൧. മഹാവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ഞത്തിപഞ്ഹോ

൧. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ യേനായസ്മാ നാഗസേനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ നാഗസേനേന സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ നാഗസേനോ പടിസമ്മോദനീയേനേവ [പടിസമ്മോദി, തേനേവ (സീ.)] മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ ചിത്തം ആരാധേസി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘കഥം ഭദന്തോ ഞായതി, കിന്നാമോസി ഭന്തേ’’തി? ‘‘നാഗസേനോ’’തി ഖോ അഹം, മഹാരാജ, ഞായാമി, ‘‘നാഗസേനോ’’തി ഖോ മം, മഹാരാജ, സബ്രഹ്മചാരീ സമുദാചരന്തി, അപി ച മാതാപിതരോ നാമം കരോന്തി ‘‘നാഗസേനോ’’തി വാ ‘‘സൂരസേനോ’’തി വാ ‘‘വീരസേനോ’’തി വാ ‘‘സീഹസേനോ’’തി വാ, അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം യദിദം നാഗസേനോതി, ന ഹേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ഏവമാഹ ‘‘സുണന്തു മേ ഭോന്തോ പഞ്ചസതാ യോനകാ അസീതിസഹസ്സാ ച ഭിക്ഖൂ, അയം നാഗസേനോ ഏവമാഹ ‘ന ഹേത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’തി, കല്ലം നു ഖോ തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘സചേ, ഭന്തേ നാഗസേന, പുഗ്ഗലോ നൂപലബ്ഭതി, കോ ചരഹി തുമ്ഹാകം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദേതി, കോ തം പരിഭുഞ്ജതി, കോ സീലം രക്ഖതി, കോ ഭാവനമനുയുഞ്ജതി, കോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛികരോതി, കോ പാണം ഹനതി, കോ അദിന്നം ആദിയതി, കോ കാമേസുമിച്ഛാചാരം ചരതി, കോ മുസാ ഭണതി, കോ മജ്ജം പിവതി, കോ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം കരോതി, തസ്മാ നത്ഥി കുസലം, നത്ഥി അകുസലം, നത്ഥി കുസലാകുസലാനം കമ്മാനം കത്താ വാ കാരേതാ വാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, സചേ, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ തുമ്ഹേ മാരേതി, നത്ഥി തസ്സാപി പാണാതിപാതോ, തുമ്ഹാകമ്പി, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി ആചരിയോ, നത്ഥി ഉപജ്ഝായോ, നത്ഥി ഉപസമ്പദാ. ‘നാഗസേനോതി മം, മഹാരാജ, സബ്രഹ്മചാരീ സമുദാചരന്തീ’തി യം വദേസി, ‘കതമോ ഏത്ഥ നാഗസേനോ? കിന്നു ഖോ, ഭന്തേ, കേസാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ലോമാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘നഖാ…പേ… ദന്താ…പേ… തചോ…പേ… മംസം…പേ… ന്ഹാരു…പേ… അട്ഠി…പേ… അട്ഠിമിഞ്ജം…പേ… വക്കം…പേ… ഹദയം…പേ… യകനം…പേ… കിലോമകം…പേ… പിഹകം…പേ… പപ്ഫാസം…പേ… അന്തം…പേ… അന്തഗുണം…പേ… ഉദരിയം…പേ… കരീസം…പേ… പിത്തം…പേ… സേമ്ഹം…പേ… പുബ്ബോ…പേ… ലോഹിതം…പേ… സേദോ…പേ… മേദോ…പേ… അസ്സു…പേ… വസാ…പേ… ഖേളോ…പേ… സിങ്ഘാണികാ…പേ… ലസികാ…പേ… മുത്തം…പേ… മത്ഥകേ മത്ഥലുങ്ഗം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹിമഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, രൂപം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘നഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘വേദനാ നാഗസേനോ’’തി?‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സഞ്ഞാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സങ്ഖാരാ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘വിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞത്ര രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തമഹം ഭന്തേ, പുച്ഛന്തോ പുച്ഛന്തോ ന പസ്സാമി നാഗസേനം. നാഗസേനസദ്ദോ യേവ നു ഖോ, ഭന്തേ, നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ന ഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കോ പനേത്ഥ നാഗസേനോ, അലികം ത്വം, ഭന്തേ, ഭാസസി മുസാവാദം, നത്ഥി നാഗസേനോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോച ‘‘ത്വം ഖോസി, മഹാരാജ, ഖത്തിയസുഖുമാലോ അച്ചന്തസുഖുമാലോ, തസ്സ തേ, മഹാരാജ, മജ്ഝന്ഹികസമയം തത്തായ ഭൂമിയാ ഉണ്ഹായ വാലികായ ഖരായ സക്ഖരകഥലികായ [ഖരാ സക്ഖരകഠലവാലികാ (സീ. പീ.)] മദ്ദിത്വാ പാദേനാഗച്ഛന്തസ്സ പാദാ രുജ്ജന്തി, കായോ കിലമതി, ചിത്തം ഉപഹഞ്ഞതി, ദുക്ഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, കിം നു ഖോ ത്വം പാദേനാഗതോസി, ഉദാഹു വാഹനേനാ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, പാദേനാഗച്ഛാമി, രഥേനാഹം ആഗതോസ്മീ’’തി. ‘‘സചേ, ത്വം മഹാരാജ, രഥേനാഗതോസി, രഥം മേ ആരോചേഹി, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഈസാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘അക്ഖോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ചക്കാനി രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രഥപഞ്ജരം രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രഥദണ്ഡകോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യുഗം രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘രസ്മിയോ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘പതോദലട്ഠി രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഈസാഅക്ഖചക്കരഥപഞ്ജരരഥദണ്ഡയുഗരസ്മിപതോദാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, അഞ്ഞത്ര ഈസാഅക്ഖചക്കരഥപഞ്ജരരഥദണ്ഡയുഗരസ്മിപതോദാ രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തമഹം, മഹാരാജ, പുച്ഛന്തോ പുച്ഛന്തോ ന പസ്സാമി രഥം. രഥസദ്ദോയേവ നു ഖോ, മഹാരാജ, രഥോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ പനേത്ഥ രഥോ, അലികം, ത്വം മഹാരാജ, ഭാസസി മുസാവാദം, നത്ഥി രഥോ, ത്വംസി, മഹാരാജ, സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗരാജാ, കസ്സ പന ത്വം ഭായിത്വാ മുസാവാദം ഭാസസി, സുണന്തു മേ ഭോന്തോ പഞ്ചസതാ യോനകാ അസീതിസഹസ്സാ ച ഭിക്ഖൂ, അയം മിലിന്ദോ രാജാ ഏവമാഹ ‘രഥേനാഹം ആഗതോസ്മീ’തി, സചേ ത്വം, മഹാരാജ, രഥേനാഗതോ‘സി, രഥം മേ ആരോചേഹീ’തി വുത്തോ സമാനോ രഥം ന സമ്പാദേതി, കല്ലം നു ഖോ തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ പഞ്ചസതാ യോനകാ ആയസ്മതോ നാഗസേനസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോചും ‘‘ഇദാനി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, സക്കോന്തോ ഭാസസ്സൂ’’തി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, മുസാ ഭണാമി, ഈസഞ്ച പടിച്ച അക്ഖഞ്ച പടിച്ച ചക്കാനി ച പടിച്ച രഥപഞ്ജരഞ്ച പടിച്ച രഥദണ്ഡകഞ്ച പടിച്ച ‘രഥോ’തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം പവത്തതീ’’തി.

‘‘സാധു ഖോ, ത്വം മഹാരാജ, രഥം ജാനാസി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മയ്ഹമ്പി കേസേ ച പടിച്ച ലോമേ ച പടിച്ച…പേ… മത്ഥകേ മത്ഥലുങ്ഗഞ്ച പടിച്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച വേദനഞ്ച പടിച്ച സഞ്ഞഞ്ച പടിച്ച സങ്ഖാരേ ച പടിച്ച വിഞ്ഞാണഞ്ച പടിച്ച ‘നാഗസേനോ’തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമമത്തം പവത്തതി, പരമത്ഥതോ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലോ നൂപലബ്ഭതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, വജിരായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ –

‘‘‘യഥാ ഹി അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി ‘‘സത്തോ’’തി സമ്മുതീ’’’തി [പസ്സ സം. നി. ൧.൧൭൧].

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി വിസജ്ജിതാനി, യദി ബുദ്ധോ തിട്ഠേയ്യ സാധുകാരം ദദേയ്യ, സാധു സാധു നാഗസേന, അതിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി വിസജ്ജിതാനീ’’തി.

പഞ്ഞത്തിപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. വസ്സഗണനപഞ്ഹോ

൨. ‘‘കതിവസ്സോസി ത്വം, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി? ‘‘സത്തവസ്സോഹം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കേ തേ, ഭന്തേ, സത്ത, ത്വം വാ സത്ത, ഗണനാ വാ സത്താ’’തി?

തേന ഖോ പന സമയേന മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതസ്സ അലങ്കതപടിയത്തസ്സ പഥവിയം ഛായാ ദിസ്സതി, ഉദകമണികേ ച ഛായാ ദിസ്സതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ മിലിന്ദം രാജാനം ഏതദവോച ‘‘അയം തേ, മഹാരാജ, ഛായാ പഥവിയം ഉദകമണികേ ച ദിസ്സതി, കിം പന, മഹാരാജ, ത്വം വാ രാജാ, ഛായാ വാ രാജാ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, രാജാ, നായം ഛായാ രാജാ, മം പന നിസ്സായ ഛായാ പവത്തതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വസ്സാനം ഗണനാ സത്ത, ന പനാഹം സത്ത, മം പന നിസ്സായ സത്ത പവത്തതി, ഛായൂപമം മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി വിസജ്ജിതാനീ’’തി.

വസ്സഗണനപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. വീമംസനപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സല്ലപിസ്സസി മയാ സദ്ധി’’ന്തി? ‘‘സചേ, ത്വം മഹാരാജ, പണ്ഡിതവാദം [പണ്ഡിതവാദാ (സീ. പീ.)] സല്ലപിസ്സസി സല്ലപിസ്സാമി, സചേ പന രാജവാദം സല്ലപിസ്സസി ന സല്ലപിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, പണ്ഡിതാ സല്ലപന്തീ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതാനം ഖോ, മഹാരാജ, സല്ലാപേ ആവേഠനമ്പി കയിരതി, നിബ്ബേഠനമ്പി കയിരതി, നിഗ്ഗഹോപി കയിരതി, പടികമ്മമ്പി കയിരതി, വിസ്സാസോപി [വിസേസോപി (സീ. പീ.)] കയിരതി, പടിവിസ്സാസോപി കയിരതി, ന ച തേന പണ്ഡിതാ കുപ്പന്തി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പണ്ഡിതാ സല്ലപന്തീ’’തി. ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, രാജാനോ സല്ലപന്തീ’’തി? ‘‘രാജാനോ ഖോ, മഹാരാജ, സല്ലാപേ ഏകം വത്ഥും പടിജാനന്തി, യോ തം വത്ഥും വിലോമേതി, തസ്സ ദണ്ഡം ആണാപേന്തി ‘ഇമസ്സ ദണ്ഡം പണേഥാ’തി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, രാജാനോ സല്ലപന്തീ’’തി. ‘‘പണ്ഡിതവാദാഹം, ഭന്തേ, സല്ലപിസ്സാമി, നോ രാജവാദം, വിസ്സട്ഠോ ഭദന്തോ സല്ലപതു യഥാ ഭിക്ഖുനാ വാ സാമണേരേന വാ ഉപാസകേന വാ ആരാമികേന വാ സദ്ധിം സല്ലപതി, ഏവം വിസ്സട്ഠോ ഭദന്തോ സല്ലപതു മാ ഭായതൂ’’തി. ‘‘സുട്ഠു മഹാരാജാ’’തി ഥേരോ അബ്ഭാനുമോദി.

രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. ‘‘പുച്ഛ മഹാരാജാ’’തി. ‘‘പുച്ഛിതോസി മേ ഭന്തേ’’തി. ‘‘വിസജ്ജിതം മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തയാ വിസജ്ജിത’’ന്തി? ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, തയാ പുച്ഛിത’’ന്തി.

വീമംസനപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. അനന്തകായപഞ്ഹോ

൪. അഥ ഖോ മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി ‘‘പണ്ഡിതോ ഖോ അയം ഭിക്ഖു പടിബലോ മയാ സദ്ധിം സല്ലപിതും, ബഹുകാനി ച മേ ഠാനാനി പുച്ഛിതബ്ബാനി ഭവിസ്സന്തി, യാവ അപുച്ഛിതാനി യേവ താനി ഠാനാനി ഭവിസ്സന്തി, അഥ സൂരിയോ അത്ഥം ഗമിസ്സതി, യംനൂനാഹം സ്വേ അന്തേപുരേ സല്ലപേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ രാജാ ദേവമന്തിയം ഏതദവോച ‘‘തേന ഹി, ത്വം ദേവമന്തിയ, ഭദന്തസ്സ ആരോചേയ്യാസി ‘സ്വേ അന്തേപുരേ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സല്ലാപോ ഭവിസ്സതീ’’’തി. ഇദം വത്വാ മിലിന്ദോ രാജാ ഉട്ഠായാസനാ ഥേരം നാഗസേനം ആപുച്ഛിത്വാ രഥം അഭിരൂഹിത്വാ ‘‘നാഗസേനോ നാഗസേനോ’’തി സജ്ഝായം കരോന്തോ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ദേവമന്തിയോ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, മിലിന്ദോ ഏവമാഹ ‘സ്വേ അന്തേപുരേ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സല്ലാപോ ഭവിസ്സതീ’’’തി. ‘‘സുട്ഠൂ’’തി ഥേരോ അബ്ഭാനുമോദി. അഥ ഖോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ദേവമന്തിയോ ച അനന്തകായോ ച മങ്കുരോ ച സബ്ബദിന്നോ ച യേന മിലിന്ദോ രാജാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മിലിന്ദം ഏതദവോചും ‘‘ആഗച്ഛതു, മഹാരാജ, ഭദന്തോ നാഗസേനോ’’തി? ‘‘ആമ ആഗച്ഛതൂ’’തി. ‘‘കിത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’’തി? ‘‘യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛതി, തത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’’തി.

അഥ ഖോ സബ്ബദിന്നോ ആഹ ‘‘ആഗച്ഛതു, മഹാരാജ, ദസഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധി’’ന്തി, ദുതിയമ്പി ഖോ രാജാ ആഹ ‘‘യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛതി, തത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സബ്ബദിന്നോ ആഹ ‘‘ആഗച്ഛതു, മഹാരാജ, ദസഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധി’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ രാജാ ആഹ ‘‘യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛതി, തത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ സബ്ബദിന്നോ ആഹ ‘‘ആഗച്ഛതു, മഹാരാജ, ദസഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധി’’ന്തി. ‘‘സബ്ബോ പനായം സക്കാരോ പടിയാദിതോ, അഹം ഭണാമി ‘യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛതി, തത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’തി. അയം, ഭണേ സബ്ബദിന്നോ, അഞ്ഞഥാ ഭണതി, കിം നു മയം നപ്പടിബലാ ഭിക്ഖൂനം ഭോജനം ദാതു’’ന്തി? ഏവം വുത്തേ സബ്ബദിന്നോ മങ്കു അഹോസി.

അഥ ഖോ ദേവമന്തിയോ ച അനന്തകായോ ച മങ്കുരോ ച യേനായസ്മാ നാഗസേനോ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോചും ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, മിലിന്ദോ ഏവമാഹ ‘യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛതി, തത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ആഗച്ഛതൂ’’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അസീതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സാഗലം പാവിസി.

അഥ ഖോ അനന്തകായോ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം നിസ്സായ ഗച്ഛന്തോ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘നാഗസേനോ’തി, കതമോ ഏത്ഥ, നാഗസേനോ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘കോ പനേത്ഥ ‘നാഗസേനോ’തി മഞ്ഞസീ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, അബ്ഭന്തരേ വാതോ ജീവോ പവിസതി ച നിക്ഖമതി ച, സോ ‘നാഗസേനോ’തി മഞ്ഞാമീ’’തി. ‘‘യദി പനേസോ വാതോ നിക്ഖമിത്വാ നപ്പവിസേയ്യ, പവിസിത്വാ ന നിക്ഖമേയ്യ, ജീവേയ്യ നു ഖോ സോ പുരിസോ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യേ പനിമേ സങ്ഖധമകാ സങ്ഖം ധമേന്തി, തേസം വാതോ പുന പവിസതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യേ പനിമേ വംസധമകാ വംസം ധമേന്തി, തേസം വാതോ പുന പവിസതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യേ പനിമേ സിങ്ഗധമകാ സിങ്ഗം ധമേന്തി, തേസം വാതോ പുന പവിസതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഥ കിസ്സ പന തേന ന മരന്തീ’’തി. ‘‘നാഹം പടിബലോ തയാ വാദിനാ സദ്ധിം സല്ലപിതും, സാധു, ഭന്തേ, അത്ഥം ജപ്പേഹീ’’തി. ‘‘നേസോ ജീവോ, അസ്സാസപസ്സാസാ നാമേതേ കായസങ്ഖാരാ’’തി ഥേരോ അഭിധമ്മകഥം കഥേസി. അഥ അനന്തകായോ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസീതി.

അനന്തകായപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. പബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ

൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ യേന മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം സപരിസം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഏകമേകം ഭിക്ഖും ഏകമേകേന ദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേത്വാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം തിചീവരേന അച്ഛാദേത്വാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന ദസഹി, ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഇധ നിസീദഥ, അവസേസാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം വിദിത്വാ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിമ്ഹി ഹോതി കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അത്ഥേന മയം, മഹാരാജ, അത്ഥികാ, അത്ഥേ ഹോതു കഥാസല്ലാപോ’’തി.

രാജാ ആഹ ‘‘കിമത്ഥിയാ, ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ, കോ ച തുമ്ഹാകം പരമത്ഥോ’’തി. ഥേരോ ആഹ ‘‘കിന്തി, മഹാരാജ, ഇദം ദുക്ഖം നിരുജ്ഝേയ്യ, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം ന ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി. ഏതദത്ഥാ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ, അനുപാദാ പരിനിബ്ബാനം ഖോ പന അമ്ഹാകം പരമത്ഥോ’’തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേ ഏതദത്ഥായ പബ്ബജന്തീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, കേചി ഏതദത്ഥായ പബ്ബജന്തി, കേചി രാജാഭിനീതാ [രാജഭീതിതാ (സീ.)] പബ്ബജന്തി, കേചി ചോരാഭിനീതാ [ചോരഭീതിതാ (സീ.)] പബ്ബജന്തി, കേചി ഇണട്ടാ പബ്ബജന്തി, കേചി ആജീവികത്ഥായ പബ്ബജന്തി, യേ പന സമ്മാ പബ്ബജന്തി, തേ ഏതദത്ഥായ പബ്ബജന്തീ’’തി.

‘‘ത്വം പന, ഭന്തേ, ഏതദത്ഥായ പബ്ബജിതോസീ’’തി? ‘‘അഹം ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരകോ സന്തോ പബ്ബജിതോ, ന ജാനാമി ഇമസ്സ നാമത്ഥായ പബ്ബജാമീതി, അപി ച ഖോ മേ ഏവം അഹോസി ‘പണ്ഡിതാ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ, തേ മം സിക്ഖാപേസ്സന്തീ’തി, സ്വാഹം തേഹി സിക്ഖാപിതോ ജാനാമി ച പസ്സാമി ച ‘ഇമസ്സ നാമത്ഥായ പബ്ബജ്ജാ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. പടിസന്ധിപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി കോചി മതോ ന പടിസന്ദഹതീ’’തി. ഥേരോ ആഹ ‘‘കോചി പടിസന്ദഹതി, കോചി ന പടിസന്ദഹതീ’’തി. ‘‘കോ പടിസന്ദഹതി, കോ ന പടിസന്ദഹതീ’’തി? ‘‘സകിലേസോ, മഹാരാജ, പടിസന്ദഹതി, നിക്കിലേസോ ന പടിസന്ദഹതീ’’തി. ‘‘ത്വം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, പടിസന്ദഹിസ്സസീ’’തി? ‘‘സചേ, മഹാരാജ, സഉപാദാനോ ഭവിസ്സാമി പടിസന്ദഹിസ്സാമി, സചേ അനുപാദാനോ ഭവിസ്സാമി ന പടിസന്ദഹിസ്സാമീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പടിസന്ധിപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. യോനിസോമനസികാരപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ന പടിസന്ദഹതി, നനു സോ യോനിസോ മനസികാരേന ന പടിസന്ദഹതീ’’തി? ‘‘യോനിസോ ച മഹാരാജ, മനസികാരേന പഞ്ഞായ ച അഞ്ഞേഹി ച കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, യോനിസോ മനസികാരോ യേവ പഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, അഞ്ഞോ മനസികാരോ, അഞ്ഞാ പഞ്ഞാ, ഇമേസം ഖോ, മഹാരാജ, അജേളകഗോണമഹിംസഓട്ഠഗദ്രഭാനമ്പി മനസികാരോ അത്ഥി, പഞ്ഞാ പന തേസം നത്ഥീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

യോനിസോമനസികാരപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. മനസികാരലക്ഖണപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘കിംലക്ഖണോ, ഭന്തേ നാഗസേന, മനസികാരോ, കിംലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഊഹനലക്ഖണോ ഖോ, മഹാരാജ, മനസികാരോ, ഛേദനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി.

‘‘കഥം ഊഹനലക്ഖണോ മനസികാരോ, കഥം ഛേദനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘ജാനാസി, ത്വം മഹാരാജ, യവലാവകേ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘കഥം, മഹാരാജ, യവലാവകാ യവം ലുനന്തീ’’തി? ‘‘വാമേന, ഭന്തേ, ഹത്ഥേന യവകലാപം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ദാത്തം ഗഹേത്വാ ദാത്തേന ഛിന്ദന്തീ’’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യവലാവകോ വാമേന ഹത്ഥേന യവകലാപം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ദാത്തം ഗഹേത്വാ യവം ഛിന്ദതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ മനസികാരേന മാനസം ഗഹേത്വാ പഞ്ഞായ കിലേസേ ഛിന്ദതി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഊഹനലക്ഖണോ മനസികാരോ, ഏവം ഛേദനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

മനസികാരലക്ഖണപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. സീലലക്ഖണപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം പനേതം ബ്രൂസി ‘അഞ്ഞേഹി ച കുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി, കതമേ തേ കുസലാ ധമ്മാ’’തി? ‘‘സീലം, മഹാരാജ, സദ്ധാ വീരിയം സതി സമാധി, ഇമേ തേ കുസലാ ധമ്മാ’’തി. ‘‘കിംലക്ഖണം, ഭന്തേ, സീല’’ന്തി? ‘‘പതിട്ഠാനലക്ഖണം, മഹാരാജ, സീലം സബ്ബേസം കുസലാനം ധമ്മാനം, ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗസതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദഝാനവിമോക്ഖസ- മാധിസമാപത്തീനം സീലം പതിട്ഠം, സീലേ പതിട്ഠിതോ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി, സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി. ‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കയിരന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ കയിരന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം നഗരട്ഠാനം സോധാപേത്വാ ഖാണുകണ്ടകം അപകഡ്ഢാപേത്വാ ഭൂമിം സമം കാരാപേത്വാ തതോ അപരഭാഗേ വീഥിചതുക്കസിങ്ഘാടകാദിപരിച്ഛേദേന വിഭജിത്വാ നഗരം മാപേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയ’’ന്തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ലങ്ഘകോ സിപ്പം ദസ്സേതുകാമോ പഥവിം ഖണാപേത്വാ സക്ഖരകഥലം അപകഡ്ഢാപേത്വാ ഭൂമിം സമം കാരാപേത്വാ മുദുകായ ഭൂമിയാ സിപ്പം ദസ്സേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ –

‘‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജട’ന്തി [പസ്സ സം. നി. ൧.൨൩].

‘‘‘അയം പതിട്ഠാ ധരണീവ പാണിനം, ഇദഞ്ച മൂലം കുസലാഭിവുഡ്ഢിയാ;

മുഖഞ്ചിദം സബ്ബജിനാനുസാസനേ, യോ സീലക്ഖന്ധോ വരപാതിമോക്ഖിയോ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സീലലക്ഖണപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. സമ്പസാദനലക്ഖണസദ്ധാപഞ്ഹോ

൧൦. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി? ‘‘സമ്പസാദനലക്ഖണാ ച, മഹാരാജ, സദ്ധാ, സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ ചാ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, സമ്പസാദനലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി? ‘‘സദ്ധാ ഖോ, മഹാരാജ, ഉപ്പജ്ജമാനാ നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേതി, വിനീവരണം ചിത്തം ഹോതി അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പസാദനലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രാജാ ചക്കവത്തീ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സദ്ധിം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ പരിത്തം ഉദകം തരേയ്യ, തം ഉദകം ഹത്ഥീഹി ച അസ്സേഹി ച രഥേഹി ച പത്തീഹി ച ഖുഭിതം ഭവേയ്യ ആവിലം ലുളിതം കലലീഭൂതം. ഉത്തിണ്ണോ ച രാജാ ചക്കവത്തീ മനുസ്സേ ആണാപേയ്യ ‘പാനീയം, ഭണേ, ആഹരഥ, പിവിസ്സാമീ’തി, രഞ്ഞോ ച ഉദകപ്പസാദകോ മണി ഭവേയ്യ. ‘ഏവം ദേവാ’തി ഖോ തേ മനുസ്സാ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പടിസ്സുത്വാ തം ഉദകപ്പസാദകം മണിം ഉദകേ പക്ഖിപേയ്യും, തസ്മിം ഉദകേ പക്ഖിത്തമത്തേ സങ്ഖസേവാലപണകം വിഗച്ഛേയ്യ, കദ്ദമോ ച സന്നിസീദേയ്യ, അച്ഛം ഭവേയ്യ ഉദകം വിപ്പസന്നം അനാവിലം. തതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പാനീയം ഉപനാമേയ്യും ‘പിവതു, ദേവ, പാനീയ’ന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം, ഏവം ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം, യഥാ തേ മനുസ്സാ, ഏവം യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ, യഥാ സങ്ഖസേവാലപണകം കദ്ദമോ ച, ഏവം കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഉദകപ്പസാദകോ മണി, ഏവം സദ്ധാ ദട്ഠബ്ബാ, യഥാ ഉദകപ്പസാദകേ മണിമ്ഹി ഉദകേ പക്ഖിത്തമത്തേ സങ്ഖസേവാലപണകം വിഗച്ഛേയ്യ, കദ്ദമോ ച സന്നിസീദേയ്യ, അച്ഛം ഭവേയ്യ ഉദകം വിപ്പസന്നം അനാവിലം, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജമാനാ നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേതി, വിനീവരണം ചിത്തം ഹോതി അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പസാദനലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സമ്പസാദനലക്ഖണസദ്ധാപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണസദ്ധാപഞ്ഹോ

൧൧. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി,? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ അഞ്ഞേസം ചിത്തം വിമുത്തം പസ്സിത്വാ സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ സമ്പക്ഖന്ദതി യോഗം കരോതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ സദ്ധാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉപരിപബ്ബതേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവസ്സേയ്യ, തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരേത്വാ നദിം പരിപൂരേയ്യ, സാ ഉഭതോ കൂലാനി സംവിസ്സന്ദന്തീ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ മഹാജനകായോ ആഗന്ത്വാ തസ്സാ നദിയാ ഉത്താനതം വാ ഗമ്ഭീരതം വാ അജാനന്തോ ഭീതോ വിത്ഥതോ തീരേ തിട്ഠേയ്യ, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച സമ്പസ്സന്തോ ഗാള്ഹം കച്ഛം ബന്ധിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ തരേയ്യ, തം തിണ്ണം പസ്സിത്വാ മഹാജനകായോപി തരേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗാവചരോ അഞ്ഞേസം ചിത്തം വിമുത്തം പസ്സിത്വാ സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ സമ്പക്ഖന്ദതി യോഗം കരോതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ സദ്ധാതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ സംയുത്തനികായവരേ –

‘‘‘സദ്ധായ തരതീ ഓഘം, അപ്പമാദേന അണ്ണവം;

വീരിയേന ദുക്ഖമച്ചേതി, പഞ്ഞായ പരിസുജ്ഝതീ’’’തി [പസ്സ സം. നി. ൧.൨൪൬].

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണസദ്ധാപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

൧൨. വീരിയലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണം വീരിയ’’ന്തി? ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം, മഹാരാജ, വീരിയം, വീരിയൂപത്ഥമ്ഭിതാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഗേഹേ പതന്തേ അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭേയ്യ, ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവം തം ഗേഹം ന പതേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം വീരിയം, വീരിയൂപത്ഥമ്ഭിതാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പരിത്തകം സേനം മഹതീ സേനാ ഭഞ്ജേയ്യ, തതോ രാജാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനുസ്സാരേയ്യ അനുപേസേയ്യ അത്തനോ പരിത്തകായ സേനായ ബലം അനുപദം ദദേയ്യ, തായ സദ്ധിം പരിത്തകാ സേനാ മഹതിം സേനം ഭഞ്ജേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം വീരിയം, വീരിയൂപത്ഥമ്ഭിതാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘വീരിയവാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി. സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി. സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വീരിയലക്ഖണപഞ്ഹോ ദ്വാദസമോ.

൧൩. സതിലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ സതീ’’തി? ‘‘അപിലാപനലക്ഖണാ, മഹാരാജ, സതി, ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ ചാ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, അപിലാപനലക്ഖണാ സതീ’’തി? ‘‘സതി, മഹാരാജ, ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജഹീനപ്പണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗധമ്മേ അപിലാപേതി ‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ഇമേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ഇമേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, ഇമാനി പഞ്ച ബലാനി, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, അയം സമഥോ, അയം വിപസ്സനാ, അയം വിജ്ജാ, അയം വിമുത്തീ’തി. തതോ യോഗാവചരോ സേവിതബ്ബേ ധമ്മേ സേവതി, അസേവിതബ്ബേ ധമ്മേ ന സേവതി. ഭജിതബ്ബേ ധമ്മേ ഭജതി അഭജിത്തബ്ബേ ധമ്മേ ന ഭജതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, അപിലാപനലക്ഖണാ സതീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഭണ്ഡാഗാരികോ രാജാനം ചക്കവത്തിം സായം പാതം യസം സരാപേതി ‘ഏത്തകാ, ദേവ, തേ ഹത്ഥീ, ഏത്തകാ അസ്സാ, ഏത്തകാ രഥാ, ഏത്തകാ പത്തീ, ഏത്തകം ഹിരഞ്ഞം, ഏത്തകം സുവണ്ണം, ഏത്തകം സാപതേയ്യം, തം ദേവോ സരതൂ’തി രഞ്ഞോ സാപതേയ്യം അപിലാപേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജഹീനപ്പണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗധമ്മേ അപിലാപേതി ‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ഇമേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ഇമേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, ഇമാനി പഞ്ച ബലാനി, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, അയം സമഥോ, അയം വിപസ്സനാ, അയം വിജ്ജാ, അയം വിമുത്തീ’തി. തതോ യോഗാവചരോ സേവിതബ്ബേ ധമ്മേ സേവതി, അസേവിതബ്ബേ ധമ്മേ ന സേവതി. ഭജിതബ്ബേ ധമ്മേ ഭജതി, അഭജിതബ്ബേ ധമ്മേ ന ഭജതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, അപിലാപനലക്ഖണാ സതീ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ, ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ സതീ’’തി? ‘‘സതി, മഹാരാജ, ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹിതാഹിതാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേതി ‘ഇമേ ധമ്മാ ഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ അഹിതാ. ഇമേ ധമ്മാ ഉപകാരാ, ഇമേ ധമ്മാ അനുപകാരാ’തി. തതോ യോഗാവചരോ അഹിതേ ധമ്മേ അപനുദേതി, ഹിതേ ധമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. അനുപകാരേ ധമ്മേ അപനുദേതി, ഉപകാരേ ധമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ സതീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പരിണായകരതനം രഞ്ഞോ ഹിതാഹിതേ ജാനാതി ‘ഇമേ രഞ്ഞോ ഹിതാ, ഇമേ അഹിതാ. ഇമേ ഉപകാരാ, ഇമേ അനുപകാരാ’തി. തതോ അഹിതേ അപനുദേതി, ഹിതേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. അനുപകാരേ അപനുദേതി, ഉപകാരേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹിതാഹിതാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേതി ‘ഇമേ ധമ്മാ ഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ അഹിതാ. ഇമേ ധമ്മാ ഉപകാരാ, ഇമേ ധമ്മാ അനുപകാരാ’തി. തതോ യോഗാവചരോ അഹിതേ ധമ്മേ അപനുദേതി, ഹിതേ ധമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാ’തി. അനുപകാരേ ധമ്മേ അപനുദേതി, ഉപകാരേ ദമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ സതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സതിലക്ഖണപഞ്ഹോ തേരസമോ.

൧൪. സമാധിപഞ്ഹോ

൧൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണോ സമാധീ’’തി? ‘‘പമുഖലക്ഖണോ, മഹാരാജ, സമാധി, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ സമാധിപമുഖാ ഹോന്തി സമാധിനിന്നാ സമാധിപോണാ സമാധിപബ്ഭാരാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കൂടാഗാരസ്സ യാ യാചി ഗോപാനസിയോ, സബ്ബാ താ കൂടങ്ഗമാ ഹോന്തി കൂടനിന്നാ കൂടസമോസരണാ, കൂടം താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ സമാധിപമുഖാ ഹോന്തി സമാധിനിന്നാ സമാധിപോണാ സമാധിപബ്ഭാരാതി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചി രാജാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സദ്ധിം സങ്ഗാമം ഓതരേയ്യ, സബ്ബാവ സേനാ ഹത്ഥീ ച അസ്സാ ച രഥാ ച പത്തീ ച തപ്പമുഖാ [തമ്പമുഖാ (സ്യാ. ക.)] ഭവേയ്യും തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തം യേവ അനുപരിയായേയ്യും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ സമാധിപമുഖാ ഹോന്തി സമാധിനിന്നാ സമാധിപോണാ സമാധിപബ്ഭാരാ. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പമുഖലക്ഖണോ സമാധി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ, സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സമാധിപഞ്ഹോ ചുദ്ദസമോ.

൧൫. പഞ്ഞാലക്ഖണപഞ്ഹോ

൧൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിംലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി? ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ, മഹാരാജ, മയാ വുത്തം ‘ഛേദനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’തി, അപി ച ഓഭാസനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ, ഓഭാസനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി? ‘‘പഞ്ഞാ, മഹാരാജ, ഉപ്പജ്ജമാനാ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമേതി, വിജ്ജോഭാസം ജനേതി, ഞാണാലോകം വിദംസേതി, അരിയസച്ചാനി പാകടാനി കരോതി. തതോ യോഗാവചരോ ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അന്ധകാരേ ഗേഹേ പദീപം പവേസേയ്യ, പവിട്ഠോ പദീപോ അന്ധകാരം വിധമേതി, ഓഭാസം ജനേതി, ആലോകം വിദംസേതി, രൂപാനി പാകടാനി കരോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമേതി, വിജ്ജോഭാസം ജനേതി, ഞാണാലോകം വിദംസേതി, അരിയസച്ചാനി പാകടാനി കരോതി. തതോ യോഗാവചരോ ‘അനിച്ച’ന്തി വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി വാ ‘അനത്താ’തി വാ സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഓഭാസനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പഞ്ഞാലക്ഖണപഞ്ഹോ പന്നരസമോ.

൧൬. നാനാധമ്മാനം ഏകകിച്ചഅഭിനിപ്ഫാദനപഞ്ഹോ

൧൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമേ ധമ്മാ നാനാ സന്താ ഏകം അത്ഥം അഭിനിപ്ഫാദേന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഇമേ ധമ്മാ നാനാ സന്താ ഏകം അത്ഥം അഭിനിപ്ഫാദേന്തി, കിലേസേ ഹനന്തീ’’തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ, ഇമേ ധമ്മാ നാനാ സന്താ ഏകം അത്ഥം അഭിനിപ്ഫാദേന്തി, കിലേസേ ഹനന്തി? ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സേനാ നാനാ സന്താ ഹത്ഥീ ച അസ്സാ ച രഥാ ച പത്തീ ച ഏകം അത്ഥം അഭിനിപ്ഫാദേന്തി, സങ്ഗാമേ പരസേനം അഭിവിജിനന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമേ ധമ്മാ നാനാ സന്താ ഏകം അത്ഥം അഭിനിപ്ഫാദേന്തി, കിലേസേ ഹനന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

നാനാധമ്മാനം ഏകകിച്ചഅഭിനിപ്ഫാദനപഞ്ഹോ സോളസമോ.

മഹാവഗ്ഗോ പഠമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ സോളസ പഞ്ഹാ.