൧. പഞ്ഞത്തിപഞ്ഹോ

൧. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ യേനായസ്മാ നാഗസേനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ നാഗസേനേന സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ നാഗസേനോ പടിസമ്മോദനീയേനേവ [പടിസമ്മോദി, തേനേവ (സീ.)] മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ ചിത്തം ആരാധേസി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘കഥം ഭദന്തോ ഞായതി, കിന്നാമോസി ഭന്തേ’’തി? ‘‘നാഗസേനോ’’തി ഖോ അഹം, മഹാരാജ, ഞായാമി, ‘‘നാഗസേനോ’’തി ഖോ മം, മഹാരാജ, സബ്രഹ്മചാരീ സമുദാചരന്തി, അപി ച മാതാപിതരോ നാമം കരോന്തി ‘‘നാഗസേനോ’’തി വാ ‘‘സൂരസേനോ’’തി വാ ‘‘വീരസേനോ’’തി വാ ‘‘സീഹസേനോ’’തി വാ, അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം യദിദം നാഗസേനോതി, ന ഹേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ഏവമാഹ ‘‘സുണന്തു മേ ഭോന്തോ പഞ്ചസതാ യോനകാ അസീതിസഹസ്സാ ച ഭിക്ഖൂ, അയം നാഗസേനോ ഏവമാഹ ‘ന ഹേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’തി, കല്ലം നു ഖോ തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘സചേ, ഭന്തേ നാഗസേന, പുഗ്ഗലോ നൂപലബ്ഭതി, കോ ചരഹി തുമ്ഹാകം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദേതി, കോ തം പരിഭുഞ്ജതി, കോ സീലം രക്ഖതി, കോ ഭാവനമനുയുഞ്ജതി, കോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛികരോതി, കോ പാണം ഹനതി, കോ അദിന്നം ആദിയതി, കോ കാമേസുമിച്ഛാചാരം ചരതി, കോ മുസാ ഭണതി, കോ മജ്ജം പിവതി, കോ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം കരോതി, തസ്മാ നത്ഥി കുസലം, നത്ഥി അകുസലം, നത്ഥി കുസലാകുസലാനം കമ്മാനം കത്താ വാ കാരേതാ വാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, സചേ, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ തുമ്ഹേ മാരേതി, നത്ഥി തസ്സാപി പാണാതിപാതോ, തുമ്ഹാകമ്പി, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി ആചരിയോ, നത്ഥി ഉപജ്ഝായോ, നത്ഥി ഉപസമ്പദാ. ‘നാഗസേനോതി മം, മഹാരാജ, സബ്രഹ്മചാരീ സമുദാചരന്തീ’തി യം വദേസി, ‘കതമോ ഏത്ഥ നാഗസേനോ? കിന്നു ഖോ, ഭന്തേ, കേസാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ലോമാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘നഖാ…പേ… ദന്താ…പേ… തചോ…പേ… മംസം…പേ… ന്ഹാരു…പേ… അട്ഠി…പേ… അട്ഠിമിഞ്ജം…പേ… വക്കം…പേ… ഹദയം…പേ… യകനം…പേ… കിലോമകം…പേ… പിഹകം…പേ… പപ്ഫാസം…പേ… അന്തം…പേ… അന്തഗുണം…പേ… ഉദരിയം…പേ… കരീസം…പേ… പിത്തം…പേ… സേമ്ഹം…പേ… പുബ്ബോ…പേ… ലോഹിതം…പേ… സേദോ…പേ… മേദോ…പേ… അസ്സു…പേ… വസാ…പേ… ഖേളോ…പേ… സിങ്ഘാണികാ…പേ… ലസികാ…പേ… മുത്തം…പേ… മത്ഥകേ മത്ഥലുങ്ഗം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹിമഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, രൂപം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘നഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘വേദനാ നാഗസേനോ’’തി?‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സഞ്ഞാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സങ്ഖാരാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘വിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞത്ര രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തമഹം ഭന്തേ, പുച്ഛന്തോ പുച്ഛന്തോ ന പസ്സാമി നാഗസേനം. നാഗസേനസദ്ദോ യേവ നു ഖോ, ഭന്തേ, നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കോ പനേത്ഥ നാഗസേനോ, അലികം ത്വം, ഭന്തേ, ഭാസസി മുസാവാദം, നത്ഥി നാഗസേനോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോച ‘‘ത്വം ഖോസി, മഹാരാജ, ഖത്തിയസുഖുമാലോ അച്ചന്തസുഖുമാലോ, തസ്സ തേ, മഹാരാജ, മജ്ഝന്ഹികസമയം തത്തായ ഭൂമിയാ ഉണ്ഹായ വാലികായ ഖരായ സക്ഖരകഥലികായ [ഖരാ സക്ഖരകഠലവാലികാ (സീ. പീ.)] മദ്ദിത്വാ പാദേനാഗച്ഛന്തസ്സ പാദാ രുജ്ജന്തി, കായോ കിലമതി, ചിത്തം ഉപഹഞ്ഞതി, ദുക്ഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, കിം നു ഖോ ത്വം പാദേനാഗതോസി, ഉദാഹു വാഹനേനാ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, പാദേനാഗച്ഛാമി, രഥേനാഹം ആഗതോസ്മീ’’തി. ‘‘സചേ, ത്വം മഹാരാജ, രഥേനാഗതോസി, രഥം മേ ആരോചേഹി, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഈസാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘അക്ഖോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ചക്കാനി രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രഥപഞ്ജരം രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രഥദണ്ഡകോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യുഗം രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രസ്മിയോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘പതോദലട്ഠി രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഈസാഅക്ഖചക്കരഥപഞ്ജരരഥദണ്ഡയുഗരസ്മിപതോദാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, അഞ്ഞത്ര ഈസാഅക്ഖചക്കരഥപഞ്ജരരഥദണ്ഡയുഗരസ്മിപതോദാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തമഹം, മഹാരാജ, പുച്ഛന്തോ പുച്ഛന്തോ ന പസ്സാമി രഥം. രഥസദ്ദോയേവ നു ഖോ, മഹാരാജ, രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ പനേത്ഥ രഥോ, അലികം, ത്വം മഹാരാജ, ഭാസസി മുസാവാദം, നത്ഥി രഥോ, ത്വംസി, മഹാരാജ, സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ, കസ്സ പന ത്വം ഭായിത്വാ മുസാവാദം ഭാസസി, സുണന്തു മേ ഭോന്തോ പഞ്ചസതാ യോനകാ അസീതിസഹസ്സാ ച ഭിക്ഖൂ, അയം മിലിന്ദോ രാജാ ഏവമാഹ ‘രഥേനാഹം ആഗതോസ്മീ’തി, സചേ ത്വം, മഹാരാജ, രഥേനാഗതോ‘സി, രഥം മേ ആരോചേഹീ’തി വുത്തോ സമാനോ രഥം ന സമ്പാദേതി, കല്ലം നു ഖോ തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ പഞ്ചസതാ യോനകാ ആയസ്മതോ നാഗസേനസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോചും ‘‘ഇദാനി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, സക്കോന്തോ ഭാസസ്സൂ’’തി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, മുസാ ഭണാമി, ഈസഞ്ച പടിച്ച അക്ഖഞ്ച പടിച്ച ചക്കാനി ച പടിച്ച രഥപഞ്ജരഞ്ച പടിച്ച രഥദണ്ഡകഞ്ച പടിച്ച ‘രഥോ’തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം പവത്തതീ’’തി.

‘‘സാധു ഖോ, ത്വം മഹാരാജ, രഥം ജാനാസി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മയ്ഹമ്പി കേസേ ച പടിച്ച ലോമേ ച പടിച്ച…പേ… മത്ഥകേ മത്ഥലുങ്ഗഞ്ച പടിച്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച വേദനഞ്ച പടിച്ച സഞ്ഞഞ്ച പടിച്ച സങ്ഖാരേ ച പടിച്ച വിഞ്ഞാണഞ്ച പടിച്ച ‘നാഗസേനോ’തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം പവത്തതി, പരമത്ഥതോ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലോ നൂപലബ്ഭതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, വജിരായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ –

‘‘‘യഥാ ഹി അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി ‘‘സത്തോ’’തി സമ്മുതീ’’’തി [പസ്സ സം. നി. ൧.൧൭൧].

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി വിസജ്ജിതാനി, യദി ബുദ്ധോ തിട്ഠേയ്യ സാധുകാരം ദദേയ്യ, സാധു സാധു നാഗസേന, അതിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി വിസജ്ജിതാനീ’’തി.

പഞ്ഞത്തിപഞ്ഹോ പഠമോ.