൨. അദ്ധാനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മസന്തതിപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഏവ സോ, ഉദാഹു അഞ്ഞോ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘ന ച സോ, ന ച അഞ്ഞോ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം ദഹരോ തരുണോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ അഹോസി, സോ യേവ ത്വം ഏതരഹി മഹന്തോ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അഞ്ഞോ സോ ദഹരോ തരുണോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ അഹോസി, അഞ്ഞോ അഹം ഏതരഹി മഹന്തോ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ ഖോ, മഹാരാജ, മാതാതിപി ന ഭവിസ്സതി, പിതാതിപി ന ഭവിസ്സതി, ആചരിയോതിപി ന ഭവിസ്സതി, സിപ്പവാതിപി ന ഭവിസ്സതി, സീലവാതിപി ന ഭവിസ്സതി, പഞ്ഞവാതിപി ന ഭവിസ്സതി. കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അഞ്ഞാ ഏവ കലലസ്സ മാതാ, അഞ്ഞാ അബ്ബുദസ്സ മാതാ, അഞ്ഞാ പേസിയാ മാതാ, അഞ്ഞാ ഘനസ്സ മാതാ, അഞ്ഞാ ഖുദ്ദകസ്സ മാതാ, അഞ്ഞാ മഹന്തസ്സ മാതാ, അഞ്ഞോ സിപ്പം സിക്ഖതി, അഞ്ഞോ സിക്ഖിതോ ഭവതി, അഞ്ഞോ പാപകമ്മം കരോതി, അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാദാ ഛിജ്ജന്തീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ. ത്വം പന, ഭന്തേ, ഏവം വുത്തേ കിം വദേയ്യാസീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘അഹഞ്ഞേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരോ അഹോസിം തരുണോ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ, അഹഞ്ഞേവ ഏതരഹി മഹന്തോ, ഇമമേവ കായം നിസ്സായ സബ്ബേ തേ ഏകസങ്ഗഹിതാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ പദീപം പദീപേയ്യ, കിം സോ സബ്ബരത്തിം പദീപേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സബ്ബരത്തിം പദീപേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, യാ പുരിമേ യാമേ അച്ചി, സാ മജ്ഝിമേ യാമേ അച്ചീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യാ മജ്ഝിമേ യാമേ അച്ചി, സാ പച്ഛിമേ യാമേ അച്ചീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അഞ്ഞോ സോ അഹോസി പുരിമേ യാമേ പദീപോ, അഞ്ഞോ മജ്ഝിമേ യാമേ പദീപോ, അഞ്ഞോ പച്ഛിമേ യാമേ പദീപോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ, തം യേവ നിസ്സായ സബ്ബരത്തിം പദീപിതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മസന്തതി സന്ദഹതി, അഞ്ഞോ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞോ നിരുജ്ഝതി, അപുബ്ബം അചരിമം വിയ സന്ദഹതി, തേന ന ച സോ, ന ച അഞ്ഞോ, പുരിമവിഞ്ഞാണേ പച്ഛിമവിഞ്ഞാണം സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഖീരം ദുയ്ഹമാനം കാലന്തരേന ദധി പരിവത്തേയ്യ, ദധിതോ നവനീതം, നവനീതതോ ഘതം പരിവത്തേയ്യ, യോ നു ഖോ, മഹാരാജ, ഏവം വദേയ്യ ‘യം യേവ ഖീരം തം യേവ ദധി, യം യേവ ദധി തം യേവ നവനീതം, യം യേവ നവനീതം തം യേവ ഘത’ന്തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ, തംയേവ നിസ്സായ സമ്ഭൂത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മസന്തതി സന്ദഹതി, അഞ്ഞോ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞോ നിരുജ്ഝതി, അപുബ്ബം അചരിമം വിയ സന്ദഹതി, തേന ന ച സോ, ന ച അഞ്ഞോ, പുരിമവിഞ്ഞാണേ പച്ഛിമവിഞ്ഞാണം സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ധമ്മസന്തതിപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. പടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ

൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ന പടിസന്ദഹതി, ജാനാതി സോ ‘ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യോ ന പടിസന്ദഹതി, ജാനാതി സോ ‘ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, ജാനാതീ’’തി? ‘‘യോ ഹേതു യോ പച്ചയോ, മഹാരാജ, പടിസന്ദഹനായ, തസ്സ ഹേതുസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപരമാ ജാനാതി സോ ‘ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കസ്സകോ ഗഹപതികോ കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ധഞ്ഞാഗാരം പരിപൂരേയ്യ. സോ അപരേന സമയേന നേവ കസ്സേയ്യ ന വപ്പേയ്യ, യഥാസമ്ഭതഞ്ച ധഞ്ഞം പരിഭുഞ്ജേയ്യ വാ വിസജ്ജേയ്യ വാ യഥാ പച്ചയം വാ കരേയ്യ, ജാനേയ്യ സോ, മഹാരാജ, കസ്സകോ ഗഹപതികോ ‘ന മേ ധഞ്ഞാഗാരം പരിപൂരേസ്സതീ’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനേയ്യാ’’തി. ‘‘കഥം ജാനേയ്യാ’’തി? ‘‘യോ ഹേതു യോ പച്ചയോ ധഞ്ഞാഗാരസ്സ പരിപൂരണായ, തസ്സ ഹേതുസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപരമാ ജാനാതി ‘ന മേ ധഞ്ഞാഗാരം പരിപൂരേസ്സതീ’’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ ഹേതു യോ പച്ചയോ പടിസന്ദഹനായ, തസ്സ ഹേതുസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപരമാ ജാനാതി സോ ‘ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ഞാണപഞ്ഞാപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യസ്സ ഞാണം ഉപ്പന്നം, തസ്സ പഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യസ്സ ഞാണം ഉപ്പന്നം, തസ്സ പഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ’’തി. ‘‘കിം, ഭന്തേ, യഞ്ഞേവ ഞാണം സാ യേവ പഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, യഞ്ഞേവ ഞാണം സാ യേവ പഞ്ഞാ’’തി. ‘‘യസ്സ പന, ഭന്തേ, തഞ്ഞേവ ഞാണം സാ യേവ പഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ, കിം സമ്മുയ്ഹേയ്യ സോ, ഉദാഹു ന സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി? ‘‘കത്ഥചി, മഹാരാജ, സമ്മുയ്ഹേയ്യ, കത്ഥചി ന സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി. ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞാതപുബ്ബേസു വാ, മഹാരാജ, സിപ്പട്ഠാനേസു, അഗതപുബ്ബായ വാ ദിസായ, അസ്സുതപുബ്ബായ വാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി. ‘‘കുഹിം ന സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി? ‘‘യം ഖോ പന, മഹാരാജ, തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തഹിം ന സമ്മുയ്ഹേയ്യാ’’തി. ‘‘മോഹോ പനസ്സ, ഭന്തേ, കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, ഞാണേ ഉപ്പന്നമത്തേ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ അന്ധകാരഗേഹേ പദീപം ആരോപേയ്യ, തതോ അന്ധകാരോ നിരുജ്ഝേയ്യ, ആലോകോ പാതുഭവേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഞാണേ ഉപ്പന്നമത്തേ മോഹോ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘പഞ്ഞാ പന, ഭന്തേ, കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘പഞ്ഞാപി ഖോ, മഹാരാജ, സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘പഞ്ഞാ സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’തി, തസ്സ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യോ കോചി പുരിസോ രത്തിം ലേഖം പേസേതുകാമോ ലേഖകം പക്കോസാപേത്വാ പദീപം ആരോപേത്വാ ലേഖം ലിഖാപേയ്യ, ലിഖിതേ പന ലേഖേ പദീപം വിജ്ഝാപേയ്യ, വിജ്ഝാപിതേപി പദീപേ ലേഖം ന വിനസ്സേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരത്ഥിമേസു ജനപദേസു മനുസ്സാ അനുഘരം പഞ്ച പഞ്ച ഉദകഘടകാനി ഠപേന്തി ആലിമ്പനം വിജ്ഝാപേതും, ഘരേ പദിത്തേ താനി പഞ്ച ഉദകഘടകാനി ഘരസ്സൂപരി ഖിപന്തി, തതോ അഗ്ഗി വിജ്ഝായതി, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം മനുസ്സാനം ഏവം ഹോതി ‘പുന തേഹി ഘടേഹി ഘടകിച്ചം കരിസ്സാമാ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അലം തേഹി ഘടേഹി, കിം തേഹി ഘടേഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഞ്ച ഉദകഘടകാനി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ദട്ഠബ്ബാനി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യഥാ തേ മനുസ്സാ, ഏവം യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ അഗ്ഗി, ഏവം കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ പഞ്ചഹി ഉദകഘടകേഹി അഗ്ഗി വിജ്ഝാപീയതി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയേഹി കിലേസാ വിജ്ഝാപിയന്തി, വിജ്ഝാപിതാപി കിലേസാ ന പുന സമ്ഭവന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വേജ്ജോ പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജാനി ഗഹേത്വാ ഗിലാനകം ഉപസങ്കമിത്വാ താനി പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജാനി പിസിത്വാ [പിംസിത്വാ (സീ. പീ.)] ഗിലാനകം പായേയ്യ, തേഹി ച ദോസാ നിദ്ധമേയ്യും, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ വേജ്ജസ്സ ഏവം ഹോതി ‘പുന തേഹി പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജേഹി ഭേസജ്ജകിച്ചം കരിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അലം തേഹി പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജേഹി, കിം തേഹി പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജേഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജാനി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ദട്ഠബ്ബാനി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, യഥാ വേജ്ജോ, ഏവം യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ബ്യാധി, ഏവം കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ബ്യാധിതോ പുരിസോ, ഏവം പുഥുജ്ജനോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പഞ്ചമൂലഭേസജ്ജേഹി ഗിലാനസ്സ ദോസാ നിദ്ധന്താ, ദോസേ നിദ്ധന്തേ ഗിലാനോ അരോഗോ ഹോതി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയേഹി കിലേസാ നിദ്ധമീയന്തി, നിദ്ധമിതാ ച കിലേസാ ന പുന സമ്ഭവന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സങ്ഗാമാവചരോ യോധോ പഞ്ച കണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ സങ്ഗാമം ഓതരേയ്യ പരസേനം വിജേതും, സോ സങ്ഗാമഗതോ താനി പഞ്ച കണ്ഡാനി ഖിപേയ്യ, തേഹി ച പരസേനാ ഭിജ്ജേയ്യ, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ സങ്ഗാമാവചരസ്സ യോധസ്സ ഏവം ഹോതി ‘പുന തേഹി കണ്ഡേഹി കണ്ഡകിച്ചം കരിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അലം തേഹി കണ്ഡേഹി, കിം തേഹി കണ്ഡേഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഞ്ച കണ്ഡാനി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ദട്ഠബ്ബാനി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യഥാ, മഹാരാജ, സങ്ഗാമാവചരോ യോധോ, ഏവം യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പരസേനാ, ഏവം കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ പഞ്ചഹി കണ്ഡേഹി പരസേനാ ഭിജ്ജതി, ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയേഹി കിലേസാ ഭിജ്ജന്തി, ഭഗ്ഗാ ച കിലേസാ ന പുന സമ്ഭവന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ സകിച്ചയം കത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, യം പന തായ പഞ്ഞായ കതം ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ, തം ന നിരുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഞാണപഞ്ഞാപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. പടിസന്ദഹനപുഗ്ഗലവേദിയനപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ന പടിസന്ദഹതി, വേദേതി സോ കിഞ്ചി ദുക്ഖം വേദന’’ന്തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചി വേദേതി, കിഞ്ചി ന വേദേതീ’’തി. ‘‘കിം വേദേതി, കിം ന വേദേതീ’’തി? ‘‘കായികം, മഹാരാജ, വേദനം വേദേതി, ചേതസികം വേദനം ന വേദേതീ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, കായികം വേദനം വേദേതി, കഥം ചേതസികം വേദനം ന വേദേതീ’’തി? ‘‘യോ ഹേതു യോ പച്ചയോ കായികായ ദുക്ഖവേദനായ ഉപ്പത്തിയാ, തസ്സ ഹേതുസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ അനുപരമാ കായികം ദുക്ഖവേദനം വേദേതി, യോ ഹേതു യോ പച്ചയോ ചേതസികായ ദുക്ഖവേദനായ ഉപ്പത്തിയാ, തസ്സ ഹേതുസ്സ തസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപരമാ ചേതസികം ദുക്ഖവേദനം ന വേദേതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘സോ ഏകം വേദനം വേദേതി കായികം ന ചേതസിക’’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, കസ്മാ സോ ന പരിനിബ്ബായതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, അരഹതോ അനുനയോ വാ പടിഘോ വാ, ന ച അരഹന്തോ അപക്കം പാതേന്തി പരിപാകം ആഗമേന്തി പണ്ഡിതാ. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം, നാഭിനന്ദാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ.

‘‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം, നാഭിനന്ദാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, സമ്പജാനോ പതിസ്സതോ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി [പസ്സ ഥേരഗാ. ൬൫൪].

പടിസന്ദഹനപുഗ്ഗലവേദിയനപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. വേദനാപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സുഖാ വേദനാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ അബ്യാകതാ വാ’’തി? ‘‘സിയാ, മഹാരാജ, കുസലാ, സിയാ അകുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ, കുസലാ ന ദുക്ഖാ, യദി ദുക്ഖാ ന കുസലാ, കുസലം ദുക്ഖന്തി നുപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേ തത്തം അയോഗുളം നിക്ഖിപേയ്യ, ദുതിയേ ഹത്ഥേ സീതം ഹിമപിണ്ഡം നിക്ഖിപേയ്യ, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഉഭോപി തേ ദഹേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഉഭോപി തേ ദഹേയ്യു’’ന്തി. ‘‘കിം നു ഖോ, തേ മഹാരാജ, ഉഭോപി ഉണ്ഹാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന തേ, മഹാരാജ, ഉഭോപി സീതലാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹം യദി തത്തം ദഹതി, ന ച തേ ഉഭോപി ഉണ്ഹാ, തേന നുപ്പജ്ജതി. യദി സീതലം ദഹതി, ന ച തേ ഉഭോപി സീതലാ, തേന നുപ്പജ്ജതി. കിസ്സ പന തേ, മഹാരാജ, ഉഭോപി ദഹന്തി, ന ച തേ ഉഭോപി ഉണ്ഹാ, ന ച തേ ഉഭോപി സീതലാ? ഏകം ഉണ്ഹം, ഏകം സീതലം, ഉഭോപി തേ ദഹന്തി, തേന നുപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘നാഹം പടിബലോ തയാ വാദിനാ സദ്ധിം സല്ലപിതും, സാധു അത്ഥം ജപ്പേഹീ’’തി. തതോ ഥേരോ അഭിധമ്മസംയുത്തായ കഥായ രാജാനം മിലിന്ദം സഞ്ഞാപേസി –

‘‘ഛയിമാനി, മഹാരാജ, ഗേഹനിസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹനിസ്സിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ, ഛ നേക്ഖമ്മനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാതി, ഇമാനി ഛ ഛക്കാനി, അതീതാപി ഛത്തിംസവിധാ വേദനാ, അനാഗതാപി ഛത്തിംസവിധാ വേദനാ, പച്ചുപ്പന്നാപി ഛത്തിംസവിധാ വേദനാ, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞുഹിത്വാ അഭിസമ്പിണ്ഡേത്വാ അട്ഠസതം വേദനാ ഹോന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വേദനാപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. നാമരൂപഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കോ പടിസന്ദഹതീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘നാമരൂപം ഖോ, മഹാരാജ, പടിസന്ദഹതീ’’തി. ‘‘കിം ഇമം യേവ നാമരൂപം പടിസന്ദഹതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, ഇമം യേവ നാമരൂപം പടിസന്ദഹതി, ഇമിനാ പന, മഹാരാജ, നാമരൂപേന കമ്മം കരോതി സോഭനം വാ പാപകം വാ, തേന കമ്മേന അഞ്ഞം നാമരൂപം പടിസന്ദഹതീ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ, ന ഇമം യേവ നാമരൂപം പടിസന്ദഹതി, നനു സോ മുത്തോ ഭവിസ്സതി പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘യദി ന പടിസന്ദഹേയ്യ, മുത്തോ ഭവേയ്യ പാപകേഹി കമ്മേഹി. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, പടിസന്ദഹതി, തസ്മാ ന മുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ അമ്ബം അവഹരേയ്യ, തമേനം അമ്ബസാമികോ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യ ‘ഇമിനാ ദേവ പുരിസേന മയ്ഹം അമ്ബാ അവഹടാ’തി, സോ ഏവം വദേയ്യ ‘നാഹം, ദേവ, ഇമസ്സ അമ്ബേ അവഹരാമി, അഞ്ഞേ തേ അമ്ബാ, യേ ഇമിനാ രോപിതാ, അഞ്ഞേ തേ അമ്ബാ, യേ മയാ അവഹടാ, നാഹം ദണ്ഡപ്പത്തോ’തി. കിം നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ, പുരിമം, ഭന്തേ, അമ്ബം അപ്പച്ചക്ഖായ പച്ഛിമേന അമ്ബേന സോ പുരിസോ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമിനാ നാമരൂപേന കമ്മം കരോതി സോഭനം വാ പാപകം വാ, തേന കമ്മേന അഞ്ഞം നാമരൂപം പടിസന്ദഹതി, തസ്മാ ന മുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ സാലിം അവഹരേയ്യ…പേ… ഉച്ഛും അവഹരേയ്യ…പേ… യഥാ മഹാരാജ കോചി പുരിസോ ഹേമന്തകാലേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ വിസിബ്ബേത്വാ [വിസീവേത്വാ (സീ. പീ.)] അവിജ്ഝാപേത്വാ പക്കമേയ്യ, അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗി അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ ഖേത്തം ഡഹേയ്യ [ഉപഡഹേയ്യ (ക.)], തമേനം ഖേത്തസാമികോ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യ ‘ഇമിനാ, ദേവ, പുരിസേന മയ്ഹം ഖേത്തം ദഡ്ഢ’ന്തി. സോ ഏവം വദേയ്യ ‘നാഹം, ദേവ, ഇമസ്സ ഖേത്തം ഝാപേമി, അഞ്ഞോ സോ അഗ്ഗി, യോ മയാ അവിജ്ഝാപിതോ, അഞ്ഞോ സോ അഗ്ഗി, യേനിമസ്സ ഖേത്തം ദഡ്ഢം, നാഹം ദണ്ഡപ്പത്തോ’തി. കിം നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ, പുരിമം, ഭന്തേ, അഗ്ഗിം അപ്പച്ചക്ഖായ പച്ഛിമേന അഗ്ഗിനാ സോ പുരിസോ ദണ്ഡപ്പത്തോ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമിനാ നാമരൂപേന കമ്മം കരോതി സോഭനം വാ പാപകം വാ, തേന കമ്മേന അഞ്ഞം നാമരൂപം പടിസന്ദഹതി, തസ്മാ ന മുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ പദീപം ആദായ പാസാദം അഭിരൂഹിത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യ, പദീപോ ഝായമാനോ തിണം ഝാപേയ്യ, തിണം ഝായമാനം ഘരം ഝാപേയ്യ, ഘരം ഝായമാനം ഗാമം ഝാപേയ്യ, ഗാമജനോ തം പുരിസം ഗഹേത്വാ ഏവം വദേയ്യ ‘കിസ്സ ത്വം, ഭോ പുരിസ, ഗാമം ഝാപേസീ’തി, സോ ഏവം വദേയ്യ ‘നാഹം, ഭോ, ഗാമം ഝാപേമി, അഞ്ഞോ സോ പദീപഗ്ഗി, യസ്സാഹം ആലോകേന ഭുഞ്ജിം, അഞ്ഞോ സോ അഗ്ഗി, യേന ഗാമോ ഝാപിതോ’തി, തേ വിവദമാനാ തവ സന്തികേ ആഗച്ഛേയ്യും, കസ്സ ത്വം, മഹാരാജ, അട്ടം [അത്ഥം (സീ. പീ.)] ധാരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഗാമജനസ്സ ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ, അപി ച തതോ ഏവ സോ അഗ്ഗി നിബ്ബത്തോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി അഞ്ഞം മാരണന്തികം നാമരൂപം, അഞ്ഞം പടിസന്ധിസ്മിം നാമരൂപം, അപി ച തതോ യേവ തം നിബ്ബത്തം, തസ്മാ ന മുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ ദഹരിം ദാരികം വാരേത്വാ സുങ്കം ദത്വാ പക്കമേയ്യ. സാ അപരേന സമയേന മഹതീ അസ്സ വയപ്പത്താ, തതോ അഞ്ഞോ പുരിസോ സുങ്കം ദത്വാ വിവാഹം കരേയ്യ, ഇതരോ ആഗന്ത്വാ ഏവം വദേയ്യ ‘കിസ്സ പന മേ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ഭരിയം നേസീ’തി? സോ ഏവം വദേയ്യ ‘നാഹം തവ ഭരിയം നേമി, അഞ്ഞാ സാ ദാരികാ ദഹരീ തരുണീ, യാ തയാ വാരിതാ ച ദിന്നസുങ്കാ ച, അഞ്ഞായം ദാരികാ മഹതീ വയപ്പത്താ മയാ വാരിതാ ച ദിന്നസുങ്കാ ചാ’തി, തേ വിവദമാനാ തവ സന്തികേ ആഗച്ഛേയ്യും. കസ്സ ത്വം, മഹാരാജ, അട്ടം ധാരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘പുരിമസ്സ ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ, അപി ച തതോ യേവ സാ മഹതീ നിബ്ബത്താ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി അഞ്ഞം മാരണന്തികം നാമരൂപം, അഞ്ഞം പടിസന്ധിസ്മിം നാമരൂപം, അപി ച തതോ യേവ തം നിബ്ബത്തം, തസ്മാ നപരിമുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ ഗോപാലകസ്സ ഹത്ഥതോ ഖീരഘടം കിണിത്വാ തസ്സേവ ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ പക്കമേയ്യ ‘സ്വേ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി, തം അപരജ്ജു ദധി സമ്പജ്ജേയ്യ. സോ ആഗന്ത്വാ ഏവം വദേയ്യ ‘ദേഹി മേ ഖീരഘട’ന്തി. സോ ദധിം ദസ്സേയ്യ. ഇതരോ ഏവം വദേയ്യ ‘നാഹം തവ ഹത്ഥതോ ദധിം കിണാമി, ദേഹി മേ ഖീരഘട’ന്തി. സോ ഏവം വദേയ്യ ‘അജാനതോ തേ ഖീരം ദധിഭൂത’ന്തി തേ വിവദമാനാ തവ സന്തികേ ആഗച്ഛേയ്യും, കസ്സ ത്വം മഹാരാജ, അട്ടം ധാരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഗോപാലകസ്സ ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ, അപി ച തതോ യേവ തം നിബ്ബത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി അഞ്ഞം മാരണന്തികം നാമരൂപം, അഞ്ഞം പടിസന്ധിസ്മിം നാമരൂപം, അപി ച തതോ യേവ തം നിബ്ബത്തം, തസ്മാ ന പരിമുത്തോ പാപകേഹി കമ്മേഹീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നാമരൂപഏകത്തനാനത്തപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ഥേരപടിസന്ദഹനാപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ത്വം പന പടിസന്ദഹിസ്സസീ’’തി? ‘‘അലം, മഹാരാജ, കിം തേ തേന പുച്ഛിതേന, നനു മയാ പടികച്ചേവ അക്ഖാതം ‘സചേ, മഹാരാജ, സഉപാദാനോ ഭവിസ്സാമി, പടിസന്ദഹിസ്സാമി, സചേ അനുപാദാനോ ഭവിസ്സാമി, ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ അധികാരം കരേയ്യ. രാജാ തുട്ഠോ അധികാരം ദദേയ്യ, സോ തേന അധികാരേന പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചരേയ്യ, സോ ചേ ജനസ്സ ആരോചേയ്യ ‘ന മേ രാജാ കിഞ്ചി പടികരോതീ’ തി. കിം നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ യുത്തകാരീ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കിം തേ തേന പുച്ഛിതേന, നനു മയാ പടികച്ചേവ അക്ഖാതം ‘സചേ സഉപാദാനോ ഭവിസ്സാമി, പടിസന്ദഹിസ്സാമി, സചേ അനുപാദാനോ ഭവിസ്സാമി, ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഥേരപടിസന്ദഹനാപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. നാമരൂപപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘നാമരൂപ’ന്തി, തത്ഥ കതമം നാമം, കതമം രൂപ’’ന്തി. ‘‘യം തത്ഥ, മഹാരാജ, ഓളാരികം, ഏതം രൂപം, യേ തത്ഥ സുഖുമാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, ഏതം നാമ’’ന്തി. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന നാമം യേവ ന പടിസന്ദഹതി, രൂപം യേവ വാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞൂപനിസ്സിതാ, മഹാരാജ, ഏതേ ധമ്മാ ഏകതോവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കുക്കുടിയാ കലലം ന ഭവേയ്യ, അണ്ഡമ്പി ന ഭവേയ്യ, യഞ്ച തത്ഥ കലലം, യഞ്ച അണ്ഡം, ഉഭോപേതേ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപനിസ്സിതാ, ഏകതോവ നേസം ഉപ്പത്തി ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി തത്ഥ നാമം ന ഭവേയ്യ, രൂപമ്പി ന ഭവേയ്യ, യഞ്ചേവ തത്ഥ നാമം, യഞ്ചേവ രൂപം, ഉഭോപേതേ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപനിസ്സിതാ, ഏകതോവ നേസം ഉപ്പത്തി ഹോതി. ഏവമേതം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിത’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നാമരൂപപടിസന്ദഹനപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. അദ്ധാനപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘ദീഘമദ്ധാന’ന്തി, കിമേതം അദ്ധാനം നാമാ’’തി? ‘‘അതീതോ, മഹാരാജ, അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, സബ്ബേ അദ്ധാ അത്ഥീ’’തി? ‘‘കോചി, മഹാരാജ, അദ്ധാ അത്ഥി, കോചി നത്ഥീ’’തി. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, അത്ഥി, കതമോ നത്ഥീ’’തി? ‘‘യേ തേ, മഹാരാജ, സങ്ഖാരാ അതീതാ വിഗതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ, സോ അദ്ധാ നത്ഥി, യേ ധമ്മാ വിപാകാ, യേ ച വിപാകധമ്മധമ്മാ, യേ ച അഞ്ഞത്ര പടിസന്ധിം ദേന്തി, സോ അദ്ധാ അത്ഥി. യേ സത്താ കാലങ്കതാ അഞ്ഞത്ര ഉപ്പന്നാ, സോ ച അദ്ധാ അത്ഥി. യേ സത്താ കാലങ്കതാ അഞ്ഞത്ര അനുപ്പന്നാ, സോ അദ്ധാ നത്ഥി. യേ ച സത്താ പരിനിബ്ബുതാ, സോ ച അദ്ധാ നത്ഥി പരിനിബ്ബുതത്താ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അദ്ധാനപഞ്ഹോ നവമോ.

അദ്ധാനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ നവ പഞ്ഹാ.