൬. സതിവഗ്ഗോ

൧. കായപിയായനപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, പിയോ പബ്ബജിതാനം കായോ’’തി? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, പിയോ പബ്ബജിതാനം കായോ’’തി. ‘‘അഥ കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, കേലായഥ മമായഥാ’’തി? ‘‘കിം പന തേ, മഹാരാജ, കദാചി കരഹചി സങ്ഗാമഗതസ്സ കണ്ഡപ്പഹാരോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഹോതീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, സോ വണോ ആലേപേന ച ആലിമ്പീയതി തേലേന ച മക്ഖീയതി സുഖുമേന ച ചോളപട്ടേന പലിവേഠീയതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ആലേപേന ച ആലിമ്പീയതി തേലേന ച മക്ഖീയതി സുഖുമേന ച ചോളപട്ടേന പലിവേഠീയതീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, പിയോ തേ വണോ, തേന ആലേപേന ച ആലിമ്പീയതി തേലേന ച മക്ഖീയതി സുഖുമേന ച ചോളപട്ടേന പലിവേഠീയതീ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, പിയോ വണോ, അപി ച മംസസ്സ രുഹനത്ഥായ ആലേപേന ച ആലിമ്പീയതി തേലേന ച മക്ഖീയതി സുഖുമേന ച ചോളപട്ടേന പലിവേഠീയതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അപ്പിയോ പബ്ബജിതാനം കായോ, അഥ ച പബ്ബജിതാ അനജ്ഝോസിതാ കായം പരിഹരന്തി ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ. അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, വണൂപമോ കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ, തേന പബ്ബജിതാ വണമിവ കായം പരിഹരന്തി അനജ്ഝോസിതാ. ഭാസിതമ്പേതം മഹാരാജ ഭഗവതാ –

‘‘‘അല്ലചമ്മപടിച്ഛന്നോ, നവദ്വാരോ മഹാവണോ;

സമന്തതോ പഗ്ഘരതി, അസുചിപൂതിഗന്ധിയോ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

കായപിയായനപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. സബ്ബഞ്ഞൂഭാവപഞ്ഹോ

൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ’’തി. ‘‘അഥ കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, സാവകാനം അനുപുബ്ബേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീ’’തി? ‘‘അത്ഥി പന തേ മഹാരാജ, കോചി വേജ്ജോ, യോ ഇമിസ്സം പഥവിയം സബ്ബഭേസജ്ജാനി ജാനാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, സോ വേജ്ജോ ഗിലാനകം സമ്പത്തേ കാലേ ഭേസജ്ജം പായേതി, ഉദാഹു അസമ്പത്തേ കാലേ’’തി? ‘‘സമ്പത്തേ കാലേ, ഭന്തേ, ഗിലാനകം ഭേസജ്ജം പായേതി, നോ അസമ്പത്തേ കാലേ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ ന അസമ്പത്തേ കാലേ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി, സമ്പത്തേ കാലേ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി യാവജീവം അനതിക്കമനീയ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സബ്ബഞ്ഞൂഭാവപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. മഹാപുരിസലക്ഖണപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതോ സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ ബ്യാമപ്പഭോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതോ സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ ബ്യാമപ്പഭോ’’തി.

‘‘കിം പനസ്സ, ഭന്തേ, മാതാപിതരോപി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതാ സുവണ്ണവണ്ണാ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചാ ബ്യാമപ്പഭാ’’തി? ‘‘നോ ചസ്സ, മഹാരാജ, മാതാപിതരോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതാ സുവണ്ണവണ്ണാ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചാ ബ്യാമപ്പഭാ’’തി.

‘‘ഏവം സന്തേ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ന ഉപ്പജ്ജതി ബുദ്ധോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതോ സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ ബ്യാമപ്പഭോതി, അപി ച മാതുസദിസോ വാ പുത്തോ ഹോതി മാതുപക്ഖോ വാ, പിതുസദിസോ വാ പുത്തോ ഹോതി പിതുപക്ഖോ വാ’’തി. ഥേരോ ആഹ ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, കിഞ്ചി പദുമം സതപത്ത’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘തസ്സ പന കുഹിം സമ്ഭവോ’’തി? ‘‘കദ്ദമേ ജായതി ഉദകേ ആസീയതീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, പദുമം കദ്ദമേന സദിസം വണ്ണേന വാ ഗന്ധേന വാ രസേന വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഥ ഉദകേന വാ ഗന്ധേന വാ രസേന വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതോ സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ ബ്യാമപ്പഭോ, നോ ചസ്സ മാതാപിതരോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ അസീതിയാ ച അനുബ്യഞ്ജനേഹി പരിരഞ്ജിതാ സുവണ്ണവണ്ണാ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചാ ബ്യാമപ്പഭാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

മഹാപുരിസലക്ഖണപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ഭഗവതോ ബ്രഹ്മചാരിപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ബ്രഹ്മചാരീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബ്രഹ്മചാരീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ബ്രഹ്മുനോ സിസ്സോ’’തി? ‘‘അത്ഥി പന തേ, മഹാരാജ, ഹത്ഥിപാമോക്ഖോ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, സോ ഹത്ഥീ കദാചി കരഹചി കോഞ്ചനാദം നദതീതി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, നദതീ’’തി ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സോ ഹത്ഥീ കോഞ്ചസകുണസ്സ സിസ്സോ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ബ്രഹ്മാ സബുദ്ധികോ അബുദ്ധികോ’’തി? ‘‘സബുദ്ധികോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ബ്രഹ്മാ ഭഗവതോ സിസ്സോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഭഗവതോ ബ്രഹ്മചാരിപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ഭഗവതോ ഉപസമ്പദാപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഉപസമ്പദാ സുന്ദരാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഉപസമ്പദാ സുന്ദരാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, ഭന്തേ, ബുദ്ധസ്സ ഉപസമ്പദാ, ഉദാഹു നത്ഥീ’’തി? ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന, നത്ഥി ഭഗവതോ ഉപസമ്പദാ അഞ്ഞേഹി ദിന്നാ, യഥാ സാവകാനം, മഹാരാജ, ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി യാവജീവം അനതിക്കമനീയ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഭഗവതോ ഉപസമ്പദാപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. അസ്സുഭേസജ്ജാഭേസജ്ജപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ച മാതരി മതായ രോദതി, യോ ച ധമ്മപേമേന രോദതി, ഉഭിന്നം തേസം രോദന്താനം കസ്സ അസ്സു ഭേസജ്ജം, കസ്സ ന ഭേസജ്ജ’’ന്തി? ‘‘ഏകസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, അസ്സു രാഗദോസമോഹേഹി സമലം ഉണ്ഹം, ഏകസ്സ പീതിസോമനസ്സേന വിമലം സീതലം. യം ഖോ, മഹാരാജ, സീതലം, തം ഭേസജ്ജം, യം ഉണ്ഹം, തം ന ഭേസജ്ജ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അസ്സുഭേസജ്ജാഭേസജ്ജപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. സരാഗവീതരാഗനാനാകരണപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിം നാനാകരണം സരാഗസ്സ ച വീതരാഗസ്സ ചാ’’തി? ‘‘ഏകോ ഖോ, മഹാരാജ, അജ്ഝോസിതോ, ഏകോ അനജ്ഝോസിതോ’’തി. ‘‘കിം ഏതം, ഭന്തേ, അജ്ഝോസിതോ അനജ്ഝോസിതോ നാമാ’’തി? ‘‘ഏകോ ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥികോ, ഏകോ അനത്ഥികോ’’തി. ‘‘പസ്സാമഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപം യോ ച സരാഗോ, യോ ച വീതരാഗോ, സബ്ബോപേസോ സോഭനം യേവ ഇച്ഛതി ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ, ന കോചി പാപകം ഇച്ഛതീ’’തി. ‘‘അവീതരാഗോ ഖോ, മഹാരാജ, രസപടിസംവേദീ ച രസരാഗപടിസംവേദീ ച ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, വീതരാഗോ പന രസപടിസംവേദീ ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, നോ ച ഖോ രസരാഗപടിസംവേദീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സരാഗവീതരാഗനാനാകരണപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. പഞ്ഞാപതിട്ഠാനപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഞാ കുഹിം പടിവസതീ’’തി? ‘‘ന കത്ഥചി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി പഞ്ഞാ’’തി. ‘‘വാതോ, മഹാരാജ, കുഹിം പടിവസതീ’’തി? ‘‘ന കത്ഥചി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, നത്ഥി വാതോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പഞ്ഞാപതിട്ഠാനപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. സംസാരപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘സംസാരോ’തി, കതമോ സോ സംസാരോ’’തി? ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ജാതോ ഇധേവ മരതി, ഇധ മതോ അഞ്ഞത്ര ഉപ്പജ്ജതി, തഹിം ജാതോ തഹിം യേവ മരതി, തഹിം മതോ അഞ്ഞത്ര ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സംസാരോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ പക്കം അമ്ബം ഖാദിത്വാ അട്ഠിം രോപേയ്യ, തതോ മഹന്തോ അമ്ബരുക്ഖോ നിബ്ബത്തിത്വാ ഫലാനി ദദേയ്യ, അഥ സോ പുരിസോ തതോപി പക്കം അമ്ബം ഖാദിത്വാ അട്ഠിം രോപേയ്യ, തതോപി മഹന്തോ അമ്ബരുക്ഖോ നിബ്ബത്തിത്വാ ഫലാനി ദദേയ്യ, ഏവമേതേസം രുക്ഖാനം കോടി ന പഞ്ഞായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇധ ജാതോ ഇധേവ മരതി, ഇധ മതോ അഞ്ഞത്ര ഉപ്പജ്ജതി, തഹിം ജാതോ തഹിം യേവ മരതി, തഹിം മതോ അഞ്ഞത്ര ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സംസാരോ ഹോതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സംസാരപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ചിരകതസരണപഞ്ഹോ

൧൦. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന അതീതം ചിരകതം സരതീ’’തി? ‘‘സതിയാ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ നാഗസേന, ചിത്തേന സരതി നോ സതിയാ’’തി? ‘‘അഭിജാനാസി നു, ത്വം മഹാരാജ, കിഞ്ചിദേവ കരണീയം കത്വാ പമുട്ഠ’’ന്തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ത്വം മഹാരാജ, തസ്മിം സമയേ അചിത്തകോ അഹോസീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സതി തസ്മിം സമയേ നാഹോസീ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ, ത്വം മഹാരാജ, ഏവമാഹ ‘ചിത്തേന സരതി, നോ സതിയാ’’’തി?

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ചിരകതസരണപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. അഭിജാനന്തസതിപഞ്ഹോ

൧൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബാ സതി അഭിജാനന്തീ ഉപ്പജ്ജതി, ഉദാഹു കടുമികാവ സതീ’’തി? ‘‘അഭിജാനന്തീപി, മഹാരാജ, കടുമികാപി സതീ’’തി. ‘‘ഏവഞ്ഹി ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബാ സതി അഭിജാനന്തീ, നത്ഥി കടുമികാ സതീ’’തി? ‘‘യദി നത്ഥി, മഹാരാജ, കടുമികാ സതി, നത്ഥി കിഞ്ചി സിപ്പികാനം കമ്മായതനേഹി വാ സിപ്പായതനേഹി വാ വിജ്ജാട്ഠാനേഹി വാ കരണീയം, നിരത്ഥകാ ആചരിയാ, യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി കടുമികാ സതി, തസ്മാ അത്ഥി കമ്മായതനേഹി വാ സിപ്പായതനേഹി വാ വിജ്ജാട്ഠാനേഹി വാ കരണീയം, അത്ഥോ ച ആചരിയേഹീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അഭിജാനന്തസതിപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

സതിവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ഏകാദസ പഞ്ഹാ.