൪. അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തം

വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ

൧൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ ഭിക്ഖൂസു പരിവസന്തി ഭിക്ഖുഭാവം ആകങ്ഖമാനാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ പാസാദാ ഓരോഹിത്വാ പാസാദപച്ഛായായം [പാസാദച്ഛായായം (ക.)] അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമതി.

൧൧൨. അദ്ദസാ ഖോ വാസേട്ഠോ ഭഗവന്തം സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതം പാസാദാ ഓരോഹിത്വാ പാസാദപച്ഛായായം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തം. ദിസ്വാന ഭാരദ്വാജം ആമന്തേസി – ‘‘അയം, ആവുസോ ഭാരദ്വാജ, ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ പാസാദാ ഓരോഹിത്വാ പാസാദപച്ഛായായം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമതി. ആയാമാവുസോ ഭാരദ്വാജ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; അപ്പേവ നാമ ലഭേയ്യാമ ഭഗവതോ സന്തികാ [സമ്മുഖാ (സ്യാ. ക.)] ധമ്മിം കഥം സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠസ്സ പച്ചസ്സോസി.

൧൧൩. അഥ ഖോ വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഭഗവന്തം ചങ്കമന്തം അനുചങ്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ വാസേട്ഠം ആമന്തേസി – ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വത്ഥ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണജച്ചാ ബ്രാഹ്മണകുലീനാ ബ്രാഹ്മണകുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, കച്ചി വോ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ ന അക്കോസന്തി ന പരിഭാസന്തീ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ നോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി അത്തരൂപായ പരിഭാസായ പരിപുണ്ണായ, നോ അപരിപുണ്ണായാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന വോ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി അത്തരൂപായ പരിഭാസായ പരിപുണ്ണായ, നോ അപരിപുണ്ണായാ’’തി? ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ [ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ (സീ. പീ. മ. നി. ൨ മധുരസുത്ത)]. ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ [കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ (സീ. പീ. മ. നി. ൨ മധുരസുത്ത)]. ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ. ബ്രാഹ്മണാവ [ബ്രാഹ്മണാ (സ്യാ.)] ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ. തേ തുമ്ഹേ സേട്ഠം വണ്ണം ഹിത്വാ ഹീനമത്ഥ വണ്ണം അജ്ഝുപഗതാ, യദിദം മുണ്ഡകേ സമണകേ ഇബ്ഭേ കണ്ഹേ ബന്ധുപാദാപച്ചേ. തയിദം ന സാധു, തയിദം നപ്പതിരൂപം, യം തുമ്ഹേ സേട്ഠം വണ്ണം ഹിത്വാ ഹീനമത്ഥ വണ്ണം അജ്ഝുപഗതാ യദിദം മുണ്ഡകേ സമണകേ ഇബ്ഭേ കണ്ഹേ ബന്ധുപാദാപച്ചേ’തി. ഏവം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി അത്തരൂപായ പരിഭാസായ പരിപുണ്ണായ, നോ അപരിപുണ്ണായാ’’തി.

൧൧൪. ‘‘തഗ്ഘ വോ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം അസ്സരന്താ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. ദിസ്സന്തി ഖോ പന, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാനം ബ്രാഹ്മണിയോ ഉതുനിയോപി ഗബ്ഭിനിയോപി വിജായമാനാപി പായമാനാപി. തേ ച ബ്രാഹ്മണാ യോനിജാവ സമാനാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. തേ [തേ ച (സ്യാ. ക.)] ബ്രഹ്മാനഞ്ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, മുസാ ച ഭാസന്തി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവന്തി.

ചതുവണ്ണസുദ്ധി

൧൧൫. ‘‘ചത്താരോമേ, വാസേട്ഠ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഇധേകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠീ. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, യേമേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലസങ്ഖാതാ സാവജ്ജാ സാവജ്ജസങ്ഖാതാ അസേവിതബ്ബാ അസേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ നഅലമരിയാ നഅലമരിയസങ്ഖാതാ കണ്ഹാ കണ്ഹവിപാകാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഖത്തിയേപി തേ [ഖോ വാസേട്ഠ (ക.)] ഇധേകച്ചേ സന്ദിസ്സന്തി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഇധേകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠീ. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, യേമേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലസങ്ഖാതാ…പേ… കണ്ഹാ കണ്ഹവിപാകാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ; സുദ്ദേപി തേ ഇധേകച്ചേ സന്ദിസ്സന്തി.

‘‘ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഇധേകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ, സമ്മാദിട്ഠീ. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, യേമേ ധമ്മാ കുസലാ കുസലസങ്ഖാതാ അനവജ്ജാ അനവജ്ജസങ്ഖാതാ സേവിതബ്ബാ സേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ അലമരിയാ അലമരിയസങ്ഖാതാ സുക്കാ സുക്കവിപാകാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഖത്തിയേപി തേ ഇധേകച്ചേ സന്ദിസ്സന്തി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഇധേകച്ചോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… അനഭിജ്ഝാലു, അബ്യാപന്നചിത്തോ, സമ്മാദിട്ഠീ. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, യേമേ ധമ്മാ കുസലാ കുസലസങ്ഖാതാ അനവജ്ജാ അനവജ്ജസങ്ഖാതാ സേവിതബ്ബാ സേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ അലമരിയാ അലമരിയസങ്ഖാതാ സുക്കാ സുക്കവിപാകാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ; സുദ്ദേപി തേ ഇധേകച്ചേ സന്ദിസ്സന്തി.

൧൧൬. ‘‘ഇമേസു ഖോ, വാസേട്ഠ, ചതൂസു വണ്ണേസു ഏവം ഉഭയവോകിണ്ണേസു വത്തമാനേസു കണ്ഹസുക്കേസു ധമ്മേസു വിഞ്ഞുഗരഹിതേസു ചേവ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേസു ച യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. തം തേസം വിഞ്ഞൂ നാനുജാനന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമേസഞ്ഹി, വാസേട്ഠ, ചതുന്നം വണ്ണാനം യോ ഹോതി ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, സോ നേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി ധമ്മേനേവ, നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

൧൧൭. ‘‘തദമിനാപേതം, വാസേട്ഠ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ധമ്മോവ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

‘‘ജാനാതി ഖോ [ഖോ പന (ക.)], വാസേട്ഠ, രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘സമണോ ഗോതമോ അനന്തരാ [അനുത്തരോ (ബഹൂസു)] സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ’തി. സക്യാ ഖോ പന, വാസേട്ഠ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ അനുയുത്താ [അനന്തരാ അനുയന്താ (സ്യാ.), അനന്തരാ അനുയുത്താ (ക.)] ഭവന്തി. കരോന്തി ഖോ, വാസേട്ഠ, സക്യാ രഞ്ഞേ പസേനദിമ്ഹി കോസലേ നിപച്ചകാരം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, യം കരോന്തി സക്യാ രഞ്ഞേ പസേനദിമ്ഹി കോസലേ നിപച്ചകാരം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം, കരോതി തം രാജാ പസേനദി കോസലോ തഥാഗതേ നിപച്ചകാരം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം, ന നം [നനു (ബഹൂസു)] ‘സുജാതോ സമണോ ഗോതമോ, ദുജ്ജാതോഹമസ്മി. ബലവാ സമണോ ഗോതമോ, ദുബ്ബലോഹമസ്മി. പാസാദികോ സമണോ ഗോതമോ, ദുബ്ബണ്ണോഹമസ്മി. മഹേസക്ഖോ സമണോ ഗോതമോ, അപ്പേസക്ഖോഹമസ്മീ’തി. അഥ ഖോ നം ധമ്മംയേവ സക്കരോന്തോ ധമ്മം ഗരും കരോന്തോ ധമ്മം മാനേന്തോ ധമ്മം പൂജേന്തോ ധമ്മം അപചായമാനോ ഏവം രാജാ പസേനദി കോസലോ തഥാഗതേ നിപച്ചകാരം കരോതി, അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം. ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, വാസേട്ഠ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ധമ്മോവ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

൧൧൮. ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വത്ഥ, വാസേട്ഠ, നാനാജച്ചാ നാനാനാമാ നാനാഗോത്താ നാനാകുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. ‘കേ തുമ്ഹേ’തി – പുട്ഠാ സമാനാ ‘സമണാ സക്യപുത്തിയാമ്ഹാ’തി – പടിജാനാഥ. യസ്സ ഖോ പനസ്സ, വാസേട്ഠ, തഥാഗതേ സദ്ധാ നിവിട്ഠാ മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ ദള്ഹാ അസംഹാരിയാ സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം, തസ്സേതം കല്ലം വചനായ – ‘ഭഗവതോമ്ഹി പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാഗതസ്സ ഹേതം, വാസേട്ഠ, അധിവചനം ‘ധമ്മകായോ’ ഇതിപി, ‘ബ്രഹ്മകായോ’ ഇതിപി, ‘ധമ്മഭൂതോ’ ഇതിപി, ‘ബ്രഹ്മഭൂതോ’ ഇതിപി.

൧൧൯. ‘‘ഹോതി ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന അയം ലോകോ സംവട്ടതി. സംവട്ടമാനേ ലോകേ യേഭുയ്യേന സത്താ ആഭസ്സരസംവത്തനികാ ഹോന്തി. തേ തത്ഥ ഹോന്തി മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ സുഭട്ഠായിനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന അയം ലോകോ വിവട്ടതി. വിവട്ടമാനേ ലോകേ യേഭുയ്യേന സത്താ ആഭസ്സരകായാ ചവിത്വാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛന്തി. തേധ ഹോന്തി മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ സുഭട്ഠായിനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി.

രസപഥവിപാതുഭാവോ

൧൨൦. ‘‘ഏകോദകീഭൂതം ഖോ പന, വാസേട്ഠ, തേന സമയേന ഹോതി അന്ധകാരോ അന്ധകാരതിമിസാ. ന ചന്ദിമസൂരിയാ പഞ്ഞായന്തി, ന നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പഞ്ഞായന്തി, ന രത്തിന്ദിവാ പഞ്ഞായന്തി, ന മാസഡ്ഢമാസാ പഞ്ഞായന്തി, ന ഉതുസംവച്ഛരാ പഞ്ഞായന്തി, ന ഇത്ഥിപുമാ പഞ്ഞായന്തി, സത്താ സത്താത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. അഥ ഖോ തേസം, വാസേട്ഠ, സത്താനം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന രസപഥവീ ഉദകസ്മിം സമതനി [സമതാനി (ബഹൂസു)]; സേയ്യഥാപി നാമ പയസോ തത്തസ്സ [പയതത്തസ്സ (സ്യാ.)] നിബ്ബായമാനസ്സ ഉപരി സന്താനകം ഹോതി, ഏവമേവ പാതുരഹോസി. സാ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നാ ഗന്ധസമ്പന്നാ രസസമ്പന്നാ, സേയ്യഥാപി നാമ സമ്പന്നം വാ സപ്പി സമ്പന്നം വാ നവനീതം ഏവംവണ്ണാ അഹോസി. സേയ്യഥാപി നാമ ഖുദ്ദമധും [ഖുദ്ദം മധും (ക. സീ.)] അനേളകം [അനേലകം (സീ. പീ.)], ഏവമസ്സാദാ അഹോസി. അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരോ സത്തോ ലോലജാതികോ – ‘അമ്ഭോ, കിമേവിദം ഭവിസ്സതീ’തി രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായി. തസ്സ രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായതോ അച്ഛാദേസി, തണ്ഹാ ചസ്സ ഓക്കമി. അഞ്ഞേപി ഖോ, വാസേട്ഠ, സത്താ തസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനാ രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായിംസു. തേസം രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായതം അച്ഛാദേസി, തണ്ഹാ ച തേസം ഓക്കമി.

ചന്ദിമസൂരിയാദിപാതുഭാവോ

൧൨൧. ‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ രസപഥവിം ഹത്ഥേഹി ആലുപ്പകാരകം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതും. യതോ ഖോ തേ [യതോ ഖോ (സീ. സ്യാ. പീ.)], വാസേട്ഠ, സത്താ രസപഥവിം ഹത്ഥേഹി ആലുപ്പകാരകം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതും. അഥ തേസം സത്താനം സയംപഭാ അന്തരധായി. സയംപഭായ അന്തരഹിതായ ചന്ദിമസൂരിയാ പാതുരഹേസും. ചന്ദിമസൂരിയേസു പാതുഭൂതേസു നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പാതുരഹേസും. നക്ഖത്തേസു താരകരൂപേസു പാതുഭൂതേസു രത്തിന്ദിവാ പഞ്ഞായിംസു. രത്തിന്ദിവേസു പഞ്ഞായമാനേസു മാസഡ്ഢമാസാ പഞ്ഞായിംസു. മാസഡ്ഢമാസേസു പഞ്ഞായമാനേസു ഉതുസംവച്ഛരാ പഞ്ഞായിംസു. ഏത്താവതാ ഖോ, വാസേട്ഠ, അയം ലോകോ പുന വിവട്ടോ ഹോതി.

൧൨൨. ‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ [തബ്ഭക്ഖാ (സ്യാ.)] തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു. യഥാ യഥാ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു, തഥാ തഥാ തേസം സത്താനം (രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താനം) [( ) സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ഖരത്തഞ്ചേവ കായസ്മിം ഓക്കമി, വണ്ണവേവണ്ണതാ [വണ്ണവേവജ്ജതാ (ടീകാ)] ച പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏകിദം സത്താ വണ്ണവന്തോ ഹോന്തി, ഏകിദം സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ. തത്ഥ യേ തേ സത്താ വണ്ണവന്തോ, തേ ദുബ്ബണ്ണേ സത്തേ അതിമഞ്ഞന്തി – ‘മയമേതേഹി വണ്ണവന്തതരാ, അമ്ഹേഹേതേ ദുബ്ബണ്ണതരാ’തി. തേസം വണ്ണാതിമാനപച്ചയാ മാനാതിമാനജാതികാനം രസപഥവീ അന്തരധായി. രസായ പഥവിയാ അന്തരഹിതായ സന്നിപതിംസു. സന്നിപതിത്വാ അനുത്ഥുനിംസു – ‘അഹോ രസം, അഹോ രസ’ന്തി! തദേതരഹിപി മനുസ്സാ കഞ്ചിദേവ സുരസം [സാധുരസം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ലഭിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘അഹോ രസം, അഹോ രസ’ന്തി! തദേവ പോരാണം അഗ്ഗഞ്ഞം അക്ഖരം അനുസരന്തി, ന ത്വേവസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി.

ഭൂമിപപ്പടകപാതുഭാവോ

൧൨൩. ‘‘അഥ ഖോ തേസം, വാസേട്ഠ, സത്താനം രസായ പഥവിയാ അന്തരഹിതായ ഭൂമിപപ്പടകോ പാതുരഹോസി. സേയ്യഥാപി നാമ അഹിച്ഛത്തകോ, ഏവമേവ പാതുരഹോസി. സോ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ, സേയ്യഥാപി നാമ സമ്പന്നം വാ സപ്പി സമ്പന്നം വാ നവനീതം ഏവംവണ്ണോ അഹോസി. സേയ്യഥാപി നാമ ഖുദ്ദമധും അനേളകം, ഏവമസ്സാദോ അഹോസി.

‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ ഭൂമിപപ്പടകം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതും. തേ തം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു. യഥാ യഥാ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ ഭൂമിപപ്പടകം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു, തഥാ തഥാ തേസം സത്താനം ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഖരത്തഞ്ചേവ കായസ്മിം ഓക്കമി, വണ്ണവേവണ്ണതാ ച പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏകിദം സത്താ വണ്ണവന്തോ ഹോന്തി, ഏകിദം സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ. തത്ഥ യേ തേ സത്താ വണ്ണവന്തോ, തേ ദുബ്ബണ്ണേ സത്തേ അതിമഞ്ഞന്തി – ‘മയമേതേഹി വണ്ണവന്തതരാ, അമ്ഹേഹേതേ ദുബ്ബണ്ണതരാ’തി. തേസം വണ്ണാതിമാനപച്ചയാ മാനാതിമാനജാതികാനം ഭൂമിപപ്പടകോ അന്തരധായി.

പദാലതാപാതുഭാവോ

൧൨൪. ‘‘ഭൂമിപപ്പടകേ അന്തരഹിതേ പദാലതാ [സദ്ദാലതാ (സീ.)] പാതുരഹോസി, സേയ്യഥാപി നാമ കലമ്ബുകാ [കലമ്ബകാ (സ്യാ.)], ഏവമേവ പാതുരഹോസി. സാ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നാ ഗന്ധസമ്പന്നാ രസസമ്പന്നാ, സേയ്യഥാപി നാമ സമ്പന്നം വാ സപ്പി സമ്പന്നം വാ നവനീതം ഏവംവണ്ണാ അഹോസി. സേയ്യഥാപി നാമ ഖുദ്ദമധും അനേളകം, ഏവമസ്സാദാ അഹോസി.

‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ പദാലതം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതും. തേ തം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു. യഥാ യഥാ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ പദാലതം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു, തഥാ തഥാ തേസം സത്താനം ഭിയ്യോസോമത്തായ ഖരത്തഞ്ചേവ കായസ്മിം ഓക്കമി, വണ്ണവേവണ്ണതാ ച പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏകിദം സത്താ വണ്ണവന്തോ ഹോന്തി, ഏകിദം സത്താ ദുബ്ബണ്ണാ. തത്ഥ യേ തേ സത്താ വണ്ണവന്തോ, തേ ദുബ്ബണ്ണേ സത്തേ അതിമഞ്ഞന്തി – ‘മയമേതേഹി വണ്ണവന്തതരാ, അമ്ഹേഹേതേ ദുബ്ബണ്ണതരാ’തി. തേസം വണ്ണാതിമാനപച്ചയാ മാനാതിമാനജാതികാനം പദാലതാ അന്തരധായി.

‘‘പദാലതായ അന്തരഹിതായ സന്നിപതിംസു. സന്നിപതിത്വാ അനുത്ഥുനിംസു – ‘അഹു വത നോ, അഹായി വത നോ പദാലതാ’തി! തദേതരഹിപി മനുസ്സാ കേനചി [കേനചിദേവ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠാ ഏവമാഹംസു – ‘അഹു വത നോ, അഹായി വത നോ’തി! തദേവ പോരാണം അഗ്ഗഞ്ഞം അക്ഖരം അനുസരന്തി, ന ത്വേവസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി.

അകട്ഠപാകസാലിപാതുഭാവോ

൧൨൫. ‘‘അഥ ഖോ തേസം, വാസേട്ഠ, സത്താനം പദാലതായ അന്തരഹിതായ അകട്ഠപാകോ സാലി പാതുരഹോസി അകണോ അഥുസോ സുദ്ധോ സുഗന്ധോ തണ്ഡുലപ്ഫലോ. യം തം സായം സായമാസായ ആഹരന്തി, പാതോ തം ഹോതി പക്കം പടിവിരൂള്ഹം. യം തം പാതോ പാതരാസായ ആഹരന്തി, സായം തം ഹോതി പക്കം പടിവിരൂള്ഹം; നാപദാനം പഞ്ഞായതി. അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ അകട്ഠപാകം സാലിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു.

ഇത്ഥിപുരിസലിങ്ഗപാതുഭാവോ

൧൨൬. ‘‘യഥാ യഥാ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ അകട്ഠപാകം സാലിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠംസു, തഥാ തഥാ തേസം സത്താനം ഭിയ്യോസോമത്തായ ഖരത്തഞ്ചേവ കായസ്മിം ഓക്കമി, വണ്ണവേവണ്ണതാ ച പഞ്ഞായിത്ഥ, ഇത്ഥിയാ ച ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുരഹോസി പുരിസസ്സ ച പുരിസലിങ്ഗം. ഇത്ഥീ ച പുരിസം അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായതി പുരിസോ ച ഇത്ഥിം. തേസം അതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായതം സാരാഗോ ഉദപാദി, പരിളാഹോ കായസ്മിം ഓക്കമി. തേ പരിളാഹപച്ചയാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസു.

‘‘യേ ഖോ പന തേ, വാസേട്ഠ, തേന സമയേന സത്താ പസ്സന്തി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തേ, അഞ്ഞേ പംസും ഖിപന്തി, അഞ്ഞേ സേട്ഠിം ഖിപന്തി, അഞ്ഞേ ഗോമയം ഖിപന്തി – ‘നസ്സ അസുചി [വസലി (സ്യാ.), വസലീ (ക.)], നസ്സ അസുചീ’തി. ‘കഥഞ്ഹി നാമ സത്തോ സത്തസ്സ ഏവരൂപം കരിസ്സതീ’തി! തദേതരഹിപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേസു ജനപദേസു വധുയാ നിബ്ബുയ്ഹമാനായ [നിവയ്ഹമാനായ, നിഗ്ഗയ്ഹമാനായ (ക.)] അഞ്ഞേ പംസും ഖിപന്തി, അഞ്ഞേ സേട്ഠിം ഖിപന്തി, അഞ്ഞേ ഗോമയം ഖിപന്തി. തദേവ പോരാണം അഗ്ഗഞ്ഞം അക്ഖരം അനുസരന്തി, ന ത്വേവസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി.

മേഥുനധമ്മസമാചാരോ

൧൨൭. ‘‘അധമ്മസമ്മതം ഖോ പന [അധമ്മസമ്മതം തം ഖോ പന (സ്യാ.), അധമ്മസമ്മതം ഖോ പന തം (?)], വാസേട്ഠ, തേന സമയേന ഹോതി, തദേതരഹി ധമ്മസമ്മതം. യേ ഖോ പന, വാസേട്ഠ, തേന സമയേന സത്താ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തി, തേ മാസമ്പി ദ്വേമാസമ്പി ന ലഭന്തി ഗാമം വാ നിഗമം വാ പവിസിതും. യതോ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ തസ്മിം അസദ്ധമ്മേ അതിവേലം പാതബ്യതം ആപജ്ജിംസു. അഥ അഗാരാനി ഉപക്കമിംസു കാതും തസ്സേവ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥം. അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരസ്സ സത്തസ്സ അലസജാതികസ്സ ഏതദഹോസി – ‘അമ്ഭോ, കിമേവാഹം വിഹഞ്ഞാമി സാലിം ആഹരന്തോ സായം സായമാസായ പാതോ പാതരാസായ! യംനൂനാഹം സാലിം ആഹരേയ്യം സകിംദേവ [സകിംദേവ (ക.)] സായപാതരാസായാ’തി!

‘‘അഥ ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സത്തോ സാലിം ആഹാസി സകിംദേവ സായപാതരാസായ. അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരോ സത്തോ യേന സോ സത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം സത്തം ഏതദവോച – ‘ഏഹി, ഭോ സത്ത, സാലാഹാരം ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അലം, ഭോ സത്ത, ആഹതോ [ആഹടോ (സ്യാ.)] മേ സാലി സകിംദേവ സായപാതരാസായാ’തി. അഥ ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സത്തോ തസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനോ സാലിം ആഹാസി സകിംദേവ ദ്വീഹായ. ‘ഏവമ്പി കിര, ഭോ, സാധൂ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരോ സത്തോ യേന സോ സത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം സത്തം ഏതദവോച – ‘ഏഹി, ഭോ സത്ത, സാലാഹാരം ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അലം, ഭോ സത്ത, ആഹതോ മേ സാലി സകിംദേവ ദ്വീഹായാ’തി. അഥ ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സത്തോ തസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനോ സാലിം ആഹാസി സകിംദേവ ചതൂഹായ, ‘ഏവമ്പി കിര, ഭോ, സാധൂ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരോ സത്തോ യേന സോ സത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം സത്തം ഏതദവോച – ‘ഏഹി, ഭോ സത്ത, സാലാഹാരം ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അലം, ഭോ സത്ത, ആഹതോ മേ സാലി സകിദേവ ചതൂഹായാ’തി. അഥ ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സത്തോ തസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനോ സാലിം ആഹാസി സകിദേവ അട്ഠാഹായ, ‘ഏവമ്പി കിര, ഭോ, സാധൂ’തി.

‘‘യതോ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ സന്നിധികാരകം സാലിം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതും. അഥ കണോപി തണ്ഡുലം പരിയോനന്ധി, ഥുസോപി തണ്ഡുലം പരിയോനന്ധി; ലൂനമ്പി നപ്പടിവിരൂള്ഹം, അപദാനം പഞ്ഞായിത്ഥ, സണ്ഡസണ്ഡാ സാലയോ അട്ഠംസു.

സാലിവിഭാഗോ

൧൨൮. ‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ സന്നിപതിംസു, സന്നിപതിത്വാ അനുത്ഥുനിംസു – ‘പാപകാ വത, ഭോ, ധമ്മാ സത്തേസു പാതുഭൂതാ. മയഞ്ഹി പുബ്ബേ മനോമയാ അഹുമ്ഹാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ സുഭട്ഠായിനോ, ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠമ്ഹാ. തേസം നോ അമ്ഹാകം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന രസപഥവീ ഉദകസ്മിം സമതനി. സാ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നാ ഗന്ധസമ്പന്നാ രസസമ്പന്നാ. തേ മയം രസപഥവിം ഹത്ഥേഹി ആലുപ്പകാരകം ഉപക്കമിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിതും, തേസം നോ രസപഥവിം ഹത്ഥേഹി ആലുപ്പകാരകം ഉപക്കമതം പരിഭുഞ്ജിതും സയംപഭാ അന്തരധായി. സയംപഭായ അന്തരഹിതായ ചന്ദിമസൂരിയാ പാതുരഹേസും, ചന്ദിമസൂരിയേസു പാതുഭൂതേസു നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പാതുരഹേസും, നക്ഖത്തേസു താരകരൂപേസു പാതുഭൂതേസു രത്തിന്ദിവാ പഞ്ഞായിംസു, രത്തിന്ദിവേസു പഞ്ഞായമാനേസു മാസഡ്ഢമാസാ പഞ്ഞായിംസു. മാസഡ്ഢമാസേസു പഞ്ഞായമാനേസു ഉതുസംവച്ഛരാ പഞ്ഞായിംസു. തേ മയം രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠമ്ഹാ. തേസം നോ പാപകാനംയേവ അകുസലാനം ധമ്മാനം പാതുഭാവാ രസപഥവീ അന്തരധായി. രസപഥവിയാ അന്തരഹിതായ ഭൂമിപപ്പടകോ പാതുരഹോസി. സോ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നോ ഗന്ധസമ്പന്നോ രസസമ്പന്നോ. തേ മയം ഭൂമിപപ്പടകം ഉപക്കമിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിതും. തേ മയം തം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠമ്ഹാ. തേസം നോ പാപകാനംയേവ അകുസലാനം ധമ്മാനം പാതുഭാവാ ഭൂമിപപ്പടകോ അന്തരധായി. ഭൂമിപപ്പടകേ അന്തരഹിതേ പദാലതാ പാതുരഹോസി. സാ അഹോസി വണ്ണസമ്പന്നാ ഗന്ധസമ്പന്നാ രസസമ്പന്നാ. തേ മയം പദാലതം ഉപക്കമിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിതും. തേ മയം തം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠമ്ഹാ. തേസം നോ പാപകാനംയേവ അകുസലാനം ധമ്മാനം പാതുഭാവാ പദാലതാ അന്തരധായി. പദാലതായ അന്തരഹിതായ അകട്ഠപാകോ സാലി പാതുരഹോസി അകണോ അഥുസോ സുദ്ധോ സുഗന്ധോ തണ്ഡുലപ്ഫലോ. യം തം സായം സായമാസായ ആഹരാമ, പാതോ തം ഹോതി പക്കം പടിവിരൂള്ഹം. യം തം പാതോ പാതരാസായ ആഹരാമ, സായം തം ഹോതി പക്കം പടിവിരൂള്ഹം. നാപദാനം പഞ്ഞായിത്ഥ. തേ മയം അകട്ഠപാകം സാലിം പരിഭുഞ്ജന്താ തംഭക്ഖാ തദാഹാരാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം അട്ഠമ്ഹാ. തേസം നോ പാപകാനംയേവ അകുസലാനം ധമ്മാനം പാതുഭാവാ കണോപി തണ്ഡുലം പരിയോനന്ധി, ഥുസോപി തണ്ഡുലം പരിയോനന്ധി, ലൂനമ്പി നപ്പടിവിരൂള്ഹം, അപദാനം പഞ്ഞായിത്ഥ, സണ്ഡസണ്ഡാ സാലയോ ഠിതാ. യംനൂന മയം സാലിം വിഭജേയ്യാമ, മരിയാദം ഠപേയ്യാമാ’തി! അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ സാലിം വിഭജിംസു, മരിയാദം ഠപേസും.

൧൨൯. ‘‘അഥ ഖോ, വാസേട്ഠ, അഞ്ഞതരോ സത്തോ ലോലജാതികോ സകം ഭാഗം പരിരക്ഖന്തോ അഞ്ഞതരം [അഞ്ഞസ്സ (?)] ഭാഗം അദിന്നം ആദിയിത്വാ പരിഭുഞ്ജി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും, ഗഹേത്വാ ഏതദവോചും – ‘പാപകം വത, ഭോ സത്ത, കരോസി, യത്ര ഹി നാമ സകം ഭാഗം പരിരക്ഖന്തോ അഞ്ഞതരം ഭാഗം അദിന്നം ആദിയിത്വാ പരിഭുഞ്ജസി. മാസ്സു, ഭോ സത്ത, പുനപി ഏവരൂപമകാസീ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’തി ഖോ, വാസേട്ഠ, സോ സത്തോ തേസം സത്താനം പച്ചസ്സോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ, വാസേട്ഠ, സോ സത്തോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, വാസേട്ഠ, സോ സത്തോ സകം ഭാഗം പരിരക്ഖന്തോ അഞ്ഞതരം ഭാഗം അദിന്നം ആദിയിത്വാ പരിഭുഞ്ജി. തമേനം അഗ്ഗഹേസും, ഗഹേത്വാ ഏതദവോചും – ‘പാപകം വത, ഭോ സത്ത, കരോസി, യത്ര ഹി നാമ സകം ഭാഗം പരിരക്ഖന്തോ അഞ്ഞതരം ഭാഗം അദിന്നം ആദിയിത്വാ പരിഭുഞ്ജസി. മാസ്സു, ഭോ സത്ത, പുനപി ഏവരൂപമകാസീ’തി. അഞ്ഞേ പാണിനാ പഹരിംസു, അഞ്ഞേ ലേഡ്ഡുനാ പഹരിംസു, അഞ്ഞേ ദണ്ഡേന പഹരിംസു. തദഗ്ഗേ ഖോ, വാസേട്ഠ, അദിന്നാദാനം പഞ്ഞായതി, ഗരഹാ പഞ്ഞായതി, മുസാവാദോ പഞ്ഞായതി, ദണ്ഡാദാനം പഞ്ഞായതി.

മഹാസമ്മതരാജാ

൧൩൦. ‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ സന്നിപതിംസു, സന്നിപതിത്വാ അനുത്ഥുനിംസു – ‘പാപകാ വത ഭോ ധമ്മാ സത്തേസു പാതുഭൂതാ, യത്ര ഹി നാമ അദിന്നാദാനം പഞ്ഞായിസ്സതി, ഗരഹാ പഞ്ഞായിസ്സതി, മുസാവാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ദണ്ഡാദാനം പഞ്ഞായിസ്സതി. യംനൂന മയം ഏകം സത്തം സമ്മന്നേയ്യാമ, യോ നോ സമ്മാ ഖീയിതബ്ബം ഖീയേയ്യ, സമ്മാ ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹേയ്യ, സമ്മാ പബ്ബാജേതബ്ബം പബ്ബാജേയ്യ. മയം പനസ്സ സാലീനം ഭാഗം അനുപ്പദസ്സാമാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ തേ, വാസേട്ഠ, സത്താ യോ നേസം സത്തോ അഭിരൂപതരോ ച ദസ്സനീയതരോ ച പാസാദികതരോ ച മഹേസക്ഖതരോ ച തം സത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ഏഹി, ഭോ സത്ത, സമ്മാ ഖീയിതബ്ബം ഖീയ, സമ്മാ ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹ, സമ്മാ പബ്ബാജേതബ്ബം പബ്ബാജേഹി. മയം പന തേ സാലീനം ഭാഗം അനുപ്പദസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’തി ഖോ, വാസേട്ഠ, സോ സത്തോ തേസം സത്താനം പടിസ്സുണിത്വാ സമ്മാ ഖീയിതബ്ബം ഖീയി, സമ്മാ ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹി, സമ്മാ പബ്ബാജേതബ്ബം പബ്ബാജേസി. തേ പനസ്സ സാലീനം ഭാഗം അനുപ്പദംസു.

൧൩൧. ‘‘മഹാജനസമ്മതോതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘മഹാസമ്മതോ, മഹാസമ്മതോ’ ത്വേവ പഠമം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘ഖത്തിയോ, ഖത്തിയോ’ ത്വേവ ദുതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ധമ്മേന പരേ രഞ്ജേതീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘രാജാ, രാജാ’ ത്വേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവമേതസ്സ ഖത്തിയമണ്ഡലസ്സ പോരാണേന അഗ്ഗഞ്ഞേന അക്ഖരേന അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസി തേസംയേവ സത്താനം, അനഞ്ഞേസം. സദിസാനംയേവ, നോ അസദിസാനം. ധമ്മേനേവ, നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

ബ്രാഹ്മണമണ്ഡലം

൧൩൨. ‘‘അഥ ഖോ തേസം, വാസേട്ഠ, സത്താനംയേവ [തേസം യേവ ഖോ വാസേട്ഠ സത്താനം (സീ. പീ.)] ഏകച്ചാനം ഏതദഹോസി – ‘പാപകാ വത, ഭോ, ധമ്മാ സത്തേസു പാതുഭൂതാ, യത്ര ഹി നാമ അദിന്നാദാനം പഞ്ഞായിസ്സതി, ഗരഹാ പഞ്ഞായിസ്സതി, മുസാവാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ദണ്ഡാദാനം പഞ്ഞായിസ്സതി, പബ്ബാജനം പഞ്ഞായിസ്സതി. യംനൂന മയം പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ വാഹേയ്യാമാ’തി. തേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ വാഹേസും. പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ വാഹേന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘ബ്രാഹ്മണാ, ബ്രാഹ്മണാ’ ത്വേവ പഠമം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. തേ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടിയോ കരിത്വാ പണ്ണകുടീസു ഝായന്തി വീതങ്ഗാരാ വീതധൂമാ പന്നമുസലാ സായം സായമാസായ പാതോ പാതരാസായ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ഓസരന്തി ഘാസമേസമാനാ [ഘാസമേസനാ (സീ. സ്യാ. പീ.)]. തേ ഘാസം പടിലഭിത്വാ പുനദേവ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു ഝായന്തി. തമേനം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഇമേ ഖോ, ഭോ, സത്താ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടിയോ കരിത്വാ പണ്ണകുടീസു ഝായന്തി, വീതങ്ഗാരാ വീതധൂമാ പന്നമുസലാ സായം സായമാസായ പാതോ പാതരാസായ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ഓസരന്തി ഘാസമേസമാനാ. തേ ഘാസം പടിലഭിത്വാ പുനദേവ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു ഝായന്തീ’തി, ഝായന്തീതി ഖോ [പണ്ണകുടീസു ഝായന്തി ഝായന്തീതി ഖോ (സീ. പീ.), പണ്ണകുടീസു ഝായന്തീതി ഖോ (ക.)], വാസേട്ഠ, ‘ഝായകാ, ഝായകാ’ ത്വേവ ദുതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. തേസംയേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, സത്താനം ഏകച്ചേ സത്താ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു തം ഝാനം അനഭിസമ്ഭുണമാനാ [അനഭിസംഭൂനമാനാ (കത്ഥചി)] ഗാമസാമന്തം നിഗമസാമന്തം ഓസരിത്വാ ഗന്ഥേ കരോന്താ അച്ഛന്തി. തമേനം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഇമേ ഖോ, ഭോ, സത്താ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു തം ഝാനം അനഭിസമ്ഭുണമാനാ ഗാമസാമന്തം നിഗമസാമന്തം ഓസരിത്വാ ഗന്ഥേ കരോന്താ അച്ഛന്തി, ന ദാനിമേ ഝായന്തീ’തി. ന ദാനിമേ [ന ദാനിമേ ഝായന്തീ ന ദാനിമേ (സീ. പീ. ക.)] ഝായന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘അജ്ഝായകാ അജ്ഝായകാ’ ത്വേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ഹീനസമ്മതം ഖോ പന, വാസേട്ഠ, തേന സമയേന ഹോതി, തദേതരഹി സേട്ഠസമ്മതം. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവമേതസ്സ ബ്രാഹ്മണമണ്ഡലസ്സ പോരാണേന അഗ്ഗഞ്ഞേന അക്ഖരേന അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസി തേസംയേവ സത്താനം, അനഞ്ഞേസം സദിസാനംയേവ നോ അസദിസാനം ധമ്മേനേവ, നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

വേസ്സമണ്ഡലം

൧൩൩. ‘‘തേസംയേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, സത്താനം ഏകച്ചേ സത്താ മേഥുനം ധമ്മം സമാദായ വിസുകമ്മന്തേ [വിസ്സുതകമ്മന്തേ (സീ. പീ.), വിസ്സുകമ്മന്തേ (ക. സീ.), വിസും കമ്മന്തേ (സ്യാ. ക.)] പയോജേസും. മേഥുനം ധമ്മം സമാദായ വിസുകമ്മന്തേ പയോജേന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘വേസ്സാ, വേസ്സാ’ ത്വേവ അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവമേതസ്സ വേസ്സമണ്ഡലസ്സ പോരാണേന അഗ്ഗഞ്ഞേന അക്ഖരേന അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസി തേസഞ്ഞേവ സത്താനം അനഞ്ഞേസം സദിസാനംയേവ, നോ അസദിസാനം, ധമ്മേനേവ നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

സുദ്ദമണ്ഡലം

൧൩൪. ‘‘തേസഞ്ഞേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, സത്താനം യേ തേ സത്താ അവസേസാ തേ ലുദ്ദാചാരാ ഖുദ്ദാചാരാ അഹേസും. ലുദ്ദാചാരാ ഖുദ്ദാചാരാതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘സുദ്ദാ, സുദ്ദാ’ ത്വേവ അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തം. ഇതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവമേതസ്സ സുദ്ദമണ്ഡലസ്സ പോരാണേന അഗ്ഗഞ്ഞേന അക്ഖരേന അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസി തേസംയേവ സത്താനം അനഞ്ഞേസം, സദിസാനംയേവ നോ അസദിസാനം, ധമ്മേനേവ, നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

൧൩൫. ‘‘അഹു ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സമയോ, യം ഖത്തിയോപി സകം ധമ്മം ഗരഹമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി – ‘സമണോ ഭവിസ്സാമീ’തി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, സകം ധമ്മം ഗരഹമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി – ‘സമണോ ഭവിസ്സാമീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, വാസേട്ഠ, ചതൂഹി മണ്ഡലേഹി സമണമണ്ഡലസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസി, തേസംയേവ സത്താനം അനഞ്ഞേസം, സദിസാനംയേവ നോ അസദിസാനം, ധമ്മേനേവ നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

ദുച്ചരിതാദികഥാ

൧൩൬. ‘‘ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠികോ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ [ഇദം പദം സീ. ഇപോത്ഥകേസു നത്ഥി] മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സമണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠികോ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ സമ്മാദിട്ഠികോ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ [ഇദം പദം സീ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സമണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ സമ്മാദിട്ഠികോ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

൧൩൭. ‘‘ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന ദ്വയകാരീ, വാചായ ദ്വയകാരീ, മനസാ ദ്വയകാരീ, വിമിസ്സദിട്ഠികോ വിമിസ്സദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ വിമിസ്സദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു [വിമിസ്സദിട്ഠികോ വിമിസ്സകമ്മസമാദാനോ വിമിസ്സകമ്മസമാദാനഹേതു (സ്യാ.), വീതിമിസ്സദിട്ഠികോ വീതിമിസ്സദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു (സീ. പീ.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഹോതി. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ …പേ… വേസ്സോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ… സമണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന ദ്വയകാരീ, വാചായ ദ്വയകാരീ, മനസാ ദ്വയകാരീ, വിമിസ്സദിട്ഠികോ വിമിസ്സദിട്ഠികമ്മസമാദാനോ വിമിസ്സദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഹോതി.

ബോധിപക്ഖിയഭാവനാ

൧൩൮. ‘‘ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ സത്തന്നം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനമന്വായ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായതി [പരിനിബ്ബാതി (ക.)]. ബ്രാഹ്മണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ…പേ… വേസ്സോപി ഖോ വാസേട്ഠ… സുദ്ദോപി ഖോ, വാസേട്ഠ … സമണോപി ഖോ, വാസേട്ഠ, കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ സത്തന്നം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനമന്വായ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായതി.

൧൩൯. ‘‘ഇമേസഞ്ഹി, വാസേട്ഠ, ചതുന്നം വണ്ണാനം യോ ഹോതി ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ സോ നേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി ധമ്മേനേവ. നോ അധമ്മേന. ധമ്മോ ഹി, വാസേട്ഠ, സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ച.

൧൪൦. ‘‘ബ്രഹ്മുനാ പേസാ, വാസേട്ഠ, സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ ഭാസിതാ –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി.

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, വാസേട്ഠ, ബ്രഹ്മുനാ സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ സുഗീതാ, നോ ദുഗ്ഗീതാ. സുഭാസിതാ, നോ ദുബ്ഭാസിതാ. അത്ഥസംഹിതാ, നോ അനത്ഥസംഹിതാ. അനുമതാ മയാ. അഹമ്പി, വാസേട്ഠ, ഏവം വദാമി –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.