൮. സിങ്ഗാലസുത്തം

൨൪൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന സിങ്ഗാലകോ [സിഗാലകോ (സീ.)] ഗഹപതിപുത്തോ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ പഞ്ജലികോ പുഥുദിസാ [പുഥുദ്ദിസാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] നമസ്സതി – പുരത്ഥിമം ദിസം ദക്ഖിണം ദിസം പച്ഛിമം ദിസം ഉത്തരം ദിസം ഹേട്ഠിമം ദിസം ഉപരിമം ദിസം.

൨൪൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സിങ്ഗാലകം ഗഹപതിപുത്തം കാലസ്സേവ വുട്ഠായ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ അല്ലവത്ഥം അല്ലകേസം പഞ്ജലികം പുഥുദിസാ നമസ്സന്തം – പുരത്ഥിമം ദിസം ദക്ഖിണം ദിസം പച്ഛിമം ദിസം ഉത്തരം ദിസം ഹേട്ഠിമം ദിസം ഉപരിമം ദിസം. ദിസ്വാ സിങ്ഗാലകം ഗഹപതിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം, ഗഹപതിപുത്ത, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ പഞ്ജലികോ പുഥുദിസാ നമസ്സസി – പുരത്ഥിമം ദിസം ദക്ഖിണം ദിസം പച്ഛിമം ദിസം ഉത്തരം ദിസം ഹേട്ഠിമം ദിസം ഉപരിമം ദിസ’’ന്തി? ‘‘പിതാ മം, ഭന്തേ, കാലം കരോന്തോ ഏവം അവച – ‘ദിസാ, താത, നമസ്സേയ്യാസീ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പിതുവചനം സക്കരോന്തോ ഗരും കരോന്തോ മാനേന്തോ പൂജേന്തോ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ അല്ലവത്ഥോ അല്ലകേസോ പഞ്ജലികോ പുഥുദിസാ നമസ്സാമി – പുരത്ഥിമം ദിസം ദക്ഖിണം ദിസം പച്ഛിമം ദിസം ഉത്തരം ദിസം ഹേട്ഠിമം ദിസം ഉപരിമം ദിസ’’ന്തി.

ഛ ദിസാ

൨൪൪. ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, അരിയസ്സ വിനയേ ഏവം ഛ ദിസാ [ഛദ്ദിസാ (സീ. പീ.)] നമസ്സിതബ്ബാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, അരിയസ്സ വിനയേ ഛ ദിസാ [ഛദ്ദിസാ (സീ. പീ.)] നമസ്സിതബ്ബാ? സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു, യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ ഛ ദിസാ [ഛദ്ദിസാ (സീ. പീ.)] നമസ്സിതബ്ബാ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഗഹപതിപുത്ത സുണോഹി സാധുകം മനസികരോഹി ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സിങ്ഗാലകോ ഗഹപതിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, അരിയസാവകസ്സ ചത്താരോ കമ്മകിലേസാ പഹീനാ ഹോന്തി, ചതൂഹി ച ഠാനേഹി പാപകമ്മം ന കരോതി, ഛ ച ഭോഗാനം അപായമുഖാനി ന സേവതി, സോ ഏവം ചുദ്ദസ പാപകാപഗതോ ഛദ്ദിസാപടിച്ഛാദീ [പടിച്ഛാദീ ഹോതി (സ്യാ.)] ഉഭോലോകവിജയായ പടിപന്നോ ഹോതി. തസ്സ അയഞ്ചേവ ലോകോ ആരദ്ധോ ഹോതി പരോ ച ലോകോ. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

ചത്താരോകമ്മകിലേസാ

൨൪൫. ‘‘കതമസ്സ ചത്താരോ കമ്മകിലേസാ പഹീനാ ഹോന്തി? പാണാതിപാതോ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, കമ്മകിലേസോ, അദിന്നാദാനം കമ്മകിലേസോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ കമ്മകിലേസോ, മുസാവാദോ കമ്മകിലേസോ. ഇമസ്സ ചത്താരോ കമ്മകിലേസാ പഹീനാ ഹോന്തീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന [ഇദം വത്വാ (സീ. പീ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം, മുസാവാദോ ച വുച്ചതി;

പരദാരഗമനഞ്ചേവ, നപ്പസംസന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

ചതുട്ഠാനം

൨൪൬. ‘‘കതമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പാപകമ്മം ന കരോതി? ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, ദോസാഗതിം ഗച്ഛന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, മോഹാഗതിം ഗച്ഛന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, ഭയാഗതിം ഗച്ഛന്തോ പാപകമ്മം കരോതി. യതോ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, അരിയസാവകോ നേവ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി; ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പാപകമ്മം ന കരോതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ, യോ ധമ്മം അതിവത്തതി;

നിഹീയതി യസോ തസ്സ [തസ്സ യേസോ (ബഹൂസു, വിനയേപി)], കാളപക്ഖേവ ചന്ദിമാ.

‘‘ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ, യോ ധമ്മം നാതിവത്തതി;

ആപൂരതി യസോ തസ്സ [തസ്സ യേസോ (ബഹൂസു, വിനയേപി)], സുക്കപക്ഖേവ [ജുണ്ഹപക്ഖേവ (ക.)] ചന്ദിമാ’’തി.

ഛ അപായമുഖാനി

൨൪൭. ‘‘കതമാനി ഛ ഭോഗാനം അപായമുഖാനി ന സേവതി? സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗോ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഭോഗാനം അപായമുഖം, വികാലവിസിഖാചരിയാനുയോഗോ ഭോഗാനം അപായമുഖം, സമജ്ജാഭിചരണം ഭോഗാനം അപായമുഖം, ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗോ ഭോഗാനം അപായമുഖം, പാപമിത്താനുയോഗോ ഭോഗാനം അപായമുഖം, ആലസ്യാനുയോഗോ [ആലസാനുയോഗോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭോഗാനം അപായമുഖം.

സുരാമേരയസ്സ ഛ ആദീനവാ

൨൪൮. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ. സന്ദിട്ഠികാ ധനജാനി [ധനഞ്ജാനി (സീ. പീ.)], കലഹപ്പവഡ്ഢനീ, രോഗാനം ആയതനം, അകിത്തിസഞ്ജനനീ, കോപീനനിദംസനീ, പഞ്ഞായ ദുബ്ബലികരണീത്വേവ ഛട്ഠം പദം ഭവതി. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ.

വികാലചരിയായ ഛ ആദീനവാ

൨൪൯. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ വികാലവിസിഖാചരിയാനുയോഗേ. അത്താപിസ്സ അഗുത്തോ അരക്ഖിതോ ഹോതി, പുത്തദാരോപിസ്സ അഗുത്തോ അരക്ഖിതോ ഹോതി, സാപതേയ്യംപിസ്സ അഗുത്തം അരക്ഖിതം ഹോതി, സങ്കിയോ ച ഹോതി പാപകേസു ഠാനേസു [തേസു തേസു ഠാനേസു (സ്യാ.)], അഭൂതവചനഞ്ച തസ്മിം രൂഹതി, ബഹൂനഞ്ച ദുക്ഖധമ്മാനം പുരക്ഖതോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ വികാലവിസിഖാചരിയാനുയോഗേ.

സമജ്ജാഭിചരണസ്സ ഛ ആദീനവാ

൨൫൦. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ സമജ്ജാഭിചരണേ. ക്വ [കുവം (ക. സീ. പീ.)] നച്ചം, ക്വ ഗീതം, ക്വ വാദിതം, ക്വ അക്ഖാനം, ക്വ പാണിസ്സരം, ക്വ കുമ്ഭഥുനന്തി. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ സമജ്ജാഭിചരണേ.

ജൂതപ്പമാദസ്സ ഛ ആദീനവാ

൨൫൧. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ. ജയം വേരം പസവതി, ജിനോ വിത്തമനുസോചതി, സന്ദിട്ഠികാ ധനജാനി, സഭാഗതസ്സ [സഭായേ തസ്സ (ക.)] വചനം ന രൂഹതി, മിത്താമച്ചാനം പരിഭൂതോ ഹോതി, ആവാഹവിവാഹകാനം അപത്ഥിതോ ഹോതി – ‘അക്ഖധുത്തോ അയം പുരിസപുഗ്ഗലോ നാലം ദാരഭരണായാ’തി. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ.

പാപമിത്തതായ ഛ ആദീനവാ

൨൫൨. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ പാപമിത്താനുയോഗേ. യേ ധുത്താ, യേ സോണ്ഡാ, യേ പിപാസാ, യേ നേകതികാ, യേ വഞ്ചനികാ, യേ സാഹസികാ. ത്യാസ്സ മിത്താ ഹോന്തി തേ സഹായാ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ പാപമിത്താനുയോഗേ.

ആലസ്യസ്സ ഛ ആദീനവാ

൨൫൩. ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ ആലസ്യാനുയോഗേ. അതിസീതന്തി കമ്മം ന കരോതി, അതിഉണ്ഹന്തി കമ്മം ന കരോതി, അതിസായന്തി കമ്മം ന കരോതി, അതിപാതോതി കമ്മം ന കരോതി, അതിഛാതോസ്മീതി കമ്മം ന കരോതി, അതിധാതോസ്മീതി കമ്മം ന കരോതി. തസ്സ ഏവം കിച്ചാപദേസബഹുലസ്സ വിഹരതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ നുപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഛ ആദീനവാ ആലസ്യാനുയോഗേ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഹോതി പാനസഖാ നാമ,

ഹോതി സമ്മിയസമ്മിയോ;

യോ ച അത്ഥേസു ജാതേസു,

സഹായോ ഹോതി സോ സഖാ.

‘‘ഉസ്സൂരസേയ്യാ പരദാരസേവനാ,

വേരപ്പസവോ [വേരപ്പസങ്ഗോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ച അനത്ഥതാ ച;

പാപാ ച മിത്താ സുകദരിയതാ ച,

ഏതേ ഛ ഠാനാ പുരിസം ധംസയന്തി.

‘‘പാപമിത്തോ പാപസഖോ,

പാപആചാരഗോചരോ;

അസ്മാ ലോകാ പരമ്ഹാ ച,

ഉഭയാ ധംസതേ നരോ.

‘‘അക്ഖിത്ഥിയോ വാരുണീ നച്ചഗീതം,

ദിവാ സോപ്പം പാരിചരിയാ അകാലേ;

പാപാ ച മിത്താ സുകദരിയതാ ച,

ഏതേ ഛ ഠാനാ പുരിസം ധംസയന്തി.

‘‘അക്ഖേഹി ദിബ്ബന്തി സുരം പിവന്തി,

യന്തിത്ഥിയോ പാണസമാ പരേസം;

നിഹീനസേവീ ന ച വുദ്ധസേവീ [വുദ്ധിസേവീ (സ്യാ.), ബുദ്ധിസേവീ (ക.)],

നിഹീയതേ കാളപക്ഖേവ ചന്ദോ.

‘‘യോ വാരുണീ അദ്ധനോ അകിഞ്ചനോ,

പിപാസോ പിവം പപാഗതോ [പിപാസോസി അത്ഥപാഗതോ (സ്യാ.), പിപാസോപി സമപ്പപാഗതോ (ക.)];

ഉദകമിവ ഇണം വിഗാഹതി,

അകുലം [ആകുലം (സ്യാ. ക.)] കാഹിതി ഖിപ്പമത്തനോ.

‘‘ന ദിവാ സോപ്പസീലേന, രത്തിമുട്ഠാനദേസ്സിനാ [രത്തിനുട്ഠാനദസ്സിനാ (സീ. പീ.), രത്തിനുട്ഠാനസീലിനാ (?)];

നിച്ചം മത്തേന സോണ്ഡേന, സക്കാ ആവസിതും ഘരം.

‘‘അതിസീതം അതിഉണ്ഹം, അതിസായമിദം അഹു;

ഇതി വിസ്സട്ഠകമ്മന്തേ, അത്ഥാ അച്ചേന്തി മാണവേ.

‘‘യോധ സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച, തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതി;

കരം പുരിസകിച്ചാനി, സോ സുഖം [സുഖാ (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] ന വിഹായതീ’’തി.

മിത്തപതിരൂപകാ

൨൫൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, അമിത്താ മിത്തപതിരൂപകാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞദത്ഥുഹരോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ, വചീപരമോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ, അനുപ്പിയഭാണീ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ, അപായസഹായോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ.

൨൫൫. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അഞ്ഞദത്ഥുഹരോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘അഞ്ഞദത്ഥുഹരോ ഹോതി, അപ്പേന ബഹുമിച്ഛതി;

ഭയസ്സ കിച്ചം കരോതി, സേവതി അത്ഥകാരണാ.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി അഞ്ഞദത്ഥുഹരോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ.

൨൫൬. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി വചീപരമോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ. അതീതേന പടിസന്ഥരതി [പടിസന്ധരതി (ക.)], അനാഗതേന പടിസന്ഥരതി, നിരത്ഥകേന സങ്ഗണ്ഹാതി, പച്ചുപ്പന്നേസു കിച്ചേസു ബ്യസനം ദസ്സേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി വചീപരമോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ.

൨൫൭. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അനുപ്പിയഭാണീ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ. പാപകംപിസ്സ [പാപകമ്മംപിസ്സ (സ്യാ.)] അനുജാനാതി, കല്യാണംപിസ്സ അനുജാനാതി, സമ്മുഖാസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, പരമ്മുഖാസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി അനുപ്പിയഭാണീ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ.

൨൫൮. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അപായസഹായോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ. സുരാമേരയ മജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ സഹായോ ഹോതി, വികാല വിസിഖാ ചരിയാനുയോഗേ സഹായോ ഹോതി, സമജ്ജാഭിചരണേ സഹായോ ഹോതി, ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗേ സഹായോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി അപായസഹായോ അമിത്തോ മിത്തപതിരൂപകോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

൨൫൯. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘അഞ്ഞദത്ഥുഹരോ മിത്തോ, യോ ച മിത്തോ വചീപരോ [വചീപരമോ (സ്യാ.)];

അനുപ്പിയഞ്ച യോ ആഹ, അപായേസു ച യോ സഖാ.

ഏതേ അമിത്തേ ചത്താരോ, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം പടിഭയം യഥാ’’തി.

സുഹദമിത്തോ

൨൬൦. ‘‘ചത്താരോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, മിത്താ സുഹദാ വേദിതബ്ബാ. ഉപകാരോ [ഉപകാരകോ (സ്യാ.)] മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ, സമാനസുഖദുക്ഖോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ, അത്ഥക്ഖായീ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ, അനുകമ്പകോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ.

൨൬൧. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി ഉപകാരോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. പമത്തം രക്ഖതി, പമത്തസ്സ സാപതേയ്യം രക്ഖതി, ഭീതസ്സ സരണം ഹോതി, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു തദ്ദിഗുണം ഭോഗം അനുപ്പദേതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി ഉപകാരോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ.

൨൬൨. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി സമാനസുഖദുക്ഖോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. ഗുയ്ഹമസ്സ ആചിക്ഖതി, ഗുയ്ഹമസ്സ പരിഗൂഹതി, ആപദാസു ന വിജഹതി, ജീവിതംപിസ്സ അത്ഥായ പരിച്ചത്തം ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി സമാനസുഖദുക്ഖോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ.

൨൬൩. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അത്ഥക്ഖായീ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. പാപാ നിവാരേതി, കല്യാണേ നിവേസേതി, അസ്സുതം സാവേതി, സഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി അത്ഥക്ഖായീ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ.

൨൬൪. ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അനുകമ്പകോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ. അഭവേനസ്സ ന നന്ദതി, ഭവേനസ്സ നന്ദതി, അവണ്ണം ഭണമാനം നിവാരേതി, വണ്ണം ഭണമാനം പസംസതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ചതൂഹി ഠാനേഹി അനുകമ്പകോ മിത്തോ സുഹദോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

൨൬൫. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഉപകാരോ ച യോ മിത്തോ, സുഖേ ദുക്ഖേ [സുഖദുക്ഖോ (സ്യാ. ക.)] ച യോ സഖാ [യോ ച മിത്തോ സുഖേ ദുക്ഖേ (സീ. പീ.)];

അത്ഥക്ഖായീ ച യോ മിത്തോ, യോ ച മിത്താനുകമ്പകോ.

‘‘ഏതേപി മിത്തേ ചത്താരോ, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

സക്കച്ചം പയിരുപാസേയ്യ, മാതാ പുത്തം വ ഓരസം;

പണ്ഡിതോ സീലസമ്പന്നോ, ജലം അഗ്ഗീവ ഭാസതി.

‘‘ഭോഗേ സംഹരമാനസ്സ, ഭമരസ്സേവ ഇരീയതോ;

ഭോഗാ സന്നിചയം യന്തി, വമ്മികോവുപചീയതി.

‘‘ഏവം ഭോഗേ സമാഹത്വാ [സമാഹരിത്വാ (സ്യാ.)], അലമത്തോ കുലേ ഗിഹീ;

ചതുധാ വിഭജേ ഭോഗേ, സ വേ മിത്താനി ഗന്ഥതി.

‘‘ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ;

ചതുത്ഥഞ്ച നിധാപേയ്യ, ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഛദ്ദിസാപടിച്ഛാദനകണ്ഡം

൨൬൬. ‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതിപുത്ത, അരിയസാവകോ ഛദ്ദിസാപടിച്ഛാദീ ഹോതി? ഛ ഇമാ, ഗഹപതിപുത്ത, ദിസാ വേദിതബ്ബാ. പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ വേദിതബ്ബാ, ദക്ഖിണാ ദിസാ ആചരിയാ വേദിതബ്ബാ, പച്ഛിമാ ദിസാ പുത്തദാരാ വേദിതബ്ബാ, ഉത്തരാ ദിസാ മിത്താമച്ചാ വേദിതബ്ബാ, ഹേട്ഠിമാ ദിസാ ദാസകമ്മകരാ വേദിതബ്ബാ, ഉപരിമാ ദിസാ സമണബ്രാഹ്മണാ വേദിതബ്ബാ.

൨൬൭. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – ഭതോ നേ [നേസം (ബഹൂസു)] ഭരിസ്സാമി, കിച്ചം നേസം കരിസ്സാമി, കുലവംസം ഠപേസ്സാമി, ദായജ്ജം പടിപജ്ജാമി, അഥ വാ പന പേതാനം കാലങ്കതാനം ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സാമീതി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തം അനുകമ്പന്തി. പാപാ നിവാരേന്തി, കല്യാണേ നിവേസേന്തി, സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തി, പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജേന്തി, സമയേ ദായജ്ജം നിയ്യാദേന്തി [നിയ്യാതേന്തി (ക. സീ.)]. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തേന പുരത്ഥിമാ ദിസാ മാതാപിതരോ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി പുത്തം അനുകമ്പന്തി. ഏവമസ്സ ഏസാ പുരത്ഥിമാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ.

൨൬൮. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അന്തേവാസിനാ ദക്ഖിണാ ദിസാ ആചരിയാ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – ഉട്ഠാനേന ഉപട്ഠാനേന സുസ്സുസായ പാരിചരിയായ സക്കച്ചം സിപ്പപടിഗ്ഗഹണേന [സിപ്പം പടിഗ്ഗഹണേന (സ്യാ.), സിപ്പഉഗ്ഗഹണേന (ക.)]. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അന്തേവാസിനാ ദക്ഖിണാ ദിസാ ആചരിയാ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അന്തേവാസിം അനുകമ്പന്തി – സുവിനീതം വിനേന്തി, സുഗ്ഗഹിതം ഗാഹാപേന്തി, സബ്ബസിപ്പസ്സുതം സമക്ഖായിനോ ഭവന്തി, മിത്താമച്ചേസു പടിയാദേന്തി [പടിവേദേന്തി (സ്യാ.)], ദിസാസു പരിത്താണം കരോന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അന്തേവാസിനാ ദക്ഖിണാ ദിസാ ആചരിയാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അന്തേവാസിം അനുകമ്പന്തി. ഏവമസ്സ ഏസാ ദക്ഖിണാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ.

൨൬൯. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി സാമികേന പച്ഛിമാ ദിസാ ഭരിയാ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – സമ്മാനനായ അനവമാനനായ [അവിമാനനായ (സ്യാ. പീ.)] അനതിചരിയായ ഇസ്സരിയവോസ്സഗ്ഗേന അലങ്കാരാനുപ്പദാനേന. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി സാമികേന പച്ഛിമാ ദിസാ ഭരിയാ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി സാമികം അനുകമ്പതി – സുസംവിഹിതകമ്മന്താ ച ഹോതി, സങ്ഗഹിതപരിജനാ [സുസങ്ഗഹിതപരിജനാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ച, അനതിചാരിനീ ച, സമ്ഭതഞ്ച അനുരക്ഖതി, ദക്ഖാ ച ഹോതി അനലസാ സബ്ബകിച്ചേസു. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി സാമികേന പച്ഛിമാ ദിസാ ഭരിയാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി സാമികം അനുകമ്പതി. ഏവമസ്സ ഏസാ പച്ഛിമാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ.

൨൭൦. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉത്തരാ ദിസാ മിത്താമച്ചാ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – ദാനേന പേയ്യവജ്ജേന [വിയവജ്ജേന (സ്യാ. ക.)] അത്ഥചരിയായ സമാനത്തതായ അവിസംവാദനതായ. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉത്തരാ ദിസാ മിത്താമച്ചാ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തം അനുകമ്പന്തി – പമത്തം രക്ഖന്തി, പമത്തസ്സ സാപതേയ്യം രക്ഖന്തി, ഭീതസ്സ സരണം ഹോന്തി, ആപദാസു ന വിജഹന്തി, അപരപജാ ചസ്സ പടിപൂജേന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉത്തരാ ദിസാ മിത്താമച്ചാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തം അനുകമ്പന്തി. ഏവമസ്സ ഏസാ ഉത്തരാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ.

൨൭൧. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി അയ്യിരകേന [അയിരകേന (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഹേട്ഠിമാ ദിസാ ദാസകമ്മകരാ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – യഥാബലം കമ്മന്തസംവിധാനേന ഭത്തവേതനാനുപ്പദാനേന ഗിലാനുപട്ഠാനേന അച്ഛരിയാനം രസാനം സംവിഭാഗേന സമയേ വോസ്സഗ്ഗേന. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അയ്യിരകേന ഹേട്ഠിമാ ദിസാ ദാസകമ്മകരാ പച്ചുപട്ഠിതാ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അയ്യിരകം അനുകമ്പന്തി – പുബ്ബുട്ഠായിനോ ച ഹോന്തി, പച്ഛാ നിപാതിനോ ച, ദിന്നാദായിനോ ച, സുകതകമ്മകരാ ച, കിത്തിവണ്ണഹരാ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അയ്യിരകേന ഹേട്ഠിമാ ദിസാ ദാസകമ്മകരാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി അയ്യിരകം അനുകമ്പന്തി. ഏവമസ്സ ഏസാ ഹേട്ഠിമാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ.

൨൭൨. ‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉപരിമാ ദിസാ സമണബ്രാഹ്മണാ പച്ചുപട്ഠാതബ്ബാ – മേത്തേന കായകമ്മേന മേത്തേന വചീകമ്മേന മേത്തേന മനോകമ്മേന അനാവടദ്വാരതായ ആമിസാനുപ്പദാനേന. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉപരിമാ ദിസാ സമണബ്രാഹ്മണാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഛഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തം അനുകമ്പന്തി – പാപാ നിവാരേന്തി, കല്യാണേ നിവേസേന്തി, കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തി, അസ്സുതം സാവേന്തി, സുതം പരിയോദാപേന്തി, സഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതിപുത്ത, പഞ്ചഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തേന ഉപരിമാ ദിസാ സമണബ്രാഹ്മണാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഇമേഹി ഛഹി ഠാനേഹി കുലപുത്തം അനുകമ്പന്തി. ഏവമസ്സ ഏസാ ഉപരിമാ ദിസാ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി ഖേമാ അപ്പടിഭയാ’’തി.

൨൭൩. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘മാതാപിതാ ദിസാ പുബ്ബാ, ആചരിയാ ദക്ഖിണാ ദിസാ;

പുത്തദാരാ ദിസാ പച്ഛാ, മിത്താമച്ചാ ച ഉത്തരാ.

‘‘ദാസകമ്മകരാ ഹേട്ഠാ, ഉദ്ധം സമണബ്രാഹ്മണാ;

ഏതാ ദിസാ നമസ്സേയ്യ, അലമത്തോ കുലേ ഗിഹീ.

‘‘പണ്ഡിതോ സീലസമ്പന്നോ, സണ്ഹോ ച പടിഭാനവാ;

നിവാതവുത്തി അത്ഥദ്ധോ, താദിസോ ലഭതേ യസം.

‘‘ഉട്ഠാനകോ അനലസോ, ആപദാസു ന വേധതി;

അച്ഛിന്നവുത്തി മേധാവീ, താദിസോ ലഭതേ യസം.

‘‘സങ്ഗാഹകോ മിത്തകരോ, വദഞ്ഞൂ വീതമച്ഛരോ;

നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ, താദിസോ ലഭതേ യസം.

‘‘ദാനഞ്ച പേയ്യവജ്ജഞ്ച, അത്ഥചരിയാ ച യാ ഇധ;

സമാനത്തതാ ച ധമ്മേസു, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം;

ഏതേ ഖോ സങ്ഗഹാ ലോകേ, രഥസ്സാണീവ യായതോ.

‘‘ഏതേ ച സങ്ഗഹാ നാസ്സു, ന മാതാ പുത്തകാരണാ;

ലഭേഥ മാനം പൂജം വാ, പിതാ വാ പുത്തകാരണാ.

‘‘യസ്മാ ച സങ്ഗഹാ [സങ്ഗഹേ (ക.) അട്ഠകഥായം ഇച്ഛിതപാഠോ] ഏതേ, സമ്മപേക്ഖന്തി [സമവേക്ഖന്തി (സീ. പീ. ക.)] പണ്ഡിതാ;

തസ്മാ മഹത്തം പപ്പോന്തി, പാസംസാ ച ഭവന്തി തേ’’തി.

൨൭൪. ഏവം വുത്തേ, സിങ്ഗാലകോ ഗഹപതിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി. ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസംഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു, അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

സിങ്ഗാലസുത്തം [സിങ്ഗാലോവാദസുത്തന്തം (പീ.)] നിട്ഠിതം അട്ഠമം.