൩. ദേവദത്തപബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദേവദത്തോ കേന പബ്ബാജിതോ’’തി? ‘‘ഛ യിമേ, മഹാരാജ, ഖത്തിയകുമാരാ ഭദ്ദിയോ ച അനുരുദ്ധോ ച ആനന്ദോ ച ഭഗു ച കിമിലോ [കിമ്ബിലോ (സീ. പീ.) മ. നി. ൨.൧൬൬ പസ്സിതബ്ബം] ച ദേവദത്തോ ച ഉപാലികപ്പകോ സത്തമോ അഭിസമ്ബുദ്ധേ സത്ഥരി സക്യകുലാനന്ദജനനേ ഭഗവന്തം അനുപബ്ബജന്താ നിക്ഖമിംസു, തേ ഭഗവാ പബ്ബാജേസീ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, ദേവദത്തേന പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ദേവദത്തേന പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ, ന ഗിഹീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന ഭിക്ഖുനീ, ന സിക്ഖമാനാ, ന സാമണേരോ, ന സാമണേരീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ഭിക്ഖു പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി. സങ്ഘഭേദകോ, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ കിം കമ്മം ഫുസതീ’’തി? ‘‘കപ്പട്ഠിതികം, മഹാരാജ, കമ്മം ഫുസതീ’’തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’തി, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ കാരുണികോ അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ സബ്ബസത്താനം അഹിതം അപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തം അജാനിത്വാ പബ്ബാജേസി, തേന ഹി ബുദ്ധോ അസബ്ബഞ്ഞൂതി, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, വിജടേഹി ഏതം മഹാജടം, ഭിന്ദ പരാപവാദം, അനാഗതേ അദ്ധാനേ തയാ സദിസാ ബുദ്ധിമന്തോ ഭിക്ഖൂ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സന്തി, ഏത്ഥ തവ ബലം പകാസേഹീ’’തി.

‘‘കാരുണികോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ ച, കാരുഞ്ഞേന, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ദേവദത്തസ്സ ഗതിം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ ദേവദത്തം ആപായികം കമ്മം [അപരാപരിയകമ്മം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ആയൂഹിത്വാ അനേകാനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി നിരയേന നിരയം വിനിപാതേന വിനിപാതം ഗച്ഛന്തം, തം ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ജാനിത്വാ ഇമസ്സ അപരിയന്തകതം കമ്മം മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതി, പുരിമം ഉപാദായ പരിയന്തകതം ദുക്ഖം ഭവിസ്സതി, അപബ്ബജിതോപി അയം മോഘപുരിസോ കപ്പട്ഠിയമേവ കമ്മം ആയൂഹിസ്സതീതി കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ വധിത്വാ തേലേന മക്ഖേതി, പപാതേ പാതേത്വാ ഹത്ഥം ദേതി, മാരേത്വാ ജീവിതം പരിയേസതി, യം സോ പഠമം ദുക്ഖം ദത്വാ പച്ഛാ സുഖം ഉപദഹതീ’’തി? ‘‘വധേതിപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതവസേന, പാതേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, മാരേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, വധിത്വാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, പാതേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, മാരേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി. യഥാ, മഹാരാജ, മാതാപിതരോ നാമ വധിത്വാപി പാതയിത്വാപി പുത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ വധേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, പാതേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, മാരേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, വധിത്വാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, പാതേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, മാരേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, യേന യേന യോഗേന സത്താനം ഗുണവുഡ്ഢി ഹോതി, തേന തേന യോഗേന സബ്ബസത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി. സചേ, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ ന പബ്ബാജേയ്യ, ഗിഹിഭൂതോ സമാനോ നിരയസംവത്തനികം ബഹും പാപകമ്മം കത്വാ അനേകാനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി നിരയേന നിരയം വിനിപാതേന വിനിപാതം ഗച്ഛന്തോ ബഹും ദുക്ഖം വേദയിസ്സതി, തം ഭഗവാ ജാനമാനോ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി, ‘മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ ദുക്ഖം പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതീ’തി കാരുഞ്ഞേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി.

‘‘യഥാ വാ, മഹാരാജ, ധനയസസിരിഞാതിബലേന ബലവാ പുരിസോ അത്തനോ ഞാതിം വാ മിത്തം വാ രഞ്ഞാ ഗരുകം ദണ്ഡം ധാരേന്തം അത്തനോ ബഹുവിസ്സത്ഥഭാവേന സമത്ഥതായ ഗരുകം ദണ്ഡം ലഹുകം അകാസി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബഹൂനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി ദുക്ഖം വേദയമാനം ദേവദത്തം പബ്ബാജേത്വാ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിബലസമത്ഥഭാവേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കുസലോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഗരുകം രോഗം ബലവോസധബലേന ലഹുകം കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബഹൂനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി ദുക്ഖം വേദയമാനം ദേവദത്തം ഭഗവാ രോഗഞ്ഞുതായ പബ്ബാജേത്വാ കാരുഞ്ഞബലോ പത്ഥദ്ധധമ്മോസധബലേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബഹുവേദനീയം ദേവദത്തം അപ്പവേദനീയം കരോന്തോ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന കിഞ്ചി, ഭന്തേ, അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യ അന്തമസോ ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പീ’’തി. ‘‘ഇമമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യും, ‘അയം ഖോ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ ‘തേന ഹി, ഭണേ, ഇമം ചോരം ബഹിനഗരം നീഹരിത്വാ ആഘാതനേ സീസം ഛിന്ദഥാ’’തി, ‘ഏവം ദേവാ’തി ഖോ തേ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ തം ബഹിനഗരം നീഹരിത്വാ ആഘാതനം നയേയ്യും. തമേനം പസ്സേയ്യ കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ സന്തികാ ലദ്ധവരോ ലദ്ധയസധനഭോഗോ ആദേയ്യവചനോ ബലവിച്ഛിതകാരീ, സോ തസ്സ കാരുഞ്ഞം കത്വാ തേ പുരിസേ ഏവം വദേയ്യ ‘അലം, ഭോ, കിം തുമ്ഹാകം ഇമസ്സ സീസച്ഛേദനേന, തേന ഹി ഭോ ഇമസ്സ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതം രക്ഖഥ, അഹമേതസ്സ കാരണാ രഞ്ഞോ സന്തികേ പടിവചനം കരിസ്സാമീ’തി. തേ തസ്സ ബലവതോ വചനേന തസ്സ ചോരസ്സ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതം രക്ഖേയ്യും. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഏവം കാരീ തസ്സ ചോരസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘ജീവിതദായകോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ തസ്സ ചോരസ്സ, ജീവിതേ ദിന്നേ കിം തസ്സ അകതം നാമ അത്ഥീ’’തി? ‘‘യാ പന ഹത്ഥപാദച്ഛേദനേ വേദനാ, സോ തായ വേദനായ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘അത്തനോ കതേന സോ, ഭന്തേ, ചോരോ ദുക്ഖവേദനം വേദയതി, ജീവിതദായകോ പന പുരിസോ ന കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ‘മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ ദുക്ഖം പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതീ’തി. പരിയന്തകതഞ്ച, മഹാരാജ, ദേവദത്തസ്സ ദുക്ഖം, ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, മരണകാലേ –

‘‘‘ഇമേഹി അട്ഠീഹി തമഗ്ഗപുഗ്ഗലം, ദേവാതിദേവം നരദമ്മസാരഥിം;

സമന്തചക്ഖും സതപുഞ്ഞലക്ഖണം, പാണേഹി ബുദ്ധം സരണം ഉപേമീ’തി.

‘‘പാണുപേതം സരണമഗമാസി. ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, ഛ കോട്ഠാസേ കതേ കപ്പേ അതിക്കന്തേ പഠമകോട്ഠാസേ സങ്ഘം ഭിന്ദി, പഞ്ച കോട്ഠാസേ നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ മുച്ചിത്വാ അട്ഠിസ്സരോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഏവം കാരീ ദേവദത്തസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘സബ്ബദദോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ ദേവദത്തസ്സ, യം തഥാഗതോ ദേവദത്തം പച്ചേകബോധിം പാപേസ്സതി, കിം തഥാഗതേന ദേവദത്തസ്സ അകതം നാമ അത്ഥീ’’തി? ‘‘യം പന, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നിരയേ ദുക്ഖവേദനം വേദയതി, അപി നു ഖോ ഭഗവാ തതോനിദാനം കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അത്തനാ കതേന, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ കപ്പം നിരയേ പച്ചതി, ദുക്ഖപരിയന്തകാരകോ സത്ഥാ ന കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജതീ’’തി. ‘‘ഇമമ്പി ഖോ, ത്വം മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, കുസലോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ വാതപിത്തസേമ്ഹസന്നിപാതഉതുപരിണാമവിസമപരിഹാരഓപക്കമികോപക്കന്തം പൂതികുണപദുഗ്ഗന്ധാഭിസഞ്ഛന്നം അന്തോസല്ലം സുസിരഗതം പുബ്ബരുഹിരസമ്പുണ്ണം വണം വൂപസമേന്തോ വണമുഖം കക്ഖളതിഖിണഖാരകടുകേന ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി പരിപച്ചനായ, പരിപച്ചിത്വാ മുദുഭാവമുപഗതം സത്ഥേന വികന്തയിത്വാ ഡഹതി സലാകായ, ദഡ്ഢേ ഖാരലവണം ദേതി, ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി വണരുഹനായ ബ്യാധിതസ്സ സോത്ഥിഭാവമനുപ്പത്തിയാ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഹിതചിത്തോ ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി, സത്ഥേന വികന്തേതി, ഡഹതി സലാകായ, ഖാരലവണം ദേതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഹിതചിത്തോ സോത്ഥികാമോ താനി കിരിയാനി കരോതീ’’തി. ‘‘യാ പനസ്സ ഭേസജ്ജകിരിയാകരണേന ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖവേദനാ, തതോനിദാനം സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഹിതചിത്തോ, ഭന്തേ, സോത്ഥികാമോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ താനി കിരിയാനി കരോതി, കിം സോ തതോനിദാനം അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യ, സഗ്ഗഗാമീ സോ, ഭന്തേ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കാരുഞ്ഞേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ കണ്ടകേന വിദ്ധോ അസ്സ, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ തസ്സ ഹിതകാമോ സോത്ഥികാമോ തിണ്ഹേന കണ്ടകേനവാ സത്ഥമുഖേന വാ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ പഗ്ഘരന്തേന ലോഹിതേന തം കണ്ടകം നീഹരേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ അഹിതകാമോ തം കണ്ടകം നീഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഹിതകാമോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സോത്ഥികാമോ തം കണ്ടകം നീഹരതി. സചേ സോ, ഭന്തേ, തം കണ്ടകം ന നീഹരേയ്യ, മരണം വാ സോ തേന പാപുണേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ. സചേ മഹാരാജ, ഭഗവാ ദേവദത്തം ന പബ്ബാജേയ്യ, കപ്പകോടിസതസഹസ്സമ്പി ദേവദത്തോ ഭവപരമ്പരായ നിരയേ പച്ചേയ്യാ’’തി.

‘‘അനുസോതഗാമിം, ഭന്തേ നാഗസേന, ദേവദത്തം തഥാഗതോ പടിസോതം പാപേസി, വിപന്ഥപടിപന്നം ദേവദത്തം പന്ഥേ പടിപാദേസി, പപാതേ പതിതസ്സ ദേവദത്തസ്സ പതിട്ഠം അദാസി, വിസമഗതം ദേവദത്തം തഥാഗതോ സമം ആരോപേസി, ഇമേ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, ഹേതൂ ഇമാനി ച കാരണാനി ന സക്കാ അഞ്ഞേന സന്ദസ്സേതും അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

ദേവദത്തപബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ തതിയോ.