൩. ചക്കവത്തിസുത്തം
അത്തദീപസരണതാ
൮൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മഗധേസു വിഹരതി മാതുലായം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദ്ദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ. കഥഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ.
‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം സകേ പേത്തികേ വിസയേ ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം [ആരമണം (?)]. കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി.
ദള്ഹനേമിചക്കവത്തിരാജാ
൮൧. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി നാമ അഹോസി ചക്കവത്തീ [ചക്കവത്തി (സ്യാ. പീ.)] ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി അഹേസും സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനംഉ ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ അഹേസും സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന [ധമ്മേന സമേന (സ്യാ. ക.)] അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസി.
൮൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി ബഹുന്നം വസ്സാനം ബഹുന്നം വസ്സസതാനം ബഹുന്നം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘യദാ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പസ്സേയ്യാസി ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം, അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ ദള്ഹനേമിസ്സ പച്ചസ്സോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ ബഹുന്നം വസ്സാനം ബഹുന്നം വസ്സസതാനം ബഹുന്നം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം, ദിസ്വാന യേന രാജാ ദള്ഹനേമി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം ദള്ഹനേമിം ഏതദവോച – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ, ജാനേയ്യാസി, ദിബ്ബം തേ ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുത’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ [ആമന്തേത്വാ (സ്യാ. ക.)] ഏതദവോച – ‘ദിബ്ബം കിര മേ, താത കുമാര, ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം. സുതം ഖോ പന മേതം – യസ്സ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കതി ഠാനാ ചവതി, ന ദാനി തേന രഞ്ഞാ ചിരം ജീവിതബ്ബം ഹോതീതി. ഭുത്താ ഖോ പന മേ മാനുസകാ കാമാ, സമയോ ദാനി മേ ദിബ്ബേ കാമേ പരിയേസിതും. ഏഹി ത്വം, താത കുമാര, ഇമം സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം പടിപജ്ജ. അഹം പന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’തി.
൮൩. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ദള്ഹനേമി ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സത്താഹപബ്ബജിതേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, രാജിസിമ്ഹി ദിബ്ബം ചക്കരതനം അന്തരധായി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ യേന രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ [മുദ്ധാവസിത്തോ (സീ. സ്യാ. പീ.) ഏവമുപരിപി] തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം ഖത്തിയം മുദ്ധാഭിസിത്തം ഏതദവോച – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ, ജാനേയ്യാസി, ദിബ്ബം ചക്കരതനം അന്തരഹിത’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ ദിബ്ബേ ചക്കരതനേ അന്തരഹിതേ അനത്തമനോ അഹോസി, അനത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേസി. സോ യേന രാജിസി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജിസിം ഏതദവോച – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ, ജാനേയ്യാസി, ദിബ്ബം ചക്കരതനം അന്തരഹിത’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, രാജിസി രാജാനം ഖത്തിയം മുദ്ധാഭിസിത്തം ഏതദവോച – ‘മാ ഖോ ത്വം, താത, ദിബ്ബേ ചക്കരതനേ അന്തരഹിതേ അനത്തമനോ അഹോസി, മാ അനത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേസി, ന ഹി തേ, താത, ദിബ്ബം ചക്കരതനം പേത്തികം ദായജ്ജം. ഇങ്ഘ ത്വം, താത, അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്താഹി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം തേ അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനസ്സ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സ [സീസം നഹാതസ്സ (സീ. പീ.), സീസന്ഹാതസ്സ (സ്യാ.)] ഉപോസഥികസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവിസ്സതി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂര’ന്തി.
ചക്കവത്തിഅരിയവത്തം
൮൪. ‘‘‘കതമം പന തം, ദേവ, അരിയം ചക്കവത്തിവത്ത’ന്തി? ‘തേന ഹി ത്വം, താത, ധമ്മംയേവ നിസ്സായ ധമ്മം സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ [ഗരുകരോന്തോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ധമ്മം മാനേന്തോ ധമ്മം പൂജേന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ധമ്മാധിപതേയ്യോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹസ്സു അന്തോജനസ്മിം ബലകായസ്മിം ഖത്തിയേസു അനുയന്തേസു [അനുയുത്തേസു (സീ. പീ.)] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമജാനപദേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു മിഗപക്ഖീസു. മാ ച തേ, താത, വിജിതേ അധമ്മകാരോ പവത്തിത്ഥ. യേ ച തേ, താത, വിജിതേ അധനാ അസ്സു, തേസഞ്ച ധനമനുപ്പദേയ്യാസി [ധനമനുപ്പദജ്ജേയ്യാസി (സീ. സ്യാ. പീ.)]. യേ ച തേ, താത, വിജിതേ സമണബ്രാഹ്മണാ മദപ്പമാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി, ഏകമത്താനം സമേന്തി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛേയ്യാസി പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാസി – ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം, കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജം, കിം സേവിതബ്ബം, കിം ന സേവിതബ്ബം, കിം മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ അസ്സ, കിം വാ പന മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി? തേസം സുത്വാ യം അകുസലം തം അഭിനിവജ്ജേയ്യാസി, യം കുസലം തം സമാദായ വത്തേയ്യാസി. ഇദം ഖോ, താത, തം അരിയം ചക്കവത്തിവത്ത’ന്തി.
ചക്കരതനപാതുഭാവോ
൮൫. ‘‘‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ രാജിസിസ്സ പടിസ്സുത്വാ അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ [അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം (ക.)] വത്തി. തസ്സ അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനസ്സ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സ ഉപോസഥികസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം. ദിസ്വാന രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘സുതം ഖോ പന മേതം – യസ്സ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സ ഉപോസഥികസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവതി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം, സോ ഹോതി രാജാ ചക്കവത്തീ’തി. അസ്സം നു ഖോ അഹം രാജാ ചക്കവത്തീതി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉതരാസങ്ഗം കരിത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന ഭിങ്കാരം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി – ‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതനം, അഭിവിജിനാതു ഭവം ചക്കരതന’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, ചക്കരതനം പുരത്ഥിമം ദിസം പവത്തി, അന്വദേവ രാജാ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ ചക്കവത്തീ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം ചക്കവത്തിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ [സാഗതം (സീ. പീ.)] മഹാരാജ, സകം തേ, മഹാരാജ, അനുസാസ, മഹാരാജാ’തി. രാജാ ചക്കവത്തീ ഏവമാഹ – ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസുമിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭാസിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അനുയന്താ [അനുയുത്താ (സീ. പീ.)] അഹേസും.
൮൬. ‘‘അഥ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, ചക്കരതനം പുരത്ഥിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ [അജ്ഝോഗഹേത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പച്ചുത്തരിത്വാ ദക്ഖിണം ദിസം പവത്തി…പേ… ദക്ഖിണം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ പച്ഛിമം ദിസം പവത്തി, അന്വദേവ രാജാ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ ചക്കവത്തീ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ഛിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം ചക്കവത്തിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ, മഹാരാജ, സകം തേ, മഹാരാജ, അനുസാസ, മഹാരാജാ’തി. രാജാ ചക്കവത്തീ ഏവമാഹ – ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസുമിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭാസിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ഛിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അനുയന്താ അഹേസും.
൮൭. ‘‘അഥ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, ചക്കരതനം പച്ഛിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഉത്തരം ദിസം പവത്തി, അന്വദേവ രാജാ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ ചക്കവത്തീ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഉത്തരായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം ചക്കവത്തിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ, മഹാരാജ, സകം തേ, മഹാരാജ, അനുസാസ, മഹാരാജാ’തി. രാജാ ചക്കവത്തീ ഏവമാഹ – ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസുമിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭാസിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഉത്തരായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അനുയന്താ അഹേസും.
‘‘അഥ ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, ചക്കരതനം സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ തമേവ രാജധാനിം പച്ചാഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അന്തേപുരദ്വാരേ അത്ഥകരണപമുഖേ [അഡ്ഡകരണപമുഖേ (ക.)] അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അന്തേപുരം ഉപസോഭയമാനം.
ദുതിയാദിചക്കവത്തികഥാ
൮൮. ‘‘ദുതിയോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ…പേ… തതിയോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ… ചതുത്ഥോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ… പഞ്ചമോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ… ഛട്ഠോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ… സത്തമോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ബഹുന്നം വസ്സാനം ബഹുന്നം വസ്സസതാനം ബഹുന്നം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘യദാ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പസ്സേയ്യാസി ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം, അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പച്ചസ്സോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ ബഹുന്നം വസ്സാനം ബഹുന്നം വസ്സസതാനം ബഹുന്നം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം. ദിസ്വാന യേന രാജാ ചക്കവത്തീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം ചക്കവത്തിം ഏതദവോച – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ, ജാനേയ്യാസി, ദിബ്ബം തേ ചക്കരതനം ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുത’ന്തി?
൮൯. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘ദിബ്ബം കിര മേ, താത കുമാര, ചക്കരതനം ഓസക്കിതം, ഠാനാ ചുതം, സുതം ഖോ പന മേതം – യസ്സ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം ഓസക്കതി, ഠാനാ ചവതി, ന ദാനി തേന രഞ്ഞാ ചിരം ജീവിതബ്ബം ഹോതീതി. ഭുത്താ ഖോ പന മേ മാനുസകാ കാമാ, സമയോ ദാനി മേ ദിബ്ബേ കാമേ പരിയേസിതും, ഏഹി ത്വം, താത കുമാര, ഇമം സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം പടിപജ്ജ. അഹം പന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സത്താഹപബ്ബജിതേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, രാജിസിമ്ഹി ദിബ്ബം ചക്കരതനം അന്തരധായി.
൯൦. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ യേന രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം ഖത്തിയം മുദ്ധാഭിസിത്തം ഏതദവോച – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ, ജാനേയ്യാസി, ദിബ്ബം ചക്കരതനം അന്തരഹിത’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ ദിബ്ബേ ചക്കരതനേ അന്തരഹിതേ അനത്തമനോ അഹോസി. അനത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേസി; നോ ച ഖോ രാജിസിം ഉപസങ്കമിത്വാ അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം പുച്ഛി. സോ സമതേനേവ സുദം ജനപദം പസാസതി. തസ്സ സമതേന ജനപദം പസാസതോ പുബ്ബേനാപരം ജനപദാ ന പബ്ബന്തി, യഥാ തം പുബ്ബകാനം രാജൂനം അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനാനം.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ ഗണകമഹാമത്താ അനീകട്ഠാ ദോവാരികാ മന്തസ്സാജീവിനോ സന്നിപതിത്വാ രാജാനം ഖത്തിയം മുദ്ധാഭിസിത്തം ഏതദവോചും – ‘ന ഖോ തേ, ദേവ, സമതേന (സുദം) ജനപദം പസാസതോ പുബ്ബേനാപരം ജനപദാ പബ്ബന്തി, യഥാ തം പുബ്ബകാനം രാജൂനം അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്തമാനാനം. സംവിജ്ജന്തി ഖോ തേ, ദേവ, വിജിതേ അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ ഗണകമഹാമത്താ അനീകട്ഠാ ദോവാരികാ മന്തസ്സാജീവിനോ മയഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച [അഞ്ഞേ ച പണ്ഡിതേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛേയ്യാസി (ക.)] യേ മയം അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം ധാരേമ. ഇങ്ഘ ത്വം, ദേവ, അമ്ഹേ അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം പുച്ഛ. തസ്സ തേ മയം അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം പുട്ഠാ ബ്യാകരിസ്സാമാ’തി.
ആയുവണ്ണാദിപരിയാനികഥാ
൯൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ അമച്ചേ പാരിസജ്ജേ ഗണകമഹാമത്തേ അനീകട്ഠേ ദോവാരികേ മന്തസ്സാജീവിനോ സന്നിപാതേത്വാ അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം പുച്ഛി. തസ്സ തേ അരിയം ചക്കവത്തിവത്തം പുട്ഠാ ബ്യാകരിംസു. തേസം സുത്വാ ധമ്മികഞ്ഹി ഖോ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹി, നോ ച ഖോ അധനാനം ധനമനുപ്പദാസി. അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി. ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും. ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ദസ്സേസും – ‘അയം, ദേവ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘സച്ചം കിര ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി [ആദിയസീതി (സ്യാ.)]? ‘സച്ചം, ദേവാ’തി. ‘കിം കാരണാ’തി? ‘ന ഹി, ദേവ, ജീവാമീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ധനമനുപ്പദാസി – ‘ഇമിനാ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ധനേന അത്തനാ ച ജീവാഹി, മാതാപിതരോ ച പോസേഹി, പുത്തദാരഞ്ച പോസേഹി, കമ്മന്തേ ച പയോജേഹി, സമണബ്രാഹ്മണേസു [സമണേസു ബ്രാഹ്മണേസു (ബഹൂസു)] ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേഹി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനിക’ന്തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി.
‘‘അഞ്ഞതരോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും. ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ദസ്സേസും – ‘അയം, ദേവ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘സച്ചം കിര ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി? ‘സച്ചം, ദേവാ’തി. ‘കിം കാരണാ’തി? ‘ന ഹി, ദേവ, ജീവാമീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ധനമനുപ്പദാസി – ‘ഇമിനാ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ധനേന അത്തനാ ച ജീവാഹി, മാതാപിതരോ ച പോസേഹി, പുത്തദാരഞ്ച പോസേഹി, കമ്മന്തേ ച പയോജേഹി, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേഹി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനിക’ന്തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി.
൯൨. ‘‘അസ്സോസും ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ – ‘യേ കിര, ഭോ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയന്തി, തേസം രാജാ ധനമനുപ്പദേതീ’തി. സുത്വാന തേസം ഏതദഹോസി – ‘യംനൂന മയമ്പി പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യാമാ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും. ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ദസ്സേസും – ‘അയം, ദേവ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘സച്ചം കിര ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി? ‘സച്ചം, ദേവാ’തി. ‘കിം കാരണാ’തി? ‘ന ഹി, ദേവ, ജീവാമീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ അഹം യോ യോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയിസ്സതി, തസ്സ തസ്സ ധനമനുപ്പദസ്സാമി, ഏവമിദം അദിന്നാദാനം പവഡ്ഢിസ്സതി. യംനൂനാഹം ഇമം പുരിസം സുനിസേധം നിസേധേയ്യം, മൂലഘച്ചം [മൂലഘച്ഛം (സ്യാ.), മൂലഛേജ്ജ (ക.)] കരേയ്യം, സീസമസ്സ ഛിന്ദേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ പുരിസേ ആണാപേസി – ‘തേന ഹി, ഭണേ, ഇമം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം [പച്ഛാബാഹും (സ്യാ.)] ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സുനിസേധം നിസേധേഥ, മൂലഘച്ചം കരോഥ, സീസമസ്സ ഛിന്ദഥാ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ പുരിസാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സുനിസേധം നിസേധേസും, മൂലഘച്ചം അകംസു, സീസമസ്സ ഛിന്ദിംസു.
൯൩. ‘‘അസ്സോസും ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ – ‘യേ കിര, ഭോ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയന്തി, തേ രാജാ സുനിസേധം നിസേധേതി, മൂലഘച്ചം കരോതി, സീസാനി തേസം ഛിന്ദതീ’തി. സുത്വാന തേസം ഏതദഹോസി – ‘യംനൂന മയമ്പി തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി കാരാപേസ്സാമ [കാരാപേയ്യാമ (സ്യാ. പീ.) കാരാപേയ്യാമാതി (ക. സീ.)], തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി കാരാപേത്വാ യേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയിസ്സാമ, തേ സുനിസേധം നിസേധേസ്സാമ, മൂലഘച്ചം കരിസ്സാമ, സീസാനി തേസം ഛിന്ദിസ്സാമാ’തി. തേ തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി കാരാപേസും, തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി കാരാപേത്വാ ഗാമഘാതമ്പി ഉപക്കമിംസു കാതും, നിഗമഘാതമ്പി ഉപക്കമിംസു കാതും, നഗരഘാതമ്പി ഉപക്കമിംസു കാതും, പന്ഥദുഹനമ്പി [പന്ഥദൂഹനംപി (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഉപക്കമിംസു കാതും. യേസം തേ അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയന്തി, തേ സുനിസേധം നിസേധേന്തി, മൂലഘച്ചം കരോന്തി, സീസാനി തേസം ഛിന്ദന്തി.
൯൪. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി, ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ അദിന്നാദാനം വേപുല്ലമഗമാസി, അദിന്നാദാനേ വേപുല്ലം ഗതേ സത്ഥം വേപുല്ലമഗമാസി, സത്ഥേ വേപുല്ലം ഗതേ പാണാതിപാതോ വേപുല്ലമഗമാസി, പാണാതിപാതേ വേപുല്ലം ഗതേ തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം ചത്താരീസവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
‘‘ചത്താരീസവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും. ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ദസ്സേസും – ‘അയം, ദേവ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘സച്ചം കിര ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി? ‘ന ഹി, ദേവാ’തി സമ്പജാനമുസാ അഭാസി.
൯൫. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി. ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ അദിന്നാദാനം വേപുല്ലമഗമാസി, അദിന്നാദാനേ വേപുല്ലം ഗതേ സത്ഥം വേപുല്ലമഗമാസി. സത്ഥേ വേപുല്ലം ഗതേ പാണാതിപാതോ വേപുല്ലമഗമാസി, പാണാതിപാതേ വേപുല്ലം ഗതേ മുസാവാദോ വേപുല്ലമഗമാസി, മുസാവാദേ വേപുല്ലം ഗതേ തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം ചത്താരീസവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
‘‘വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തമേനം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ ആരോചേസി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ദേവ, പുരിസോ പരേസം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയീ’തി പേസുഞ്ഞമകാസി.
൯൬. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി. ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ അദിന്നാദാനം വേപുല്ലമഗമാസി, അദിന്നാദാനേ വേപുല്ലം ഗതേ സത്ഥം വേപുല്ലമഗമാസി, സത്ഥേ വേപുല്ലം ഗതേ പാണാതിപാതോ വേപുല്ലമഗമാസി, പാണാതിപാതേ വേപുല്ലം ഗതേ മുസാവാദോ വേപുല്ലമഗമാസി, മുസാവാദേ വേപുല്ലം ഗതേ പിസുണാ വാചാ വേപുല്ലമഗമാസി, പിസുണായ വാചായ വേപുല്ലം ഗതായ തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം ദസവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
‘‘ദസവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ഏകിദം സത്താ വണ്ണവന്തോ ഹോന്തി, ഏകിദം സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ. തത്ഥ യേ തേ സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ, തേ വണ്ണവന്തേ സത്തേ അഭിജ്ഝായന്താ പരേസം ദാരേസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിംസു.
൯൭. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി. ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരോ വേപുല്ലമഗമാസി, കാമേസുമിച്ഛാചാരേ വേപുല്ലം ഗതേ തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം ദസവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
൯൮. ‘‘പഞ്ചവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ദ്വേ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു – ഫരുസാവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ദ്വീസു ധമ്മേസു വേപുല്ലം ഗതേസു തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം അപ്പേകച്ചേ അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസഹസ്സായുകാ, അപ്പേകച്ചേ ദ്വേവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
൯൯. ‘‘അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ വേപുല്ലമഗമംസു. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദേസു വേപുല്ലം ഗതേസു തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം വസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ അഹേസും.
൧൦൦. ‘‘വസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു മിച്ഛാദിട്ഠി വേപുല്ലമഗമാസി. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വേപുല്ലം ഗതായ തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം വസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം പഞ്ചവസ്സസതായുകാ പുത്താ അഹേസും.
൧൦൧. ‘‘പഞ്ചവസ്സസതായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു തയോ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു. അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ മിച്ഛാധമ്മോ. തീസു ധമ്മേസു വേപുല്ലം ഗതേസു തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം പഞ്ചവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം അപ്പേകച്ചേ അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസതായുകാ, അപ്പേകച്ചേ ദ്വേവസ്സസതായുകാ പുത്താ അഹേസും.
‘‘അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസതായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ഇമേ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു. അമത്തേയ്യതാ അപേത്തേയ്യതാ അസാമഞ്ഞതാ അബ്രഹ്മഞ്ഞതാ ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിതാ.
൧൦൨. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദിയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി. ദാലിദ്ദിയേ വേപുല്ലം ഗതേ അദിന്നാദാനം വേപുല്ലമഗമാസി. അദിന്നാദാനേ വേപുല്ലം ഗതേ സത്ഥം വേപുല്ലമഗമാസി. സത്ഥേ വേപുല്ലം ഗതേ പാണാതിപാതോ വേപുല്ലമഗമാസി. പാണാതിപാതേ വേപുല്ലം ഗതേ മുസാവാദോ വേപുല്ലമഗമാസി. മുസാവാദേ വേപുല്ലം ഗതേ പിസുണാ വാചാ വേപുല്ലമഗമാസി. പിസുണായ വാചായ വേപുല്ലം ഗതായ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ വേപുല്ലമഗമാസി. കാമേസുമിച്ഛാചാരേ വേപുല്ലം ഗതേ ദ്വേ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു, ഫരുസാ വാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ദ്വീസു ധമ്മേസു വേപുല്ലം ഗതേസു അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ വേപുല്ലമഗമംസു. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദേസു വേപുല്ലം ഗതേസു മിച്ഛാദിട്ഠി വേപുല്ലമഗമാസി. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വേപുല്ലം ഗതായ തയോ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു, അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ മിച്ഛാധമ്മോ. തീസു ധമ്മേസു വേപുല്ലം ഗതേസു ഇമേ ധമ്മാ വേപുല്ലമഗമംസു, അമത്തേയ്യതാ അപേത്തേയ്യതാ അസാമഞ്ഞതാ അബ്രഹ്മഞ്ഞതാ ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിതാ. ഇമേസു ധമ്മേസു വേപുല്ലം ഗതേസു തേസം സത്താനം ആയുപി പരിഹായി, വണ്ണോപി പരിഹായി. തേസം ആയുനാപി പരിഹായമാനാനം വണ്ണേനപി പരിഹായമാനാനം അഡ്ഢതേയ്യവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം വസ്സസതായുകാ പുത്താ അഹേസും.
ദസവസ്സായുകസമയോ
൧൦൩. ‘‘ഭവിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, സോ സമയോ, യം ഇമേസം മനുസ്സാനം ദസവസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി. ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു പഞ്ചവസ്സികാ [പഞ്ചമാസികാ (ക. സീ.)] കുമാരികാ അലംപതേയ്യാ ഭവിസ്സന്തി. ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ഇമാനി രസാനി അന്തരധായിസ്സന്തി, സേയ്യഥിദം, സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം ലോണം. ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു കുദ്രൂസകോ അഗ്ഗം ഭോജനാനം [അഗ്ഗഭോജനം (സ്യാ.)] ഭവിസ്സതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സാലിമംസോദനോ അഗ്ഗം ഭോജനാനം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസവസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു കുദ്രൂസകോ അഗ്ഗം ഭോജനാനം ഭവിസ്സതി.
‘‘ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ദസ കുസലകമ്മപഥാ സബ്ബേന സബ്ബം അന്തരധായിസ്സന്തി, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ അതിബ്യാദിപ്പിസ്സന്തി [അതിവിയ ദിപ്പിസ്സന്തി (സ്യാ. പീ.), അതിവ്യാദിപ്പിസ്സന്തി (സീ.)]. ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു കുസലന്തിപി ന ഭവിസ്സതി, കുതോ പന കുസലസ്സ കാരകോ. ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു യേ തേ ഭവിസ്സന്തി അമത്തേയ്യാ അപേത്തേയ്യാ അസാമഞ്ഞാ അബ്രഹ്മഞ്ഞാ ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ, തേ പുജ്ജാ ച ഭവിസ്സന്തി പാസംസാ ച. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ പുജ്ജാ ച പാസംസാ ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസവസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു യേ തേ ഭവിസ്സന്തി അമത്തേയ്യാ അപേത്തേയ്യാ അസാമഞ്ഞാ അബ്രഹ്മഞ്ഞാ ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ, തേ പുജ്ജാ ച ഭവിസ്സന്തി പാസംസാ ച.
‘‘ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ന ഭവിസ്സതി മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ. സമ്ഭേദം ലോകോ ഗമിസ്സതി യഥാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ സോണസിങ്ഗാലാ [സോണസിഗാലാ (സീ. പീ.)].
‘‘ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു തേസം സത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി തിബ്ബോ ബ്യാപാദോ തിബ്ബോ മനോപദോസോ തിബ്ബം വധകചിത്തം. മാതുപി പുത്തമ്ഹി പുത്തസ്സപി മാതരി; പിതുപി പുത്തമ്ഹി പുത്തസ്സപി പിതരി; ഭാതുപി ഭഗിനിയാ ഭഗിനിയാപി ഭാതരി തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി തിബ്ബോ ബ്യാപാദോ തിബ്ബോ മനോപദോസോ തിബ്ബം വധകചിത്തം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മാഗവികസ്സ മിഗം ദിസ്വാ തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി തിബ്ബോ ബ്യാപാദോ തിബ്ബോ മനോപദോസോ തിബ്ബം വധകചിത്തം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസവസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു തേസം സത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി തിബ്ബോ ബ്യാപാദോ തിബ്ബോ മനോപദോസോ തിബ്ബം വധകചിത്തം. മാതുപി പുത്തമ്ഹി പുത്തസ്സപി മാതരി; പിതുപി പുത്തമ്ഹി പുത്തസ്സപി പിതരി; ഭാതുപി ഭഗിനിയാ ഭഗിനിയാപി ഭാതരി തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി തിബ്ബോ ബ്യാപാദോ തിബ്ബോ മനോപദോസോ തിബ്ബം വധകചിത്തം.
൧൦൪. ‘‘ദസവസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു സത്താഹം സത്ഥന്തരകപ്പോ ഭവിസ്സതി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി മിഗസഞ്ഞം പടിലഭിസ്സന്തി. തേസം തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി ഹത്ഥേസു പാതുഭവിസ്സന്തി. തേ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ‘ഏസ മിഗോ ഏസ മിഗോ’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തി.
‘‘അഥ ഖോ തേസം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ഏകച്ചാനം ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘മാ ച മയം കഞ്ചി [കിഞ്ചി (ക.)], മാ ച അമ്ഹേ കോചി, യംനൂന മയം തിണഗഹനം വാ വനഗഹനം വാ രുക്ഖഗഹനം വാ നദീവിദുഗ്ഗം വാ പബ്ബതവിസമം വാ പവിസിത്വാ വനമൂലഫലാഹാരാ യാപേയ്യാമാ’തി. തേ തിണഗഹനം വാ വനഗഹനം വാ രുക്ഖഗഹനം വാ നദീവിദുഗ്ഗം വാ പബ്ബതവിസമം വാ [തേ തിണഗഹനം വനഗഹനം രുക്ഖഗഹനം നദീവിദുഗ്ഗം പബ്ബതവിസമം (സീ. പീ.)] പവിസിത്വാ സത്താഹം വനമൂലഫലാഹാരാ യാപേസ്സന്തി. തേ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തിണഗഹനാ വനഗഹനാ രുക്ഖഗഹനാ നദീവിദുഗ്ഗാ പബ്ബതവിസമാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗിത്വാ സഭാഗായിസ്സന്തി സമസ്സാസിസ്സന്തി – ‘ദിട്ഠാ, ഭോ, സത്താ ജീവസി, ദിട്ഠാ, ഭോ, സത്താ ജീവസീ’തി.
ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാ
൧൦൫. ‘‘അഥ ഖോ തേസം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘മയം ഖോ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവരൂപം ആയതം ഞാതിക്ഖയം പത്താ. യംനൂന മയം കുസലം കരേയ്യാമ. കിം കുസലം കരേയ്യാമ? യംനൂന മയം പാണാതിപാതാ വിരമേയ്യാമ, ഇദം കുസലം ധമ്മം സമാദായ വത്തേയ്യാമാ’തി. തേ പാണാതിപാതാ വിരമിസ്സന്തി, ഇദം കുസലം ധമ്മം സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തേ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ആയുനാപി വഡ്ഢിസ്സന്തി, വണ്ണേനപി വഡ്ഢിസ്സന്തി. തേസം ആയുനാപി വഡ്ഢമാനാനം വണ്ണേനപി വഡ്ഢമാനാനം ദസവസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം വീസതിവസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി.
‘‘അഥ ഖോ തേസം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘മയം ഖോ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ആയുനാപി വഡ്ഢാമ, വണ്ണേനപി വഡ്ഢാമ. യംനൂന മയം ഭിയ്യോസോമത്തായ കുസലം കരേയ്യാമ. കിം കുസലം കരേയ്യാമ? യംനൂന മയം അദിന്നാദാനാ വിരമേയ്യാമ… കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വിരമേയ്യാമ… മുസാവാദാ വിരമേയ്യാമ… പിസുണായ വാചായ വിരമേയ്യാമ… ഫരുസായ വാചായ വിരമേയ്യാമ… സമ്ഫപ്പലാപാ വിരമേയ്യാമ… അഭിജ്ഝം പജഹേയ്യാമ… ബ്യാപാദം പജഹേയ്യാമ… മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹേയ്യാമ… തയോ ധമ്മേ പജഹേയ്യാമ – അധമ്മരാഗം വിസമലോഭം മിച്ഛാധമ്മം… യംനൂന മയം മത്തേയ്യാ അസ്സാമ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ, ഇദം കുസലം ധമ്മം സമാദായ വത്തേയ്യാമാ’തി. തേ മത്തേയ്യാ ഭവിസ്സന്തി പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ, ഇദം കുസലം ധമ്മം സമാദായ വത്തിസ്സന്തി.
‘‘തേ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ആയുനാപി വഡ്ഢിസ്സന്തി, വണ്ണേനപി വഡ്ഢിസ്സന്തി. തേസം ആയുനാപി വഡ്ഢമാനാനം വണ്ണേനപി വഡ്ഢമാനാനം വീസതിവസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം ചത്താരീസവസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… ചത്താരീസവസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം അസീതിവസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… അസീതിവസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം സട്ഠിവസ്സസതായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… സട്ഠിവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം വീസതിതിവസ്സസതായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… വീസതിതിവസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം ചത്താരീസഛബ്ബസ്സസതായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി. ചത്താരീസഛബ്ബസ്സസതായുകാനം മനുസ്സാനം ദ്വേവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… ദ്വേവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം ചത്താരിവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… ചത്താരിവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം അട്ഠവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… അട്ഠവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം ചത്താരീസവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… ചത്താരീസവസ്സസഹസ്സായുകാനം മനുസ്സാനം അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകാ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി… അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു പഞ്ചവസ്സസതികാ കുമാരികാ അലംപതേയ്യാ ഭവിസ്സന്തി.
സങ്ഖരാജഉപ്പത്തി
൧൦൬. ‘‘അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു തയോ ആബാധാ ഭവിസ്സന്തി, ഇച്ഛാ, അനസനം, ജരാ. അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അയം ജമ്ബുദീപോ ഇദ്ധോ ചേവ ഭവിസ്സതി ഫീതോ ച, കുക്കുടസമ്പാതികാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ [ഗാമനിഗമജനപദാ രാജധാനിയോ (ക.)]. അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അയം ജമ്ബുദീപോ അവീചി മഞ്ഞേ ഫുടോ ഭവിസ്സതി മനുസ്സേഹി, സേയ്യഥാപി നളവനം വാ സരവനം [സാരവനം (സ്യാ.)] വാ. അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു അയം ബാരാണസീ കേതുമതീ നാമ രാജധാനീ ഭവിസ്സതി ഇദ്ധാ ചേവ ഫീതാ ച ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണമനുസ്സാ ച സുഭിക്ഖാ ച. അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാനി ഭവിസ്സന്തി കേതുമതീരാജധാനീപമുഖാനി. അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു കേതുമതിയാ രാജധാനിയാ സങ്ഖോ നാമ രാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവിസ്സന്തി, സേയ്യഥിദം, ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസിസ്സതി.
മേത്തേയ്യബുദ്ധുപ്പാദോ
൧൦൭. ‘‘അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു മേത്തേയ്യോ നാമ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സേയ്യഥാപാഹമേതരഹി ലോകേ ഉപ്പന്നോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേസ്സതി, സേയ്യഥാപാഹമേതരഹി ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേമി. സോ ധമ്മം ദേസേസ്സതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സതി; സേയ്യഥാപാഹമേതരഹി ധമ്മം ദേസേമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. സോ അനേകസഹസ്സം [അനേകസതസഹസ്സം (ക.)] ഭിക്ഖുസംഘം പരിഹരിസ്സതി, സേയ്യഥാപാഹമേതരഹി അനേകസതം ഭിക്ഖുസംഘം പരിഹരാമി.
൧൦൮. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖോ നാമ രാജാ യോ സോ യൂപോ രഞ്ഞാ മഹാപനാദേന കാരാപിതോ. തം യൂപം ഉസ്സാപേത്വാ അജ്ഝാവസിത്വാ തം ദത്വാ വിസ്സജ്ജിത്വാ സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം ദാനം ദത്വാ മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി.
൧൦൯. ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ.
ഭിക്ഖുനോആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാ
൧൧൦. ‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരന്താ സകേ പേത്തികേ വിസയേ ആയുനാപി വഡ്ഢിസ്സഥ, വണ്ണേനപി വഡ്ഢിസ്സഥ, സുഖേനപി വഡ്ഢിസ്സഥ, ഭോഗേനപി വഡ്ഢിസ്സഥ, ബലേനപി വഡ്ഢിസ്സഥ.
‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആയുസ്മിം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, ചിത്തസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. സോ ഇമേസം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ആകങ്ഖമാനോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആയുസ്മിം.
‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വണ്ണസ്മിം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വണ്ണസ്മിം.
‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖസ്മിം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ, സുഖസ്മിം.
‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഭോഗസ്മിം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഭോഗസ്മിം.
‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ബലസ്മിം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ബലസ്മിം.
‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകബലമ്പി സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ദുപ്പസഹം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മാരബലം. കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.
ചക്കവത്തിസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.