൭. ലക്ഖണസുത്തം

ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി

൧൯൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദ്ദന്തേ’’തി [ഭദന്തേതി (സീ. സ്യാ. പീ.)] തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൯൯. ‘‘ദ്വത്തിംസിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവന്തി; സേയ്യഥിദം, ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ [വിവടച്ഛദോ (സ്യാ. ക.), വിവത്തച്ഛദോ (സീ. പീ.)].

൨൦൦. ‘‘കതമാനി ച താനി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ? സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഹോതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഹോതി, ഇദമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ ഹേട്ഠാപാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി ഹോന്തി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി [സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി സുവിഭത്തന്തരാനി (സീ. പീ.)]. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ ഹേട്ഠാപാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി ഹോന്തി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി, ഇദമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസോ ആയതപണ്ഹി ഹോതി…പേ… ദീഘങ്ഗുലി ഹോതി… മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ ഹോതി… ജാലഹത്ഥപാദോ ഹോതി… ഉസ്സങ്ഖപാദോ ഹോതി… ഏണിജങ്ഘോ ഹോതി… ഠിതകോവ അനോനമന്തോ ഉഭോഹി പാണിതലേഹി ജണ്ണുകാനി പരിമസതി പരിമജ്ജതി… കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ ഹോതി… സുവണ്ണവണ്ണോ ഹോതി കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ… സുഖുമച്ഛവി ഹോതി, സുഖുമത്താ ഛവിയാ രജോജല്ലം കായേ ന ഉപലിമ്പതി… ഏകേകലോമോ ഹോതി, ഏകേകാനി ലോമാനി ലോമകൂപേസു ജാതാനി… ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ ഹോതി, ഉദ്ധഗ്ഗാനി ലോമാനി ജാതാനി നീലാനി അഞ്ജനവണ്ണാനി കുണ്ഡലാവട്ടാനി [കുണ്ഡലാവത്താനി (ബഹൂസു)] ദക്ഖിണാവട്ടകജാതാനി [ദക്ഖിണാവത്തകജാതാനി (സീ. സ്യാ. പീ.)] … ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ ഹോതി… സത്തുസ്സദോ ഹോതി… സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ ഹോതി… ചിതന്തരംസോ [പിതന്തരംസോ (സ്യാ.)] ഹോതി… നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഹോതി, യാവതക്വസ്സ കായോ താവതക്വസ്സ ബ്യാമോ യാവതക്വസ്സ ബ്യാമോ താവതക്വസ്സ കായോ… സമവട്ടക്ഖന്ധോ ഹോതി… രസഗ്ഗസഗ്ഗീ ഹോതി… സീഹഹനു ഹോതി… ചത്താലീസദന്തോ ഹോതി … സമദന്തോ ഹോതി… അവിരളദന്തോ ഹോതി… സുസുക്കദാഠോ ഹോതി… പഹൂതജിവ്ഹോ ഹോതി… ബ്രഹ്മസ്സരോ ഹോതി കരവീകഭാണീ… അഭിനീലനേത്തോ ഹോതി… ഗോപഖുമോ ഹോതി… ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഹോതി, ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഹോതി, ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ, ഇദമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസോ ഉണ്ഹീസസീസോ ഹോതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസോ ഉണ്ഹീസസീസോ ഹോതി, ഇദമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.

‘‘ഇമാനി ഖോ താനി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ബാഹിരകാപി ഇസയോ ധാരേന്തി, നോ ച ഖോ തേ ജാനന്തി – ‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഇദം ലക്ഖണം പടിലഭതീ’തി.

(൧) സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാലക്ഖണം

൨൦൧. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ദള്ഹസമാദാനോ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു, അവത്ഥിതസമാദാനോ കായസുചരിതേ വചീസുചരിതേ മനോസുചരിതേ ദാനസംവിഭാഗേ സീലസമാദാനേ ഉപോസഥുപവാസേ മത്തേയ്യതായ പേത്തേയ്യതായ സാമഞ്ഞതായ ബ്രഹ്മഞ്ഞതായ കുലേ ജേട്ഠാപചായിതായ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു ച അധികുസലേസു ധമ്മേസു. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താ ഉസ്സന്നത്താ വിപുലത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. സോ തത്ഥ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹാതി ദിബ്ബേന ആയുനാ ദിബ്ബേന വണ്ണേന ദിബ്ബേന സുഖേന ദിബ്ബേന യസേന ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി ദിബ്ബേഹി രസേഹി ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി. സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭതി. സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഹോതി. സമം പാദം ഭൂമിയം നിക്ഖിപതി, സമം ഉദ്ധരതി, സമം സബ്ബാവന്തേഹി പാദതലേഹി ഭൂമിം ഫുസതി.

൨൦൨. ‘‘സോ തേന ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവന്തി; സേയ്യഥിദം, ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അഖിലമനിമിത്തമകണ്ടകം ഇദ്ധം ഫീതം ഖേമം സിവം നിരബ്ബുദം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? അക്ഖമ്ഭിയോ [അവിക്ഖമ്ഭിയോ (സീ. പീ.)] ഹോതി കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി. ‘‘സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ. ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? അക്ഖമ്ഭിയോ ഹോതി അബ്ഭന്തരേഹി വാ ബാഹിരേഹി വാ പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി രാഗേന വാ ദോസേന വാ മോഹേന വാ സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൦൩. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘സച്ചേ ച ധമ്മേ ച ദമേ ച സംയമേ,

സോചേയ്യസീലാലയുപോസഥേസു ച;

ദാനേ അഹിംസായ അസാഹസേ രതോ,

ദള്ഹം സമാദായ സമത്തമാചരി [സമന്തമാചരി (സ്യാ. ക.)].

‘‘സോ തേന കമ്മേന ദിവം സമക്കമി [അപക്കമി (സ്യാ. ക.)],

സുഖഞ്ച ഖിഡ്ഡാരതിയോ ച അന്വഭി [അംന്വഭി (ടീകാ)];

തതോ ചവിത്വാ പുനരാഗതോ ഇധ,

സമേഹി പാദേഹി ഫുസീ വസുന്ധരം.

‘‘ബ്യാകംസു വേയ്യഞ്ജനികാ സമാഗതാ,

സമപ്പതിട്ഠസ്സ ന ഹോതി ഖമ്ഭനാ;

ഗിഹിസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ പുന [പന (സ്യാ.)],

തം ലക്ഖണം ഭവതി തദത്ഥജോതകം.

‘‘അക്ഖമ്ഭിയോ ഹോതി അഗാരമാവസം,

പരാഭിഭൂ സത്തുഭി നപ്പമദ്ദനോ;

മനുസ്സഭൂതേനിധ ഹോതി കേനചി,

അക്ഖമ്ഭിയോ തസ്സ ഫലേന കമ്മുനോ.

‘‘സചേ ച പബ്ബജ്ജമുപേതി താദിസോ,

നേക്ഖമ്മഛന്ദാഭിരതോ വിചക്ഖണോ;

അഗ്ഗോ ന സോ ഗച്ഛതി ജാതു ഖമ്ഭനം,

നരുത്തമോ ഏസ ഹി തസ്സ ധമ്മതാ’’തി.

(൨) പാദതലചക്കലക്ഖണം

൨൦൪. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ബഹുജനസ്സ സുഖാവഹോ അഹോസി, ഉബ്ബേഗഉത്താസഭയം അപനുദിതാ, ധമ്മികഞ്ച രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിധാതാ, സപരിവാരഞ്ച ദാനം അദാസി. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താ ഉസ്സന്നത്താ വിപുലത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭതി. ഹേട്ഠാപാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി ഹോന്തി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി സുവിഭത്തന്തരാനി.

‘‘സോ തേന ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? മഹാപരിവാരോ ഹോതി; മഹാസ്സ ഹോന്തി പരിവാരാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമജാനപദാ ഗണകമഹാമത്താ അനീകട്ഠാ ദോവാരികാ അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ രാജാനോ ഭോഗിയാ കുമാരാ. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ. ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? മഹാപരിവാരോ ഹോതി; മഹാസ്സ ഹോന്തി പരിവാരാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ദേവാ മനുസ്സാ അസുരാ നാഗാ ഗന്ധബ്ബാ. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൦൫. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘പുരേ പുരത്ഥാ പുരിമാസു ജാതിസു,

മനുസ്സഭൂതോ ബഹുനം സുഖാവഹോ;

ഉബ്ഭേഗഉത്താസഭയാപനൂദനോ,

ഗുത്തീസു രക്ഖാവരണേസു ഉസ്സുകോ.

‘‘സോ തേന കമ്മേന ദിവം സമക്കമി,

സുഖഞ്ച ഖിഡ്ഡാരതിയോ ച അന്വഭി;

തതോ ചവിത്വാ പുനരാഗതോ ഇധ,

ചക്കാനി പാദേസു ദുവേസു വിന്ദതി.

‘‘സമന്തനേമീനി സഹസ്സരാനി ച,

ബ്യാകംസു വേയ്യഞ്ജനികാ സമാഗതാ;

ദിസ്വാ കുമാരം സതപുഞ്ഞലക്ഖണം,

പരിവാരവാ ഹേസ്സതി സത്തുമദ്ദനോ.

തഥാ ഹീ ചക്കാനി സമന്തനേമിനി,

സചേ ന പബ്ബജ്ജമുപേതി താദിസോ;

വത്തേതി ചക്കം പഥവിം പസാസതി,

തസ്സാനുയന്താധ [തസ്സാനുയുത്താ ഇധ (സീ. പീ.), തസ്സാനുയന്താ ഇധ (സ്യാ. ക.)] ഭവന്തി ഖത്തിയാ.

‘‘മഹായസം സംപരിവാരയന്തി നം,

സചേ ച പബ്ബജ്ജമുപേതി താദിസോ;

നേക്ഖമ്മഛന്ദാഭിരതോ വിചക്ഖണോ,

ദേവാമനുസ്സാസുരസക്കരക്ഖസാ [സത്തരക്ഖസാ (ക.) സീ. സ്യാഅട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ].

‘‘ഗന്ധബ്ബനാഗാ വിഹഗാ ചതുപ്പദാ,

അനുത്തരം ദേവമനുസ്സപൂജിതം;

മഹായസം സംപരിവാരയന്തി ന’’ന്തി.

(൩-൫) ആയതപണ്ഹിതാദിതിലക്ഖണം

൨൦൬. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അഹോസി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹാസി. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താ ഉസ്സന്നത്താ വിപുലത്താ…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമാനി തീണി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതി. ആയതപണ്ഹി ച ഹോതി, ദീഘങ്ഗുലി ച ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ ച.

‘‘സോ തേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? ദീഘായുകോ ഹോതി ചിരട്ഠിതികോ, ദീഘമായും പാലേതി, ന സക്കാ ഹോതി അന്തരാ ജീവിതാ വോരോപേതും കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി… ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? ദീഘായുകോ ഹോതി ചിരട്ഠിതികോ, ദീഘമായും പാലേതി, ന സക്കാ ഹോതി അന്തരാ ജീവിതാ വോരോപേതും പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൦൭. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘മാരണവധഭയത്തനോ [മരണവധഭയത്തനോ (സീ. പീ. ക.), മരണവധഭയമത്തനോ (സ്യാ.)] വിദിത്വാ,

പടിവിരതോ പരം മാരണായഹോസി;

തേന സുചരിതേന സഗ്ഗമഗമാ [തേന സോ സുചരിതേന സഗ്ഗമഗമാസി (സ്യാ.)],

സുകതഫലവിപാകമനുഭോസി.

‘‘ചവിയ പുനരിധാഗതോ സമാനോ,

പടിലഭതി ഇധ തീണി ലക്ഖണാനി;

ഭവതി വിപുലദീഘപാസണ്ഹികോ,

ബ്രഹ്മാവ സുജു സുഭോ സുജാതഗത്തോ.

‘‘സുഭുജോ സുസു സുസണ്ഠിതോ സുജാതോ,

മുദുതലുനങ്ഗുലിയസ്സ ഹോന്തി;

ദീഘാ തീഭി പുരിസവരഗ്ഗലക്ഖണേഹി,

ചിരയപനായ [ചിരയാപനായ (സ്യാ.)] കുമാരമാദിസന്തി.

‘‘ഭവതി യദി ഗിഹീ ചിരം യപേതി,

ചിരതരം പബ്ബജതി യദി തതോ ഹി;

യാപയതി ച വസിദ്ധിഭാവനായ,

ഇതി ദീഘായുകതായ തം നിമിത്ത’’ന്തി.

(൬) സത്തുസ്സദതാലക്ഖണം

൨൦൮. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ദാതാ അഹോസി പണീതാനം രസിതാനം ഖാദനീയാനം ഭോജനീയാനം സായനീയാനം ലേഹനീയാനം പാനാനം. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭതി, സത്തുസ്സദോ ഹോതി, സത്തസ്സ ഉസ്സദാ ഹോന്തി; ഉഭോസു ഹത്ഥേസു ഉസ്സദാ ഹോന്തി, ഉഭോസു പാദേസു ഉസ്സദാ ഹോന്തി, ഉഭോസു അംസകൂടേസു ഉസ്സദാ ഹോന്തി, ഖന്ധേ ഉസ്സദോ ഹോതി.

‘‘സോ തേന ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? ലാഭീ ഹോതി പണീതാനം രസിതാനം ഖാദനീയാനം ഭോജനീയാനം സായനീയാനം ലേഹനീയാനം പാനാനം. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി… ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? ലാഭീ ഹോതി പണീതാനം രസിതാനം ഖാദനീയാനം ഭോജനീയാനം സായനീയാനം ലേഹനീയാനം പാനാനം. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൦൯. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ഖജ്ജഭോജ്ജമഥ ലേയ്യ സായിയം,

ഉത്തമഗ്ഗരസദായകോ അഹു;

തേന സോ സുചരിതേന കമ്മുനാ,

നന്ദനേ ചിരമഭിപ്പമോദതി.

‘‘സത്ത ചുസ്സദേ ഇധാധിഗച്ഛതി,

ഹത്ഥപാദമുദുതഞ്ച വിന്ദതി;

ആഹു ബ്യഞ്ജനനിമിത്തകോവിദാ,

ഖജ്ജഭോജ്ജരസലാഭിതായ നം.

‘‘യം ഗിഹിസ്സപി [ന തം ഗിഹിസ്സാപി (സ്യാ.)] തദത്ഥജോതകം,

പബ്ബജ്ജമ്പി ച തദാധിഗച്ഛതി;

ഖജ്ജഭോജ്ജരസലാഭിരുത്തമം,

ആഹു സബ്ബഗിഹിബന്ധനച്ഛിദ’’ന്തി.

(൭-൮) കരചരണമുദുജാലതാലക്ഖണാനി

൨൧൦. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം സങ്ഗാഹകോ അഹോസി – ദാനേന പേയ്യവജ്ജേന [പിയവാചേന (സ്യാ. ക.)] അത്ഥചരിയായ സമാനത്തതായ. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമാനി ദ്വേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതി. മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ ച ഹോതി ജാലഹത്ഥപാദോ ച.

‘‘സോ തേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? സുസങ്ഗഹിതപരിജനോ ഹോതി, സുസങ്ഗഹിതാസ്സ ഹോന്തി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമജാനപദാ ഗണകമഹാമത്താ അനീകട്ഠാ ദോവാരികാ അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ രാജാനോ ഭോഗിയാ കുമാരാ. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി… ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? സുസങ്ഗഹിതപരിജനോ ഹോതി, സുസങ്ഗഹിതാസ്സ ഹോന്തി ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ദേവാ മനുസ്സാ അസുരാ നാഗാ ഗന്ധബ്ബാ. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൧൧. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ദാനമ്പി ചത്ഥചരിയതഞ്ച [ദാനമ്പി ച അത്ഥചരിയതമ്പി ച (സീ. പീ.)],

പിയവാദിതഞ്ച സമാനത്തതഞ്ച [പിയവദതഞ്ച സമാനഛന്ദതഞ്ച (സീ. പീ.)];

കരിയചരിയസുസങ്ഗഹം ബഹൂനം,

അനവമതേന ഗുണേന യാതി സഗ്ഗം.

‘‘ചവിയ പുനരിധാഗതോ സമാനോ,

കരചരണമുദുതഞ്ച ജാലിനോ ച;

അതിരുചിരസുവഗ്ഗുദസ്സനേയ്യം,

പടിലഭതി ദഹരോ സുസു കുമാരോ.

‘‘ഭവതി പരിജനസ്സവോ വിധേയ്യോ,

മഹിമം ആവസിതോ സുസങ്ഗഹിതോ;

പിയവദൂ ഹിതസുഖതം ജിഗീസമാനോ [ജിഗിം സമാനോ (സീ. സ്യാ. പീ.)],

അഭിരുചിതാനി ഗുണാനി ആചരതി.

‘‘യദി ച ജഹതി സബ്ബകാമഭോഗം,

കഥയതി ധമ്മകഥം ജിനോ ജനസ്സ;

വചനപടികരസ്സാഭിപ്പസന്നാ,

സുത്വാന ധമ്മാനുധമ്മമാചരന്തീ’’തി.

(൯-൧൦) ഉസ്സങ്ഖപാദഉദ്ധഗ്ഗലോമതാലക്ഖണാനി

൨൧൨. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ [സമാനോ ബഹുനോ ജനസ്സ (സീ. പീ.)] അത്ഥൂപസംഹിതം ധമ്മൂപസംഹിതം വാചം ഭാസിതാ അഹോസി, ബഹുജനം നിദംസേസി, പാണീനം ഹിതസുഖാവഹോ ധമ്മയാഗീ. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമാനി ദ്വേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിലഭതി. ഉസ്സങ്ഖപാദോ ച ഹോതി, ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ ച.

‘‘സോ തേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ, സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? അഗ്ഗോ ച ഹോതി സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച കാമഭോഗീനം. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി… ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? അഗ്ഗോ ച ഹോതി സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച സബ്ബസത്താനം. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൧൩. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘അത്ഥധമ്മസഹിതം [അത്ഥധമ്മസംഹിതം (ക. സീ. പീ.), അത്ഥധമ്മുപസംഹിതം (ക.)] പുരേ ഗിരം,

ഏരയം ബഹുജനം നിദംസയി;

പാണിനം ഹിതസുഖാവഹോ അഹു,

ധമ്മയാഗമയജീ [ധമ്മയാഗം അസ്സജി (ക.)] അമച്ഛരീ.

‘‘തേന സോ സുചരിതേന കമ്മുനാ,

സുഗ്ഗതിം വജതി തത്ഥ മോദതി;

ലക്ഖണാനി ച ദുവേ ഇധാഗതോ,

ഉത്തമപ്പമുഖതായ [ഉത്തമസുഖതായ (സ്യാ.), ഉത്തമപമുക്ഖതായ (ക.)] വിന്ദതി.

‘‘ഉബ്ഭമുപ്പതിതലോമവാ സസോ,

പാദഗണ്ഠിരഹു സാധുസണ്ഠിതാ;

മംസലോഹിതാചിതാ തചോത്ഥതാ,

ഉപരിചരണസോഭനാ [ഉപരിജാനുസോഭനാ (സ്യാ.), ഉപരി ച പന സോഭനാ (സീ. പീ.)] അഹു.

‘‘ഗേഹമാവസതി ചേ തഥാവിധോ,

അഗ്ഗതം വജതി കാമഭോഗിനം;

തേന ഉത്തരിതരോ ന വിജ്ജതി,

ജമ്ബുദീപമഭിഭുയ്യ ഇരിയതി.

‘‘പബ്ബജമ്പി ച അനോമനിക്കമോ,

അഗ്ഗതം വജതി സബ്ബപാണിനം;

തേന ഉത്തരിതരോ ന വിജ്ജതി,

സബ്ബലോകമഭിഭുയ്യ വിഹരതീ’’തി.

(൧൧) ഏണിജങ്ഘലക്ഖണം

൨൧൪. ‘‘യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പുരിമം ജാതിം പുരിമം ഭവം പുരിമം നികേതം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സക്കച്ചം വാചേതാ അഹോസി സിപ്പം വാ വിജ്ജം വാ ചരണം വാ കമ്മം വാ – ‘കിം തിമേ ഖിപ്പം വിജാനേയ്യും, ഖിപ്പം പടിപജ്ജേയ്യും, ന ചിരം കിലിസ്സേയ്യു’’ന്തി. സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കടത്താ…പേ… സോ തതോ ചുതോ ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ ഇമം മഹാപുരിസലക്ഖണം പടിലഭതി. ഏണിജങ്ഘോ ഹോതി.

‘‘സോ തേന ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ…പേ… രാജാ സമാനോ കിം ലഭതി? യാനി താനി രാജാരഹാനി രാജങ്ഗാനി രാജൂപഭോഗാനി രാജാനുച്ഛവികാനി താനി ഖിപ്പം പടിലഭതി. രാജാ സമാനോ ഇദം ലഭതി… ബുദ്ധോ സമാനോ കിം ലഭതി? യാനി താനി സമണാരഹാനി സമണങ്ഗാനി സമണൂപഭോഗാനി സമണാനുച്ഛവികാനി, താനി ഖിപ്പം പടിലഭതി. ബുദ്ധോ സമാനോ ഇദം ലഭതി’’. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച.

൨൧൫. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘സിപ്പേസു വിജ്ജാചരണേസു കമ്മേസു [കമ്മസു (സീ. പീ.)],

കഥം വിജാനേയ്യും [വിജാനേയ്യ (സീ. പീ.), വിജാനേയ്യു (സ്യാ.)] ലഹുന്തി ഇച്ഛതി;

യദൂപഘാതായ ന ഹോതി കസ്സചി,

വാചേതി ഖിപ്പം ന ചിരം കിലിസ്സതി.