൪. നിബ്ബാനവഗ്ഗോ

൧. ഫസ്സാദിവിനിബ്ഭുജനപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സക്കാ ഇമേസം ധമ്മാനം ഏകതോഭാവഗതാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം വിഞ്ഞാണം, അയം വിതക്കോ, അയം വിചാരോ’തി’’? ‘‘ന സക്കാ, മഹാരാജ, ഇമേസം ധമ്മാനം ഏകതോഭാവഗതാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം വിഞ്ഞാണം, അയം വിതക്കോ, അയം വിചാരോ’’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ സൂദോ അരസം വാ രസം വാ [യൂസം വാ രസം വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] കരേയ്യ, സോ തത്ഥ ദധിമ്പി പക്ഖിപേയ്യ, ലോണമ്പി പക്ഖിപേയ്യ, സിങ്ഗിവേരമ്പി പക്ഖിപേയ്യ, ജീരകമ്പി പക്ഖിപേയ്യ, മരിചമ്പി പക്ഖിപേയ്യ, അഞ്ഞാനിപി പകാരാനി പക്ഖിപേയ്യ, തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ, ‘ദധിസ്സ മേ രസം ആഹര, ലോണസ്സ മേ രസം ആഹര, സിങ്ഗിവേരസ്സ മേ രസം ആഹര, ജീരകസ്സ മേ രസം ആഹര, മരിചസ്സ മേ രസം ആഹര, സബ്ബേസം മേ പക്ഖിത്താനം രസം ആഹരാ’തി. സക്കാ നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം രസാനം ഏകതോഭാവഗതാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ രസം ആഹരിതും അമ്ബിലത്തം വാ ലവണത്തം വാ തിത്തകത്തം വാ കടുകത്തം വാ കസായത്തം വാ മധുരത്തം വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സക്കാ തേസം രസാനം ഏകതോഭാവഗതാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ രസം ആഹരിതും അമ്ബിലത്തം വാ ലവണത്തം വാ തിത്തകത്തം വാ കടുകത്തം വാ കസായത്തം വാ മധുരത്തം വാ, അപി ച ഖോ പന സകേന സകേന ലക്ഖണേന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന സക്കാ ഇമേസം ധമ്മാനം ഏകതോഭാവഗതാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം വിഞ്ഞാണം, അയം വിതക്കോ, അയം വിചാരോ’തി, അപി ച ഖോ പന സകേന സകേന ലക്ഖണേന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഫസ്സാദിവിനിബ്ഭുജനപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. നാഗസേനപഞ്ഹോ

൨. ഥേരോ ആഹ ‘‘ലോണം, മഹാരാജ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി. ‘‘സുട്ഠു ഖോ, മഹാരാജ, ജാനാഹീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, സബ്ബം ലോണം ജിവ്ഹായ വിജാനാതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സബ്ബം ലോണം ജിവ്ഹായ വിജാനാതി’’.

‘‘യദി, ഭന്തേ, സബ്ബം ലോണം ജിവ്ഹായ വിജാനാതി, കിസ്സ പന തം സകടേഹി ബലീബദ്ദാ [ബലിബദ്ദാ (സീ. പീ.)] ആഹരന്തി, നനു ലോണമേവ ആഹരിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ന സക്കാ, മഹാരാജ, ലോണമേവ ആഹരിതും ഏകതോഭാവഗതാ ഏതേ ധമ്മാ ഗോചരനാനത്തഗതാ ലോണം ഗരുഭാവോ ചാതി. സക്കാ പന, മഹാരാജ, ലോണം തുലായ തുലയിതു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സക്കാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, മഹാരാജ, ലോണം തുലായ തുലയിതും, ഗരുഭാവോ തുലായ തുലിയതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നാഗസേനപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. പഞ്ചായതനകമ്മനിബ്ബത്തപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യാനിമാനി പഞ്ചായതനാനി, കിം നു താനി നാനാകമ്മേഹി നിബ്ബത്താനി, ഉദാഹു ഏകേന കമ്മേനാ’’തി? ‘‘നാനാകമ്മേഹി, മഹാരാജ, നിബ്ബത്താനി, ന ഏകേന കമ്മേനാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഏകസ്മിം ഖേത്തേ നാനാബീജാനി വപ്പേയ്യും, തേസം നാനാബീജാനം നാനാഫലാനി നിബ്ബത്തേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തേയ്യു’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യാനി യാനി പഞ്ചായതനാനി, താനി താനി നാനാകമ്മേഹി നിബ്ബത്താനി, ന ഏകേന കമ്മേനാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പഞ്ചായതനകമ്മനിബ്ബത്തപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. കമ്മനാനാകരണപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന മനുസ്സാ ന സബ്ബേ സമകാ, അഞ്ഞേ അപ്പായുകാ, അഞ്ഞേ ദീഘായുകാ, അഞ്ഞേ ബഹ്വാബാധാ അഞ്ഞേ അപ്പാബാധാ, അഞ്ഞേ ദുബ്ബണ്ണാ, അഞ്ഞേ വണ്ണവന്തോ, അഞ്ഞേ അപ്പേസക്ഖാ, അഞ്ഞേ മഹേസക്ഖാ, അഞ്ഞേ അപ്പഭോഗാ, അഞ്ഞേ മഹാഭോഗാ, അഞ്ഞേ നീചകുലീനാ, അഞ്ഞേ മഹാകുലീനാ, അഞ്ഞേ ദുപ്പഞ്ഞാ, അഞ്ഞേ പഞ്ഞവന്തോ’’തി?

ഥേരോ ആഹ ‘‘കിസ്സ പന, മഹാരാജ, രുക്ഖാ ന സബ്ബേ സമകാ, അഞ്ഞേ അമ്ബിലാ, അഞ്ഞേ ലവണാ, അഞ്ഞേ തിത്തകാ, അഞ്ഞേ കടുകാ, അഞ്ഞേ കസാവാ, അഞ്ഞേ മധുരാ’’തി? ‘‘മഞ്ഞാമി, ഭന്തേ, ബീജാനം നാനാകരണേനാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മാനം നാനാകരണേന മനുസ്സാ ന സബ്ബേ സമകാ, അഞ്ഞേ അപ്പായുകാ, അഞ്ഞേ ദീഘായുകാ, അഞ്ഞേ ബഹ്വാബാധാ, അഞ്ഞേ അപ്പാബാധാ, അഞ്ഞേ ദുബ്ബണ്ണാ, അഞ്ഞേ വണ്ണവന്തോ, അഞ്ഞേ അപ്പേസക്ഖാ, അഞ്ഞേ മഹേസക്ഖാ, അഞ്ഞേ അപ്പഭോഗാ, അഞ്ഞേ മഹാഭോഗാ, അഞ്ഞേ നീചകുലീനാ, അഞ്ഞേ മഹാകുലീനാ, അഞ്ഞേ ദുപ്പഞ്ഞാ, അഞ്ഞേ പഞ്ഞവന്തോ. ഭാസിതമ്പേതം മഹാരാജ ഭഗവതാ – ‘കമ്മസ്സകാ, മാണവ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപ്പടിസരണാ, കമ്മം സത്തേ വിഭജതി യദിദം ഹീനപ്പണീതതായാ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

കമ്മനാനാകരണപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. വായാമകരണപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘കിന്തി ഇമം ദുക്ഖം നിരുജ്ഝേയ്യ, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം നുപ്പജ്ജേയ്യാ’തി. ഏതദത്ഥാ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ’’തി. ‘‘കിം പടികച്ചേവ വായമിതേന, നനു സമ്പത്തേ കാലേ വായമിതബ്ബ’’ന്തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘സമ്പത്തേ കാലേ, മഹാരാജ, വായാമോ അകിച്ചകരോ ഭവതി, പടികച്ചേവ വായാമോ കിച്ചകരോ ഭവതീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം പിപാസിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഉദപാനം ഖണാപേയ്യാസി, തളാകം ഖണാപേയ്യാസി ‘പാനീയം പിവിസ്സാമീ’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പത്തേ കാലേ വായാമോ അകിച്ചകരോ ഭവതി, പടികച്ചേവ വായാമോ കിച്ചകരോ ഭവതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം ബുഭുക്ഖിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഖേത്തം കസാപേയ്യാസി, സാലിം രോപാപേയ്യാസി, ധഞ്ഞം അതിഹരാപേയ്യാസി ‘ഭത്തം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പത്തേ കാലേ വായാമോ അകിച്ചകരോ ഭവതി, പടികച്ചേവ വായാമോ കിച്ചകരോ ഭവതീതി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ തേ സങ്ഗാമോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവേയ്യ, തദാ ത്വം പരിഖം ഖണാപേയ്യാസി, പാകാരം കാരാപേയ്യാസി, ഗോപുരം കാരാപേയ്യാസി, അട്ടാലകം കാരാപേയ്യാസി, ധഞ്ഞം അതിഹരാപേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഹത്ഥിസ്മിം സിക്ഖേയ്യാസി, അസ്സസ്മിം സിക്ഖേയ്യാസി, രഥസ്മിം സിക്ഖേയ്യാസി, ധനുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാസി, ഥരുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പത്തേ കാലേ വായാമോ അകിച്ചകരോ ഭവതി, പടികച്ചേവ വായാമോ കിച്ചകരോ ഭവതി. ഭാസിതമ്പേതം മഹാരാജ ഭഗവതാ –

‘‘‘പടികച്ചേവ തം കയിരാ, യം ജഞ്ഞാ ഹിതമത്തനോ;

ന സാകടികചിന്തായ, മന്താ ധീരോ പരക്കമേ.

‘‘‘യഥാ സാകടികോ മട്ഠം [നാമ (സീ. പീ. ക.) സം. നി. ൧.൧൦൩], സമം ഹിത്വാ മഹാപഥം;

വിസമം മഗ്ഗമാരുയ്ഹ, അക്ഖച്ഛിന്നോവ ഝായതി.

‘‘‘ഏവം ധമ്മാ അപക്കമ്മ, അധമ്മമനുവത്തിയ;

മന്ദോ മച്ചു മുഖം പത്തോ, അക്ഖച്ഛിന്നോവ ഝായതീ’’’തി [സോചതീതി (സബ്ബത്ഥ)].

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വായാമകരണപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. നേരയികഗ്ഗിഉണ്ഹഭാവപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘പാകതികഅഗ്ഗിതോ നേരയികോ അഗ്ഗി മഹാഭിതാപതരോ ഹോതി, ഖുദ്ദകോപി പാസാണോ പാകതികേ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തോ ദിവസമ്പി പച്ചമാനോ [ധമമാനോ (സീ. പീ.)] ന വിലയം ഗച്ഛതി, കൂടാഗാരമത്തോപി പാസാണോ നേരയികഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തോ ഖണേന വിലയം ഗച്ഛതീ’തി, ഏതം വചനം ന സദ്ദഹാമി, ഏവഞ്ച പന വദേഥ ‘യേ ച തത്ഥ ഉപ്പന്നാ സത്താ, തേ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചമാനാ ന വിലയം ഗച്ഛന്തീ’തി, തമ്പി വചനം ന സദ്ദഹാമീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യാ താ സന്തി മകരിനിയോപി സുസുമാരിനിയോപി കച്ഛപിനിയോപി മോരിനിയോപി കപോതിനിയോപി, കിംനു താ കക്ഖളാനി പാസാണാനി സക്ഖരായോ ച ഖാദന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഖാദന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന താനി താസം കുച്ഛിയം കോട്ഠബ്ഭന്തരഗതാനി വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘യോ പന താസം കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ, സോപി വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി? ‘‘മഞ്ഞാമി, ഭന്തേ, കമ്മാധികതേന ന വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മാധികതേന നേരയികാ സത്താ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചമാനാ ന വിലയം ഗച്ഛന്തി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘സോ ന താവ കാലം കരോതി, യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതീ’’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യാ താ സന്തി സീഹിനിയോപി ബ്യഗ്ഘിനിയോപി ദീപിനിയോപി കുക്കുരിനിയോപി, കിംനു താ കക്ഖളാനി അട്ഠികാനി മംസാനി ഖാദന്തീതി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഖാദന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന താനി താസം കുച്ഛിയം കോട്ഠബ്ഭന്തരഗതാനി വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘യോ പന താസം കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ, സോപി വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി? ‘‘മഞ്ഞാമി, ഭന്തേ, കമ്മാധികതേന ന വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മാധികതേന നേരയികാ സത്താ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചമാനാ ന വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യാ താ സന്തി യോനകസുഖുമാലിനിയോപി ഖത്തിയസുഖുമാലിനിയോപി ബ്രാഹ്മണസുഖുമാലിനിയോപി ഗഹപതിസുഖുമാലിനിയോപി, കിംനു താ കക്ഖളാനി ഖജ്ജകാനി മംസാനി ഖാദന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഖാദന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന താനി താസം കുച്ഛിയം കോട്ഠബ്ഭന്തരഗതാനി വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘യോ പന താസം കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ സോപി വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി. ‘‘മഞ്ഞാമി, ഭന്തേ, കമ്മാധികതേന ന വിലയം ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മാധികതേന നേരയികാ സത്താ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചമാനാ ന വിലയം ഗച്ഛന്തി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘‘സോ ന താവ കാലം കരോതി, യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നേരയികഗ്ഗിഉണ്ഹഭാവപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. പഥവിസന്ധാരകപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘അയം മഹാ പഥവീ ഉദകേ പതിട്ഠിതാ, ഉദകം വാതേ പതിട്ഠിതം, വാതോ ആകാസേ പതിട്ഠിതോ’തി, ഏതമ്പി വചനം ന സദ്ദഹാമീ’’തി. ഥേരോ ധമ്മകരകേന [ധമ്മകരണേന (ക.)] ഉദകം ഗഹേത്വാ രാജാനം മിലിന്ദം സഞ്ഞാപേസി ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഇമം ഉദകം വാതേന ആധാരിതം, ഏവം തമ്പി ഉദകം വാതേന ആധാരിത’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പഥവിസന്ധാരകപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. നിരോധനിബ്ബാനപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, നാഗസേന, നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാ ഖോ, മഹാരാജ, അജ്ഝത്തികബാഹിരേ ആയതനേ അഭിനന്ദന്തി അഭിവദന്തി അജ്ഝോസായ തിട്ഠന്തി, തേ തേന സോതേന വുയ്ഹന്തി, ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേന പരിദേവേന ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. സുതവാ ച ഖോ, മഹാരാജ, അരിയസാവകോ അജ്ഝത്തികബാഹിരേ ആയതനേ നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി, തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ തണ്ഹാ നിരുജ്ഝതി, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നിരോധനിബ്ബാനപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. നിബ്ബാനലഭനപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേവ ലഭന്തി നിബ്ബാന’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേവ ലഭന്തി നിബ്ബാനം, അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, യോ സമ്മാ പടിപന്നോ അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിജാനാതി, പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിജാനാതി, പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പജഹതി, ഭാവേതബ്ബേ ധമ്മേ ഭാവേതി, സച്ഛികാതബ്ബേ ധമ്മേ സച്ഛികരോതി, സോ ലഭതി നിബ്ബാന’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നിബ്ബാനലഭനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. നിബ്ബാനസുഖജാനനപഞ്ഹോ

൧൦. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ന ലഭതി നിബ്ബാനം, ജാനാതി സോ ‘സുഖം നിബ്ബാന’’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യോ ന ലഭതി നിബ്ബാനം, ജാനാതി സോ ‘സുഖം നിബ്ബാന’’’ന്തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, അലഭന്തോ ജാനാതി ‘സുഖം നിബ്ബാന’’’ന്തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യേസം നച്ഛിന്നാ ഹത്ഥപാദാ, ജാനേയ്യും തേ, മഹാരാജ, ‘ദുക്ഖം ഹത്ഥപാദച്ഛേദന’’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യു’’ന്തി. ‘‘കഥം ജാനേയ്യു’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞേസം, ഭന്തേ, ഛിന്നഹത്ഥപാദാനം പരിദേവിതസദ്ദം സുത്വാ ജാനന്തി ‘ദുക്ഖം ഹത്ഥപാദച്ഛേദന’’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേസം ദിട്ഠം നിബ്ബാനം, തേസം സദ്ദം സുത്വാ ജാനാതി ‘സുഖം നിബ്ബാന’’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നിബ്ബാനസുഖജാനനപഞ്ഹോ ദസമോ.

നിബ്ബാനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ പഞ്ഹാ.