൩. വിചാരവഗ്ഗോ

൧. അദ്ധാനമൂലപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അതീതസ്സ അദ്ധാനസ്സ കിം മൂലം, അനാഗതസ്സ അദ്ധാനസ്സ കിം മൂലം, പച്ചുപ്പന്നസ്സ അദ്ധാനസ്സ കിം മൂല’’ന്തി? ‘‘അതീതസ്സ ച, മഹാരാജ, അദ്ധാനസ്സ അനാഗതസ്സ ച അദ്ധാനസ്സ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച അദ്ധാനസ്സ അവിജ്ജാ മൂലം. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അദ്ധാനസ്സ [ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അദ്ധാനസ്സ (സീ.)] പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അദ്ധാനമൂലപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. പുരിമകോടിപഞ്ഹോ

൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’തി, തസ്സ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ പരിത്തം [പരിപക്കം (ക.)] ബീജം പഥവിയം നിക്ഖിപേയ്യ, തതോ അങ്കുരോ ഉട്ഠഹിത്വാ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിത്വാ ഫലം ദദേയ്യ. തതോ ബീജം ഗഹേത്വാ പുന രോപേയ്യ, തതോപി അങ്കുരോ ഉട്ഠഹിത്വാ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിത്വാ ഫലം ദദേയ്യ. ഏവമേതിസ്സാ സന്തതിയാ അത്ഥി അന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദ്ധാനസ്സാപി പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡം ഭവേയ്യ, അണ്ഡതോ കുക്കുടീ കുക്കുടിയാ അണ്ഡന്തി. ഏവമേതിസ്സാ സന്തതിയാ അത്ഥി അന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദ്ധാനസ്സാപി പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ പഥവിയാ ചക്കം ലിഖിത്വാ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോച ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, ഇമസ്സ ചക്കസ്സ അന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമാനി ചക്കാനി വുത്താനി ഭഗവതാ ‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ കമ്മം, കമ്മതോ പുന ചക്ഖും ജായതീ’തി. ഏവമേതിസ്സാ സന്തതിയാ അത്ഥി അന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി.

‘‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ കമ്മം, കമ്മതോ പുന മനോ ജായതീ’തി. ഏവമേതിസ്സാ സന്തതിയാ അത്ഥി അന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അദ്ധാനസ്സാപി പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പുരിമകോടിപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. കോടിപഞ്ഞായനപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’തി, കതമാ ച സാ പുരിമാ കോടീ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, അതീതോ അദ്ധാ, ഏസാ പുരിമാ കോടീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’തി, കിം പന, ഭന്തേ, സബ്ബാപി പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി? ‘‘കാചി, മഹാരാജ, പഞ്ഞായതി, കാചി ന പഞ്ഞായതീ’’തി. ‘‘കതമാ, ഭന്തേ, പഞ്ഞായതി, കതമാ ന പഞ്ഞായതീ’’തി? ‘‘ഇതോ പുബ്ബേ, മഹാരാജ, സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അവിജ്ജാ നാഹോസീതി ഏസാ പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതി, യം അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവിഗച്ഛതി, ഏസപ പുരിമാ കോടി പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവിഗച്ഛതി, നനു തം ഉഭതോ ഛിന്നം അത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘യദി, മഹാരാജ, ഉഭതോ ഛിന്നം അത്ഥം ഗച്ഛതി, ഉഭതോ ഛിന്നാ സക്കാ വഡ്ഢേതു’’ന്തി? ‘‘ആമ, സാപി സക്കാ വഡ്ഢേതു’’ന്തി.’’നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം പുച്ഛാമി കോടിതോ സക്കാ വഡ്ഢേതു’’ന്തി? ‘‘ആമ സക്കാ വഡ്ഢേതു’’ന്തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ തസ്സ രുക്ഖൂപമം അകാസി, ഖന്ധാ ച കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ ബീജാനീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

കോടിപഞ്ഞായനപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. സങ്ഖാരജായമാനപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ ജായന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അത്ഥി സങ്ഖാരാ, യേ ജായന്തീ’’തി. ‘‘കതമേ തേ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ചക്ഖുസ്മിഞ്ച ഖോ, മഹാരാജ, സതി രൂപേസു ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഹോതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ സതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ സതി വേദനാ ഹോതി, വേദനായ സതി തണ്ഹാ ഹോതി, തണ്ഹായ സതി ഉപാദാനം ഹോതി, ഉപാദാനേ സതി ഭവോ ഹോതി, ഭവേ സതി ജാതി ഹോതി, ജാതിയാ സതി ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. ചക്ഖുസ്മിഞ്ച ഖോ, മഹാരാജ, അസതി രൂപേസു ച അസതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ അസതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ന ഹോതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ അസതി വേദനാ ന ഹോതി, വേദനായ അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, തണ്ഹായ അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, ഉപാദാനേ അസതി ഭവോ ന ഹോതി, ഭവേ അസതി ജാതി ന ഹോതി, ജാതിയാ അസതി ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ ന ഹോന്തി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സങ്ഖാരജായമാനപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ഭവന്തസങ്ഖാരജായമാനപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ ഖോ, മഹാരാജ, സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇദം ഗേഹം അഭവന്തം ജാതം, യത്ഥ ത്വം നിസിന്നോസീ’’തി? ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചി, ഭന്തേ, ഇധ അഭവന്തം ജാതം, ഭവന്തം യേവ ജാതം, ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ, ദാരൂനി വനേ അഹേസും, അയഞ്ച മത്തികാ പഥവിയം അഹോസി, ഇത്ഥീനഞ്ച പുരിസാനഞ്ച തജ്ജേന വായാമേന ഏവമിദം ഗേഹം നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി ബീജഗാമഭൂതഗാമാ പഥവിയം നിക്ഖിത്താ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജമാനാ പുപ്ഫാനി ച ഫലാനി ച ദദേയ്യും, ന തേ രുക്ഖാ അഭവന്താ ജാതാ, ഭവന്താ യേവ തേ രുക്ഖാ ജാതാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ തേ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ പഥവിയാ മത്തികം ഉദ്ധരിത്വാ നാനാഭാജനാനി കരോതി, ന താനി ഭാജനാനി അഭവന്താനി ജാതാനി, ഭവന്താനി യേവ ജാതാനി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വീണായ പത്തം ന സിയാ, ചമ്മം ന സിയാ, ദോണി ന സിയാ, ദണ്ഡോ ന സിയാ, ഉപവീണോ ന സിയാ, തന്തിയോ ന സിയും, കോണോ ന സിയാ, പുരിസസ്സ ച തജ്ജോ വായാമോ ന സിയാ, ജായേയ്യ സദ്ദോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യതോ ച ഖോ, മഹാരാജ, വീണായ പത്തം സിയാ, ചമ്മം സിയാ, ദോണി സിയാ, ദണ്ഡോ സിയാ, ഉപവീണോ സിയാ, തന്തിയോ സിയും, കോണോ സിയാ, പുരിസസ്സ ച തജ്ജോ വായാമോ സിയാ, ജായേയ്യ സദ്ദോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജായേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ ഖോ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, അരണി ന സിയാ, അരണിപോതകോ ന സിയാ, അരണിയോത്തകം ന സിയാ, ഉത്തരാരണി ന സിയാ, ചോളകം ന സിയാ, പുരിസസ്സ ച തജ്ജോ വായാമോ ന സിയാ, ജായേയ്യ സോ അഗ്ഗീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യതോ ച ഖോ, മഹാരാജ, അരണി സിയാ, അരണിപോതകോ സിയാ, അരണിയോത്തകം സിയാ, ഉത്തരാരണി സിയാ, ചോളകം സിയാ, പുരിസസ്സ ച തജ്ജോ വായാമോ സിയാ, ജായേയ്യ സോ അഗ്ഗീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജായേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ ഖോ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മണി ന സിയാ, ആതപോ ന സിയാ, ഗോമയം ന സിയാ, ജായേയ്യ സോ അഗ്ഗീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യതോ ച ഖോ, മഹാരാജ, മണി സിയാ, ആതപോ സിയാ, ഗോമയം സിയാ, ജായേയ്യ സോ അഗ്ഗീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജായേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ ഖോ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ആദാസോ ന സിയാ, ആഭാ ന സിയാ, മുഖം ന സിയാ, ജായേയ്യ അത്താ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യതോ ച ഖോ, മഹാരാജ, ആദാസോ സിയാ, ആഭാ സിയാ, മുഖം സിയാ, ജായേയ്യ അത്താ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജായേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി കേചി സങ്ഖാരാ, യേ അഭവന്താ ജായന്തി, ഭവന്താ യേവ ഖോ സങ്ഖാരാ ജായന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഭവന്തസങ്ഖാരജായമാനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. വേദഗൂപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, വേദഗൂ ഉപലബ്ഭതീ’’തി? ‘‘കോ പനേസ, മഹാരാജ, വേദഗൂ നാമാ’’തി? ‘‘യോ, ഭന്തേ, അബ്ഭന്തരേ ജീവോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, സോതേന സദ്ദം സുണാതി, ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതി, ജിവ്ഹായ രസം സായതി, കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി, മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, യഥാ മയം ഇധ പാസാദേ നിസിന്നാ യേന യേന വാതപാനേന ഇച്ഛേയ്യാമ പസ്സിതും, തേന തേന വാതപാനേന പസ്സേയ്യാമ, പുരത്ഥിമേനപി വാതപാനേന പസ്സേയ്യാമ, പച്ഛിമേനപി വാതപാനേന പസ്സേയ്യാമ, ഉത്തരേനപി വാതപാനേന പസ്സേയ്യാമ, ദക്ഖിണേനപി വാതപാനേന പസ്സേയ്യാമ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, അയം അബ്ഭന്തരേ ജീവോ യേന യേന ദ്വാരേന ഇച്ഛതി പസ്സിതും, തേന തേന ദ്വാരേന പസ്സതീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘പഞ്ചദ്വാരം, മഹാരാജ, ഭണിസ്സാമി, തം സുണോഹി, സാധുകം മനസികരോഹി, യദി അബ്ഭന്തരേ ജീവോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, യഥാ മയം ഇധ പാസാദേ നിസിന്നാ യേന യേന വാതപാനേന ഇച്ഛേയ്യാമ പസ്സിതും, തേന തേന വാതപാനേന രൂപം യേവ പസ്സേയ്യാമ, പുരത്ഥിമേനപി വാതപാനേന രൂപം യേവ പസ്സേയ്യാമ, പച്ഛിമേനപി വാതപാനേന രൂപം യേവ പസ്സേയ്യാമ, ഉത്തരേനപി വാതപാനേന രൂപം യേവ പസ്സേയ്യാമ, ദക്ഖിണേനപി വാതപാനേന രൂപം യേവ പസ്സേയ്യാമ, ഏവമേതേന അബ്ഭന്തരേ ജീവേന സോതേനപി രൂപം യേവ പസ്സിതബ്ബം, ഘാനേനപി രൂപം യേവ പസ്സിതബ്ബം, ജിവ്ഹായപി രൂപം യേവ പസ്സിതബ്ബം, കായേനപി രൂപം യേവ പസ്സിതബ്ബം, മനസാപി രൂപം യേവ പസ്സിതബ്ബം; ചക്ഖുനാപി സദ്ദോ യേവ സോതബ്ബോ, ഘാനേനപി സദ്ദോ യേവ സോതബ്ബോ, ജിവ്ഹായപി സദ്ദോ യേവ സോതബ്ബോ, കായേനപി സദ്ദോ യേവ സോതബ്ബോ, മനസാപി സദ്ദോ യേവ സോതബ്ബോ; ചക്ഖുനാപി ഗന്ധോ യേവ ഘായിതബ്ബോ, സോതേനപി ഗന്ധോ യേവ ഘായിതബ്ബോ, ജിവ്ഹായപി ഗന്ധോ യേവ ഘായിതബ്ബോ, കായേനപി ഗന്ധോ യേവ ഘായിതബ്ബോ, മനസാപി ഗന്ധോ യേവ ഘായിതബ്ബോ; ചക്ഖുനാപി രസോ യേവ സായിതബ്ബോ, സോതേനപി രസോ യേവ സായിതബ്ബോ, ഘാനേനപി രസോ യേവ സായിതബ്ബോ, കായേനപി രസോ യേവ സായിതബ്ബോ, മനസാപി രസോ യേവ സായിതബ്ബോ; ചക്ഖുനാപി ഫോട്ഠബ്ബം യേവ ഫുസിതബ്ബം, സോതേനപി ഫോട്ഠബ്ബം യേവ ഫുസിതബ്ബം, ഘാനേനപി ഫോട്ഠബ്ബം യേവ ഫുസിതബ്ബം, ജിവ്ഹായപി ഫോട്ഠബ്ബം യേവ ഫുസിതബ്ബം, മനസാപി ഫോട്ഠബ്ബം യേവ ഫുസിതബ്ബം; ചക്ഖുനാപി ധമ്മം യേവ വിജാനിതബ്ബം, സോതേനപി ധമ്മം യേവ വിജാനിതബ്ബം, ഘാനേനപി ധമ്മം യേവ വിജാനിതബ്ബം, ജിവ്ഹായപി ധമ്മം യേവ വിജാനിതബ്ബം, കായേനപി ധമ്മം യേവ വിജാനിതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി.

‘‘ന ഖോ തേ, മഹാരാജ, യുജ്ജതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം, യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മയം ഇധ പാസാദേ നിസിന്നാ ഇമേസു ജാലവാതപാനേസു ഉഗ്ഘാടിതേസു മഹന്തേന ആകാസേന ബഹിമുഖാ സുട്ഠുതരം രൂപം പസ്സാമ, ഏവമേതേന അബ്ഭന്തരേ ജീവേനാപി ചക്ഖുദ്വാരേസു ഉഗ്ഘാടിതേസു മഹന്തേന ആകാസേന സുട്ഠുതരം രൂപം പസ്സിതബ്ബം, സോതേസു ഉഗ്ഘാടിതേസു…പേ… ഘാനേ ഉഗ്ഘാടിതേ…പേ… ജിവ്ഹായ ഉഗ്ഘാടിതായ…പേ… കായേ ഉഗ്ഘാടിതേ മഹന്തേന ആകാസേന സുട്ഠുതരം സദ്ദോ സോതബ്ബോ, ഗന്ധോ ഘായിതബ്ബോ, രസോ സായിതബ്ബോ, ഫോട്ഠബ്ബോ ഫുസിതബ്ബോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി.

‘‘ന ഖോ തേ, മഹാരാജ, യുജ്ജതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം, യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അയം ദിന്നോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ തിട്ഠേയ്യ, ജാനാസി ത്വം, മഹാരാജ, ‘അയം ദിന്നോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ’’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അയം ദിന്നോ അന്തോ പവിസിത്വാ തവ പുരതോ തിട്ഠേയ്യ, ജാനാസി ത്വം, മഹാരാജ, ‘അയം ദിന്നോ അന്തോ പവിസിത്വാ മമ പുരതോ ഠിതോ’’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അബ്ഭന്തരേ സോ ജീവോ ജിവ്ഹായ രസേ നിക്ഖിത്തേ ജാനേയ്യ അമ്ബിലത്തം വാ ലവണത്തം വാ തിത്തകത്തം വാ കടുകത്തം വാ കസായത്തം വാ മധുരത്തം വാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യാ’’തി. ‘‘തേ രസേ അന്തോ പവിട്ഠേ ജാനേയ്യ അമ്ബിലത്തം വാ ലവണത്തം വാ തിത്തകത്തം വാ കടുകത്തം വാ കസായത്തം വാ മധുരത്തം വാ’’തി. ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി.

‘‘ന ഖോ തേ, മഹാരാജ, യുജ്ജതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം, യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ മധുഘടസതം ആഹരാപേത്വാ മധുദോണിം പൂരാപേത്വാ പുരിസസ്സ മുഖം പിദഹിത്വാ [പിദഹിത്വാവ (ക.)] മധുദോണിയാ പക്ഖിപേയ്യ, ജാനേയ്യ, മഹാരാജ, സോ പുരിസോ മധും സമ്പന്നം വാ ന സമ്പന്നം വാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി. ‘‘ന ഹി തസ്സ, ഭന്തേ, മുഖേ മധു പവിട്ഠ’’ന്തി.

‘‘ന ഖോ തേ, മഹാരാജ, യുജ്ജതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമ’’ന്തി. ‘‘നാഹം പടിബലോ തയാ വാദിനാ സദ്ധിം സല്ലപിതും; സാധു, ഭന്തേ, അത്ഥം ജപ്പേഹീ’’തി.

ഥേരോ അഭിധമ്മസംയുത്തായ കഥായ രാജാനം മിലിന്ദം സഞ്ഞാപേസി – ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തംസഹജാതാ ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ഏകഗ്ഗതാ ജീവിതിന്ദ്രിയം മനസികാരോതി ഏവമേതേ ധമ്മാ പച്ചയതോ ജായന്തി, ന ഹേത്ഥ വേദഗൂ ഉപലബ്ഭതി, സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തംസഹജാതാ ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ഏകഗ്ഗതാ ജീവിതിന്ദ്രിയം മനസികാരോതി ഏവമേതേ ധമ്മാ പച്ചയതോ ജായന്തി, ന ഹേത്ഥ വേദഗൂ ഉപലബ്ഭതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വേദഗൂപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഠമം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ മനോവിഞ്ഞാണം, ഉദാഹു മനോവിഞ്ഞാണം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘പഠമം, മഹാരാജ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥാഹം ഉപ്പജ്ജാമി, ത്വമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി, ഉദാഹു മനോവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥ ത്വം ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, അഹമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹീ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘നിന്നത്താ ച, മഹാരാജ, ദ്വാരത്താ ച ചിണ്ണത്താ ച സമുദാചരിതത്താ ചാ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, നിന്നത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി? ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ദേവേ വസ്സന്തേ കതമേന ഉദകം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, നിന്നം, തേന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘അഥാപരേന സമയേന ദേവോ വസ്സേയ്യ, കതമേന തം ഉദകം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘യേന, ഭന്തേ, പുരിമം ഉദകം ഗതം, തമ്പി തേന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നും ഖോ, മഹാരാജ, പുരിമം ഉദകം പച്ഛിമം ഉദകം ആണാപേതി ‘യേനാഹം ഗച്ഛാമി, ത്വമ്പി തേന ഗച്ഛാഹീ’തി, പച്ഛിമം വാ ഉദകം പുരിമം ഉദകം ആണാപേതി ‘യേന ത്വം ഗച്ഛിസ്സസി, അഹമ്പി തേന ഗച്ഛിസ്സാമീ’’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, നിന്നത്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിന്നത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥാഹം ഉപ്പജ്ജാമി, ത്വമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി, നാപി മനോവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥ ത്വം ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, അഹമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’തി, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, നിന്നത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, ദ്വാരത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി? അപേപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം അസ്സ ദള്ഹപാകാരതോരണം ഏകദ്വാരം, തതോ പുരിസോ നിക്ഖമിതുകാമോ ഭവേയ്യ, കതമേന നിക്ഖമേയ്യാ’’തി? ‘‘ദ്വാരേന, ഭന്തേ, നിക്ഖമേയ്യാ’’തി. ‘‘അഥാപരോ പുരിസോ നിക്ഖമിതുകാമോ ഭവേയ്യ, കതമേന സോ നിക്ഖമേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, പുരിമോ പുരിസോ നിക്ഖന്തോ, സോപി തേന നിക്ഖമേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, പുരിമോ പുരിസോ പച്ഛിമം പുരിസം ആണാപേതി ‘യേനാഹം ഗച്ഛാമി, ത്വമ്പി തേന ഗച്ഛാഹീ’തി, പച്ഛിമോ വാ പുരിസോ പുരിമം പുരിസം ആണാപേതി ‘യേന ത്വം ഗച്ഛിസ്സസി, അഹമ്പി തേന ഗച്ഛിസ്സാമീ’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, ദ്വാരത്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദ്വാരത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥാഹം ഉപ്പജ്ജാമി, ത്വമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി, നാപി മനോവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥ ത്വം ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, അഹമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’തി, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, ദ്വാരത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, ചിണ്ണത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി?ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, പഠമം ഏകം സകടം ഗച്ഛേയ്യ, അഥ ദുതിയം സകടം കതമേന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, പുരിമം സകടം ഗതം, തമ്പി തേന ഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, പുരിമം സകടം പച്ഛിമം സകടം ആണാപേതി ‘യേനാഹം ഗച്ഛാമി, ത്വമ്പി തേന ഗച്ഛാഹീ’തി, പച്ഛിമം വാ സകടം പുരിമം സകടം ആണാപേതി ‘യേന ത്വം ഗച്ഛിസ്സസി, അഹമ്പി തേന ഗച്ഛിസ്സാമീ’’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, ചിണ്ണത്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ചിണ്ണത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥാഹം ഉപ്പജ്ജാമി, ത്വമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി, നാപി മനോവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥ ത്വം ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, അഹമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’തി, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, ചിണ്ണത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, സമുദാചരിതത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി? ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മുദ്ദാഗണനാസങ്ഖ്യാലേഖാസിപ്പട്ഠാനേസു ആദികമ്മികസ്സ ദന്ധായനാ ഭവതി, അഥാപരേന സമയേന നിസമ്മകിരിയായ സമുദാചരിതത്താ അദന്ധായനാ ഭവതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമുദാചരിതത്താ യത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥാഹം ഉപ്പജ്ജാമി, ത്വമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി, നാപി മനോവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആണാപേതി ‘യത്ഥ ത്വം ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, അഹമ്പി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീ’തി, അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, സമുദാചരിതത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യത്ഥ സോതവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീതി…പേ… യത്ഥ ഘാനവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി…പേ… യത്ഥ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി …പേ… യത്ഥ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യത്ഥ കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഠമം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ മനോവിഞ്ഞാണം, ഉദാഹു മനോവിഞ്ഞാണം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ കായവിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘കായവിഞ്ഞാണം, മഹാരാജ, പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന,…പേ… അനാലാപോ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി, സമുദാചരിതത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. ഫസ്സലക്ഖണപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഫസ്സോപി വേദനാപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഫസ്സോപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, വേദനാപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ഞാപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, ചേതനാപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, വിതക്കോപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, വിചാരോപി തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബേപി ഫസ്സപ്പമുഖാ ധമ്മാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണോ ഫസ്സോ’’തി? ‘‘ഫുസനലക്ഖണോ, മഹാരാജ, ഫസ്സോ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വേ മേണ്ഡാ യുജ്ഝേയ്യും, തേസു യഥാ ഏകോ മേണ്ഡോ, ഏവം ചക്ഖു ദട്ഠബ്ബം യഥാ ദുതിയോ മേണ്ഡോ, ഏവം രൂപം ദട്ഠബ്ബം. യഥാ തേസം സന്നിപാതോ, ഏവം ഫസ്സോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വേ പാണീ വജ്ജേയ്യും, തേസു യഥാ ഏകോ പാണി, ഏവം ചക്ഖു ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ദുതിയോ പാണി, ഏവം രൂപം ദട്ഠബ്ബം. യഥാ തേസം സന്നിപാതോ, ഏവം ഫസ്സോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാ വജ്ജേയ്യും, തേസു യഥാ ഏകോ സമ്മോ, ഏവം ചക്ഖു ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ദുതിയോ സമ്മോ, ഏവം രൂപം ദട്ഠബ്ബം. യഥാ തേസം സന്നിപാതോ, ഏവം ഫസ്സോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഫസ്സലക്ഖണപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. വേദനാലക്ഖണപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ വേദനാ’’തി? ‘‘വേദയിതലക്ഖണാ, മഹാരാജ, വേദനാ അനുഭവനലക്ഖണാ ചാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ അധികാരം കരേയ്യ, തസ്സ രാജാ തുട്ഠോ അധികാരം ദദേയ്യ, സോ തേന അധികാരേന പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചരേയ്യ, തസ്സ ഏവമസ്സ ‘മയാ ഖോ പുബ്ബേ രഞ്ഞോ അധികാരോ കതോ, തസ്സ മേ രാജാ തുട്ഠോ അധികാരം അദാസി, സ്വാഹം തതോനിദാനം ഇമം ഏവരൂപം വേദനം വേദയാമീ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ കുസലം കമ്മം കത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, സോ ച തത്ഥ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചരേയ്യ, തസ്സ ഏവമസ്സ ‘സ്വാഹം ഖോ പുബ്ബേ കുസലം കമ്മം അകാസിം, സോഹം തതോനിദാനം ഇമം ഏവരൂപം വേദനം വേദയാമീ’തി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ അനുഭവനലക്ഖണാ ചാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വേദനാലക്ഖണപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. സഞ്ഞാലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ സഞ്ഞാ’’തി? ‘‘സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, മഹാരാജ, സഞ്ഞാ. കിം സഞ്ജാനാതി? നീലമ്പി സഞ്ജാനാതി, പീതമ്പി സഞ്ജാനാതി, ലോഹിതമ്പി സഞ്ജാനാതി, ഓദാതമ്പി സഞ്ജാനാതി, മഞ്ജിട്ഠമ്പി [മഞ്ജേട്ഠമ്പി (സീ. പീ.)] സഞ്ജാനാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സഞ്ജാനനലക്ഖണാ സഞ്ഞാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ഭണ്ഡാഗാരികോ ഭണ്ഡാഗാരം പവിസിത്വാ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠാനി [മഞ്ജേട്ഠാനി (സീ. പീ.)] രാജഭോഗാനി രൂപാനി പസ്സിത്വാ സഞ്ജാനാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സഞ്ജാനനലക്ഖണാ സഞ്ഞാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സഞ്ഞാലക്ഖണപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. ചേതനാലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ ചേതനാ’’തി? ‘‘ചേതയിതലക്ഖണാ, മഹാരാജ, ചേതനാ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണാ ചാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ വിസം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അത്തനാ ച പിവേയ്യ, പരേ ച പായേയ്യ, സോ അത്തനാപി ദുക്ഖിതോ ഭവേയ്യ, പരേപി ദുക്ഖിതാ ഭവേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അകുസലം കമ്മം ചേതനായ ചേതയിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യേപി തസ്സ അനുസിക്ഖന്തി, തേപി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതം ഏകജ്ഝം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അത്തനാ ച പിവേയ്യ, പരേ ച പായേയ്യ, സോ അത്തനാ സുഖിതോ ഭവേയ്യ, പരേപി സുഖിതാ ഭവേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കുസലം കമ്മം ചേതനായ ചേതയിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യേപി തസ്സ അനുസിക്ഖന്തി, തേപി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ചേതയിതലക്ഖണാ ചേതനാ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണാ ചാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ചേതനാലക്ഖണപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

൧൨. വിഞ്ഞാണലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘വിജാനനലക്ഖണം, മഹാരാജ, വിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നഗരഗുത്തികോ മജ്ഝേ നഗരസിങ്ഘാടകേ നിസിന്നോ പസ്സേയ്യ പുരത്ഥിമദിസതോ പുരിസം ആഗച്ഛന്തം, പസ്സേയ്യ ദക്ഖിണദിസതോ പുരിസം ആഗച്ഛന്തം, പസ്സേയ്യ പച്ഛിമദിസതോ പുരിസം ആഗച്ഛന്തം, പസ്സേയ്യ ഉത്തരദിസതോ പുരിസം ആഗച്ഛന്തം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യഞ്ച പുരിസോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി. യഞ്ച സോതേന സദ്ദം സുണാതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി. യഞ്ച ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി. യഞ്ച ജിവ്ഹായ രസം സായതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി. യഞ്ച കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി, യഞ്ച മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, തം വിഞ്ഞാണേന വിജാനാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വിഞ്ഞാണലക്ഖണപഞ്ഹോ ദ്വാദസമോ.

൧൩. വിതക്കലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണോ വിതക്കോ’’തി? ‘‘അപ്പനാലക്ഖണോ മഹാരാജ, വിതക്കോ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വഡ്ഢകീ സുപരികമ്മകതം ദാരും സന്ധിസ്മിം അപ്പേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അപ്പനാലക്ഖണോ വിതക്കോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വിതക്കലക്ഖണപഞ്ഹോ തേരസമോ.

൧൪. വിചാരലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണോ വിചാരോ’’തി? ‘‘അനുമജ്ജനലക്ഖണോ, മഹാരാജ, വിചാരോ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കംസഥാലം ആകോടിതം പച്ഛാ അനുരവതി അനുസന്ദഹതി [അനുസദ്ദായതി (ക.)], യഥാ, മഹാരാജ, ആകോടനാ, ഏവം വിതക്കോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ അനുരവനാ [അനുമജ്ജനാ (ക.)], ഏവം വിചാരോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വിചാരലക്ഖണപഞ്ഹോ ചുദ്ദസമോ.

വിചാരവഗ്ഗോ തതിയോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ചുദ്ദസ പഞ്ഹാ.