്തേഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി ഭിജ്ജമാനേന സരീരേന കുണപഗന്ധം വായന്തോ വിസേനേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ അഗ്ഗിനാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി അങ്ഗാരപബ്ബതേനേവ അങ്ഗാരപബ്ബതം യമവിസയേനേവ യമവിസയം പരിവത്തിത്വാ ദഡ്ഢവിദഡ്ഢഗത്തോ അഗ്ഗിനാ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മലല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ ഉദകേന മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഹതവിലുത്തഭഗ്ഗദുബ്ബലഗത്തോ ഖുബ്ഭിതചിത്തോ [ഖുഭിതചിത്തോ (സീ. പീ.)] ഉദകേനേവ [ഉദകേ യേവ (ബഹൂസു)] മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ സത്തിയാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഛിന്നഭിന്നകോട്ടിതവികോട്ടിതോ സത്തിമുഖസമാഹതോ സത്തിയാ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം’’.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അകാലേ മരണം അത്ഥീതി യം വദേതി, ഇങ്ഘ മേ ത്വം തത്ഥ കാരണം അതിദിസാതി’’. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ആദിന്നതിണകട്ഠസാഖാപലാസോ പരിയാദിന്നഭക്ഖോ ഉപാദാനസങ്ഖയാ നിബ്ബായതി, സോ അഗ്ഗി വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ നിബ്ബുതോ നാമാ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ആദിന്നതിണകട്ഠസാഖാപലാസോ അസ്സ, തം അപരിയാദിന്നേ യേവ തിണകട്ഠസാഖാപലാസേ മഹതിമഹാമേഘോ അഭിപ്പവസ്സിത്വാ നിബ്ബാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമയേ നിബ്ബുതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമകേന അഗ്ഗിക്ഖന്ധേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, മേഘേന പടിപീളിതോ സോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ അസമയേ നിബ്ബുതോ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ പിത്തസമുട്ഠാനേന വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന വാ സന്നിപാതികേന വാ ഉതുപരിണാമജേന വാ വിസമപരിഹാരജേന വാ ഓപക്കമികേന വാ ജിഘച്ഛായ വാ പിപാസായ വാ സപ്പദട്ഠേന വാ വിസമാസിതേന വാ അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഗഗനേ മഹതിമഹാവലാഹകോ ഉട്ഠഹിത്വാ നിന്നഞ്ച ഥലഞ്ച പരിപൂരയന്തോ അഭിവസ്സതി, സോ വുച്ചതി ‘മേഘോ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ വസ്സതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഗഗനേ മഹതിമഹാവലാഹകോ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തരായേവ മഹതാ വാതേന അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, മഹാവലാഹകോ സമയേ വിഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ വലാഹകോ പുരിമേന വലാഹകേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, വാതേന പടിപീളിതോ സോ വലാഹകോ അസമയപ്പത്തോ യേവ വിഗതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ബലവാ ആസീവിസോ കുപിതോ കിഞ്ചിദേവ പുരിസം ഡംസേയ്യ, തസ്സ തം വിസം അനീതികം അനുപദ്ദവം മരണം പാപേയ്യ, തം വിസം വുച്ചതി ‘അനീതികമനുപദ്ദവം കോടിഗത’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ ജീവിതകോടിഗതോ സാമയികം മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ബലവതാ ആസീവിസേന ദട്ഠസ്സ അന്തരായേവ ആഹിതുണ്ഡികോ അഗദം ദത്വാ അവിസം കരേയ്യ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, വിസം സമയേ വിഗതം നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തം, മഹാരാജ, പച്ഛിമം വിസം പുരിമകേന വിസേന സമസമഗതികം നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, അഗദേന പടിപീളിതം വിസം അകോടിഗതം യേവ വിഗത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സരം പാതേയ്യ, സചേ സോ സരോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗച്ഛതി, സോ സരോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സരം പാതേയ്യ, തസ്സ തം സരം തസ്മിം യേവ ഖണേ കോചി ഗണ്ഹേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സരോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ സരോ പുരിമകേന സരേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ഗഹണേന തസ്സ സരസ്സ ഗമനം ഉപച്ഛിന്ന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യോ കോചി ലോഹമയം ഭാജനം ആകോടേയ്യ, തസ്സ ആകോടനേന സദ്ദോ നിബ്ബത്തിത്വാ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗച്ഛതി, സോ സദ്ദോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപാഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യോ കോചി ലോഹമയം ഭാജനം ആകോടേയ്യ, തസ്സ ആകോടനേന സദ്ദോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നിബ്ബത്തേ സദ്ദേ അദൂരഗതേ കോചി ആമസേയ്യ, സഹ ആമസനേന സദ്ദോ നിരുജ്ഝേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സദ്ദോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ സദ്ദോ പുരിമകേന സദ്ദേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ആമസനേന സോ സദ്ദോ ഉപരതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ മഹാരാജ കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഖേത്തേ സുവിരൂള്ഹം ധഞ്ഞബീജം സമ്മാ പവത്തമാനേന വസ്സേന ഓതതവിതതആകിണ്ണബഹുഫലം ഹുത്വാ [ഉട്ഠിതആകിണ്ണബഹുഫലം ഭവിത്വാ (സ്യാ.)] സസ്സുട്ഠാനസമയം പാപുണാതി, തം ധഞ്ഞം വുച്ചതി ‘അനീതികമനുപദ്ദവം സമയസമ്പത്തം നാമ ഹോതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഖേത്തേ സുവിരൂള്ഹം ധഞ്ഞബീജം ഉദകേന വികലം മരേയ്യ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, ധഞ്ഞം അസമയസമ്പത്തം നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തം, മഹാരാജ, പച്ഛിമം ധഞ്ഞം പുരിമകേന ധഞ്ഞേന സമസമഗതികം നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ഉണ്ഹേന പടിപീളിതം തം ധഞ്ഞം മത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘സമ്പന്നതരുണസസ്സം കിമയോ ഉട്ഠഹിത്വാ സമൂലം നാസേന്തീ’’’തി? ‘‘സുതപുബ്ബഞ്ചേവ തം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ചാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സസ്സം കാലേ നട്ഠം, ഉദാഹു അകാലേ നട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അകാലേ, ഭന്തേ, യദി ഖോ തം, ഭന്തേ, സസ്സം കിമയോ ന ഖാദേയ്യും, സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ആഗന്തുകേന ഉപഘാതേന സസ്സം വിനസ്സതി, നിരുപഘാതം സസ്സം സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘സമ്പന്നേ സസ്സേ ഫലഭാരനമിതേ മഞ്ചരിതപത്തേ കരകവസ്സം നാമ വസ്സജാതി നിപതിത്വാ വിനാസേതി അഫലം കരോതീ’തി? ‘‘സുതപുബ്ബഞ്ചേവ തം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ചാ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സസ്സം കാലേ നട്ഠം, ഉദാഹു അകാലേ നട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അകാലേ, ഭന്തേ, യദി ഖോ തം, ഭന്തേ, സസ്സം കരകവസ്സം ന വസ്സേയ്യ സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ആഗന്തുകേന ഉപഘാതേന സസ്സം വിനസ്സതി, നിരുപഘാതം സസ്സം സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ പിത്തസമുട്ഠാനേന വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന വാ സന്നിപാതികേന വാ ഉതുപരിണാമജേന വാ വിസമപരിഹാരജേന വാ ഓപക്കമികേന വാ ജിഘച്ഛായ വാ പിപാസായ വാ സപ്പദട്ഠേന വാ വിസമാസിതേന വാ അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. യദി പന ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ ന ഭവേയ്യ, സമയേവ മരണം പാപുണേയ്യ. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം ഭന്തേ നാഗസേന, സുദസ്സിതം കാരണം, സുദസ്സിതം ഓപമ്മം അകാലേ മരണസ്സ പരിദീപനായ, ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി ഉത്താനീകതം പാകടം കതം വിഭൂതം കതം, അചിത്തവിക്ഖിത്തകോപി, ഭന്തേ നാഗസേന, മനുജോ ഏകമേകേനപി താവ ഓപമ്മേന നിട്ഠം ഗച്ഛേയ്യ ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി, കിം പന മനുജോ സചേതനോ? പഠമോപമ്മേനേവാഹം, ഭന്തേ, സഞ്ഞത്തോ ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി, അപി ച അപരാപരം നിബ്ബാഹനം സോതുകാമോ ന സമ്പടിച്ഛി’’ന്തി.

അകാലമരണപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.