൩. ദുക്ഖപ്പഹാനവായമപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിം തുമ്ഹേ അതീതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അനാഗതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘യദി തുമ്ഹേ ന അതീതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, ന അനാഗതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, ന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, അഥ കിമത്ഥായ വായമഥാ’’തി. ഥേരോ ആഹ ‘കിന്തി, മഹാരാജ, ഇദഞ്ച ദുക്ഖം നിരുജ്ഝേയ്യ, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം നുപ്പജ്ജേയ്യാ’തി ഏതദത്ഥായ വായമാമാ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന തേ, ഭന്തേ നാഗസേന, അനാഗതം ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി [കഥാ. ൮൨൮, ൮൨൯ പസ്സിതബ്ബം], മഹാരാജാ’’തി ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ദുക്ഖാനം പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘അത്ഥി പന തേ, മഹാരാജ, കേചി പടിരാജാനോ പച്ചത്ഥികാ പച്ചാമിത്താ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, തദാ തുമ്ഹേ പരിഖം ഖണാപേയ്യാഥ, പാകാരം ചിനാപേയ്യാഥ ഗോപുരം കാരാപേയ്യാഥ, അട്ടാലകം കാരാപേയ്യാഥ, ധഞ്ഞം അതിഹരാപേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിം തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, തദാ ഹത്ഥിസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, അസ്സസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, രഥസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, ധനുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, ഥരുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം സിക്ഖിതം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി? ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, ഭയാനം പടിബാഹനത്ഥായാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി അനാഗതം ഭയ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ച ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ഭയാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീതി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം പിപാസിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഉദപാനം ഖണാപേയ്യാസി, പോക്ഖരണിം ഖണാപേയ്യാസി, തളാകം ഖണാപേയ്യാസി ‘പാനീയം പിവിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി? ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, പിപാസാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, അനാഗതാ പിപാസാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം പിപാസാനം പടിബാഹനത്ഥായ തം പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം ബുഭുക്ഖിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഖേത്തം കസാപേയ്യാസി, സാലിം വപാപേയ്യാസി ‘ഭത്തം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി. ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, ബുഭുക്ഖാനം പടിബാഹനത്ഥായാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, അനാഗതാ ബുഭുക്ഖാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ബുഭുക്ഖാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ദുക്ഖപ്പഹാനവായമപഞ്ഹോ തതിയോ.