൫. ബുദ്ധവഗ്ഗോ

൧. ബുദ്ധസ്സ അത്ഥിനത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ തയാ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അഥ തേ ആചരിയേഹി ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ഹിമവതി ഊഹാ നദീ തയാ ദിട്ഠാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഥ തേ പിതരാ ഊഹാ നദീ ദിട്ഠാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, നത്ഥി ഊഹാ നദീ’’തി. ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, കിഞ്ചാപി മയാ ഊഹാ നദീ ന ദിട്ഠാ, പിതരാപി മേ ഊഹാ നദീ ന ദിട്ഠാ, അപി ച അത്ഥി ഊഹാ നദീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി മയാ ഭഗവാ ന ദിട്ഠോ, ആചരിയേഹിപി മേ ഭഗവാ ന ദിട്ഠോ, അപി ച അത്ഥി ഭഗവാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബുദ്ധസ്സ അത്ഥിനത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ബുദ്ധസ്സ അനുത്തരഭാവപഞ്ഹോ

൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ അനുത്തരോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അനുത്തരോ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, അദിട്ഠപുബ്ബം ജാനാസി ‘ബുദ്ധോ അനുത്തരോ’’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യേഹി അദിട്ഠപുബ്ബോ മഹാസമുദ്ദോ, ജാനേയ്യും തേ, മഹാരാജ, മഹന്തോ ഖോ മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ, യത്ഥിമാ പഞ്ച മഹാനദിയോ സതതം സമിതം അപ്പേന്തി, സേയ്യഥിദം, ഗങ്ഗാ യമുനാ അചിരവതീ സരഭൂ മഹീ, നേവ തസ്സ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യു’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സാവകേ മഹന്തേ പരിനിബ്ബുതേ പസ്സിത്വാ ജാനാമി ‘ഭഗവാ അനുത്തരോ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബുദ്ധസ്സ അനുത്തരഭാവപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ബുദ്ധസ്സ അനുത്തരഭാവജാനനപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സക്കാ ജാനിതും ‘ബുദ്ധോ അനുത്തരോ’’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സക്കാ ജാനിതും ‘ഭഗവാ അനുത്തരോ’’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, സക്കാ ജാനിതും ‘ബുദ്ധോ അനുത്തരോ’’’തി. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, മഹാരാജ, തിസ്സത്ഥേരോ നാമ ലേഖാചരിയോ അഹോസി, ബഹൂനി വസ്സാനി അബ്ഭതീതാനി കാലങ്കതസ്സ കഥം സോ ഞായതീ’’തി. ‘‘ലേഖേന ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ ധമ്മം പസ്സതി, സോ ഭഗവന്തം പസ്സതി, ധമ്മോ ഹി, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേസിതോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബുദ്ധസ്സ അനുത്തരഭാവജാനനപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ധമ്മദിട്ഠപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ധമ്മോ തയാ ദിട്ഠോ’’തി. ‘‘ബുദ്ധനേത്തിയാ ഖോ, മഹാരാജ, ബുദ്ധപഞ്ഞത്തിയാ യാവജീവം സാവകേഹി വത്തിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ധമ്മദിട്ഠപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. അസങ്കമനപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ന ച സങ്കമതി പടിസന്ദഹതി ചാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ന ച സങ്കമതി പടിസന്ദഹതി ചാ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, ന ച സങ്കമതി പടിസന്ദഹതി ച, ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ പദീപതോ പദീപം പദീപേയ്യ, കിംനു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പദീപോ പദീപമ്ഹാ സങ്കന്തോ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന ച സങ്കമതി പടിസന്ദഹതി ചാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘അഭിജാനാസി നു, ത്വം മഹാരാജ, ദഹരകോ സന്തോ സിലോകാചരിയസ്സ സന്തികേ കിഞ്ചി സിലോകം ഗഹിത’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, സോ സിലോകോ ആചരിയമ്ഹാ സങ്കന്തോ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന ച സങ്കമതി പടിസന്ദഹതി ചാതി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അസങ്കമനപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. വേദഗൂപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, വേദഗൂ ഉപലബ്ഭതീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘പരമത്ഥേന ഖോ, മഹാരാജ, വേദഗൂ നുപലബ്ഭതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വേദഗൂപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. അഞ്ഞകായസങ്കമനപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി കോചി സത്തോ യോ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം സങ്കമതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം സങ്കമന്തോ നത്ഥി, നനു മുത്തോ ഭവിസ്സതി പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യദി ന പടിസന്ദഹേയ്യ, മുത്തോ ഭവിസ്സതി പാപകേഹി കമ്മേഹീതി, യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, പടിസന്ദഹതി, തസ്മാ ന പരിമുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ അമ്ബം അവഹരേയ്യ, കിം സോ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ന ഖോ സോ, മഹാരാജ, താനി അമ്ബാനി അവഹരി, യാനി തേന രോപിതാനി, കസ്മാ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘താനി, ഭന്തേ, അമ്ബാനി നിസ്സായ ജാതാനി, തസ്മാ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമിനാ നാമരൂപേന കമ്മം കരോതി സോഭനം വാ അസോഭനം വാ, തേന കമ്മേന അഞ്ഞം നാമരൂപം പടിസന്ദഹതി, തസ്മാ ന പരിമുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അഞ്ഞകായസങ്കമനപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. കമ്മഫലഅത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമിനാ നാമരൂപേന കമ്മം കതം കുസലം വാ അകുസലം വാ, കുഹിം താനി കമ്മാനി തിട്ഠന്തീ’’തി? ‘‘അനുബന്ധേയ്യും ഖോ, മഹാരാജ, താനി കമ്മാനി ഛായാവ അനപായിനീ’’തി [അനുപായിനീതി (ക.)]. ‘‘സക്കാ പന, ഭന്തേ, താനി കമ്മാനി ദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ താനി കമ്മാനി തിട്ഠന്തീ’’’തി? ‘‘ന സക്കാ, മഹാരാജ, താനി കമ്മാനി ദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ താനി കമ്മാനി തിട്ഠന്തീ’’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യാനിമാനി രുക്ഖാനി അനിബ്ബത്തഫലാനി, സക്കാ തേസം ഫലാനി ദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ താനി ഫലാനി തിട്ഠന്തീ’’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അബ്ബോച്ഛിന്നായ സന്തതിയാ ന സക്കാ താനി കമ്മാനി ദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ താനി കമ്മാനി തിട്ഠന്തീ’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

കമ്മഫലഅത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഉപ്പജ്ജതിജാനനപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ഉപ്പജ്ജതി, ജാനാതി സോ ‘ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യോ ഉപ്പജ്ജതി ജാനാതി സോ ‘ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’’’തി. ‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കസ്സകോ ഗഹപതികോ ബീജാനി പഥവിയം നിക്ഖിപിത്വാ സമ്മാ ദേവേ വസ്സന്തേ ജാനാതി ‘ധഞ്ഞം നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ ഉപ്പജ്ജതി, ജാനാതി സോ ‘ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഉപ്പജ്ജതിജാനനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ബുദ്ധനിദസ്സനപഞ്ഹോ

൧൦. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അത്ഥീ’’തി. ‘‘സക്കാ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ നിദസ്സേതും ഇധവാ ഇധവാ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ, ന സക്കാ ഭഗവാ നിദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ’’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, മഹതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധസ്സ ജലമാനസ്സ യാ അച്ചി അത്ഥങ്ഗതാ, സക്കാ സാ അച്ചി ദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നിരുദ്ധാ സാ അച്ചി അപ്പഞ്ഞത്തിം ഗതാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ അത്ഥങ്ഗതോ, ന സക്കാ ഭഗവാ നിദസ്സേതും ‘ഇധ വാ ഇധ വാ’ തി, ധമ്മകായേന പന ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ ഭഗവാ നിദസ്സേതും. ധമ്മോ ഹി, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേസിതോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബുദ്ധനിദസ്സനപഞ്ഹോ ദസമോ.

ബുദ്ധവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ പഞ്ഹാ.