൧൦. സങ്ഗീതിസുത്തം

൨൯൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന പാവാ നാമ മല്ലാനം നഗരം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ.

ഉബ്ഭതകനവസന്ധാഗാരം

൨൯൭. തേന ഖോ പന സമയേന പാവേയ്യകാനം മല്ലാനം ഉബ്ഭതകം നാമ നവം സന്ധാഗാരം [സന്ഥാഗാരം (സീ. പീ.), സണ്ഠാഗാരം (സ്യാ. കം.)] അചിരകാരിതം ഹോതി അനജ്ഝാവുട്ഠം [അനജ്ഝാവുത്ഥം (സീ. സ്യാ. പീ. ക.)] സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. അസ്സോസും ഖോ പാവേയ്യകാ മല്ലാ – ‘‘ഭഗവാ കിര മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പാവം അനുപ്പത്തോ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ’’തി. അഥ ഖോ പാവേയ്യകാ മല്ലാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ പാവേയ്യകാ മല്ലാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, പാവേയ്യകാനം മല്ലാനം ഉബ്ഭതകം നാമ നവം സന്ധാഗാരം അചിരകാരിതം ഹോതി അനജ്ഝാവുട്ഠം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. തഞ്ച ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പഠമം പരിഭുഞ്ജതു, ഭഗവതാ പഠമം പരിഭുത്തം പച്ഛാ പാവേയ്യകാ മല്ലാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. തദസ്സ പാവേയ്യകാനം മല്ലാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൨൯൮. അഥ ഖോ പാവേയ്യകാ മല്ലാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന സന്ധാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബസന്ഥരിം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (ക.)] സന്ധാഗാരം സന്ഥരിത്വാ ഭഗവതോ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉദകമണികം പതിട്ഠപേത്വാ തേലപദീപം ആരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ തേ പാവേയ്യകാ മല്ലാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിസന്ഥതം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (സീ. പീ. ക.)], ഭന്തേ, സന്ധാഗാരം, ഭഗവതോ ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, ഉദകമണികോ പതിട്ഠാപിതോ, തേലപദീപോ ആരോപിതോ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

൨൯൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന സന്ധാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ധാഗാരം പവിസിത്വാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ധാഗാരം പവിസിത്വാ പച്ഛിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. പാവേയ്യകാപി ഖോ മല്ലാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ധാഗാരം പവിസിത്വാ പുരത്ഥിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പച്ഛിമാഭിമുഖാ നിസീദിംസു ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പാവേയ്യകേ മല്ലേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘അഭിക്കന്താ ഖോ, വാസേട്ഠാ, രത്തി. യസ്സദാനി തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ പാവേയ്യകാ മല്ലാ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു.

൩൦൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേസു പാവേയ്യകേസു മല്ലേസു തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസംഘം അനുവിലോകേത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ [വിഗതഥീനമിദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. പടിഭാതു തം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മീകഥാ. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി. തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി [ആയമേയ്യാമീതി (സ്യാ. കം.)]. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ, സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ.

ഭിന്നനിഗണ്ഠവത്ഥു

൩൦൧. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ പാവായം അധുനാകാലങ്കതോ ഹോതി. തസ്സ കാലങ്കിരിയായ ഭിന്നാ നിഗണ്ഠാ ദ്വേധികജാതാ [ദ്ധേള്ഹകജാതാ (സ്യാ. കം.)] ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി [വിചരന്തി (സ്യാ. കം.)] – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി! മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ. പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി. വധോയേവ ഖോ മഞ്ഞേ നിഗണ്ഠേസു നാടപുത്തിയേസു വത്തതി. യേപി [യേപി തേ (സീ. പീ.)] നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ, തേപി നിഗണ്ഠേസു നാടപുത്തിയേസു നിബ്ബിന്നരൂപാ വിരത്തരൂപാ പടിവാനരൂപാ, യഥാ തം ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ദുപ്പവേദിതേ അനിയ്യാനികേ അനുപസമസംവത്തനികേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേ ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേ.

൩൦൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘നിഗണ്ഠോ, ആവുസോ, നാടപുത്തോ പാവായം അധുനാകാലങ്കതോ, തസ്സ കാലങ്കിരിയായ ഭിന്നാ നിഗണ്ഠാ ദ്വേധികജാതാ…പേ… ഭിന്നഥൂപേ അപ്പടിസരണേ’’. ‘‘ഏവഞ്ഹേതം, ആവുസോ, ഹോതി ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ ദുപ്പവേദിതേ അനിയ്യാനികേ അനുപസമസംവത്തനികേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേ. അയം ഖോ പനാവുസോ അമ്ഹാകം [അസ്മാകം (പീ.)] ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (ക. സീ.)] ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ സുപ്പവേദിതോ നിയ്യാനികോ ഉപസമസംവത്തനികോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (ക. സീ.)] ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ സുപ്പവേദിതോ നിയ്യാനികോ ഉപസമസംവത്തനികോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ; യത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം?

ഏകകം

൩൦൩. ‘‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകോ ധമ്മോ സമ്മദക്ഖാതോ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമോ ഏകോ ധമ്മോ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. സബ്ബേ സത്താ സങ്ഖാരട്ഠിതികാ. അയം ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകോ ധമ്മോ സമ്മദക്ഖാതോ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

ദുകം

൩൦൪. ‘‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദ്വേ ധമ്മാ സമ്മദക്ഖാതാ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേ ദ്വേ [ദ്വേ ധമ്മോ (സ്യാ. കം.) ഏവമുപരിപി]?

‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ച.

‘‘അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച.

‘‘ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച.

‘‘അഹിരികഞ്ച [അഹിരീകഞ്ച (കത്ഥചി)] അനോത്തപ്പഞ്ച.

‘‘ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച.

‘‘ദോവചസ്സതാ ച പാപമിത്തതാ ച.

‘‘സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച.

‘‘ആപത്തികുസലതാ ച ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ ച.

‘‘സമാപത്തികുസലതാ ച സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ ച.

‘‘ധാതുകുസലതാ ച മനസികാരകുസലതാ ച.

‘‘ആയതനകുസലതാ ച പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ ച.

‘‘ഠാനകുസലതാ ച അട്ഠാനകുസലതാ ച.

‘‘അജ്ജവഞ്ച ലജ്ജവഞ്ച.

‘‘ഖന്തി ച സോരച്ചഞ്ച.

‘‘സാഖല്യഞ്ച പടിസന്ഥാരോ ച.

‘‘അവിഹിംസാ ച സോചേയ്യഞ്ച.

‘‘മുട്ഠസ്സച്ചഞ്ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച.

‘‘സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച.

‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ ച ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ ച.

‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ ച ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ച.

‘‘പടിസങ്ഖാനബലഞ്ച [പടിസന്ധാനബലഞ്ച (സ്യാ.)] ഭാവനാബലഞ്ച.

‘‘സതിബലഞ്ച സമാധിബലഞ്ച.

‘‘സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച.

‘‘സമഥനിമിത്തഞ്ച പഗ്ഗഹനിമിത്തഞ്ച.

‘‘പഗ്ഗഹോ ച അവിക്ഖേപോ ച.

‘‘സീലവിപത്തി ച ദിട്ഠിവിപത്തി ച.

‘‘സീലസമ്പദാ ച ദിട്ഠിസമ്പദാ ച.

‘‘സീലവിസുദ്ധി ച ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ച.

‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാ ദിട്ഠിസ്സ ച പധാനം.

‘‘സംവേഗോ ച സംവേജനീയേസു ഠാനേസു സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോ പധാനം.

‘‘അസന്തുട്ഠിതാ ച കുസലേസു ധമ്മേസു അപ്പടിവാനിതാ ച പധാനസ്മിം.

‘‘വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച.

‘‘ഖയേഞാണം അനുപ്പാദേഞാണം.

‘‘ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദ്വേ ധമ്മാ സമ്മദക്ഖാതാ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം, യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതികം, തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

തികം

൩൦൫. ‘‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തയോ ധമ്മാ സമ്മദക്ഖാതാ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം…പേ… അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേ തയോ?

‘‘തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ അകുസലമൂലം, ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം.

‘‘തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ കുസലമൂലം, അദോസോ കുസലമൂലം, അമോഹോ കുസലമൂലം.

‘‘തീണി ദുച്ചരിതാനി – കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം.

‘‘തീണി സുചരിതാനി – കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം.

‘‘തയോ അകുസലവിതക്കാ – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ.

‘‘തയോ കുസലവിതക്കാ – നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, അബ്യാപാദവിതക്കോ, അവിഹിംസാവിതക്കോ.

‘‘തയോ അകുസലസങ്കപ്പാ – കാമസങ്കപ്പോ, ബ്യാപാദസങ്കപ്പോ, വിഹിംസാസങ്കപ്പോ.

‘‘തയോ കുസലസങ്കപ്പാ – നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ, അബ്യാപാദസങ്കപ്പോ, അവിഹിംസാസങ്കപ്പോ.

‘‘തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ – കാമസഞ്ഞാ, ബ്യാപാദസഞ്ഞാ, വിഹിംസാസഞ്ഞാ.

‘‘തിസ്സോ കുസലസഞ്ഞാ – നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ, അബ്യാപാദസഞ്ഞാ, അവിഹിംസാസഞ്ഞാ.

‘‘തിസ്സോ അകുസലധാതുയോ – കാമധാതു, ബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു.

‘‘തിസ്സോ കുസലധാതുയോ – നേക്ഖമ്മധാതു, അബ്യാപാദധാതു, അവിഹിംസാധാതു.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോ – കാമധാതു, രൂപധാതു, അരൂപധാതു.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോ – രൂപധാതു, അരൂപധാതു, നിരോധധാതു.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോ – ഹീനധാതു, മജ്ഝിമധാതു, പണീതധാതു.

‘‘തിസ്സോ തണ്ഹാ – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ – കാമതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ, അരൂപതണ്ഹാ.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ – രൂപതണ്ഹാ, അരൂപതണ്ഹാ, നിരോധതണ്ഹാ.

‘‘തീണി സംയോജനാനി – സക്കായദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസോ.

‘‘തയോ ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ.

‘‘തയോ ഭവാ – കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ.

‘‘തിസ്സോ ഏസനാ – കാമേസനാ, ഭവേസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ.

‘‘തിസ്സോ വിധാ – സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ, സദിസോഹമസ്മീതി വിധാ, ഹീനോഹമസ്മീതി വിധാ.

‘‘തയോ അദ്ധാ – അതീതോ അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ.

‘‘തയോ അന്താ – സക്കായോ അന്തോ, സക്കായസമുദയോ അന്തോ, സക്കായനിരോധോ അന്തോ.

‘‘തിസ്സോ വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ.

‘‘തിസ്സോ ദുക്ഖതാ – ദുക്ഖദുക്ഖതാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ, വിപരിണാമദുക്ഖതാ.

‘‘തയോ രാസീ – മിച്ഛത്തനിയതോ രാസി, സമ്മത്തനിയതോ രാസി, അനിയതോ രാസി.

‘‘തയോ തമാ [തിസ്സോ കങ്ഖാ (ബഹൂസു) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] – അതീതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, അനാഗതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി.

‘‘തീണി തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി – പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ആവുസോ തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ആവുസോ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ വചീദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധമനോസമാചാരോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മനോദുച്ചരിതം യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ – ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി.

‘‘തയോ കിഞ്ചനാ – രാഗോ കിഞ്ചനം, ദോസോ കിഞ്ചനം, മോഹോ കിഞ്ചനം.

‘‘തയോ അഗ്ഗീ – രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി.

‘‘അപരേപി തയോ അഗ്ഗീ – ആഹുനേയ്യഗ്ഗി, ഗഹപതഗ്ഗി, ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗി.

‘‘തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ – സനിദസ്സനസപ്പടിഘം രൂപം [സനിദസ്സനസപ്പടിഘരൂപം (സ്യാ. കം.) ഏവമിതരദ്വയേപി], അനിദസ്സനസപ്പടിഘം രൂപം, അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം രൂപം.

‘‘തയോ സങ്ഖാരാ – പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ.

‘‘തയോ പുഗ്ഗലാ – സേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ, അസേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ, നേവസേക്ഖോനാസേക്ഖോ പുഗ്ഗലോ.

‘‘തയോ ഥേരാ – ജാതിഥേരോ, ധമ്മഥേരോ, സമ്മുതിഥേരോ [സമ്മതിഥേരോ (സ്യാ. കം.)].

‘‘തീണി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു.

‘‘തീണി ചോദനാവത്ഥൂനി – ദിട്ഠേന, സുതേന, പരിസങ്കായ.

‘‘തിസ്സോ കാമൂപപത്തിയോ [കാമുപ്പത്തിയോ (സീ.), കാമുപപത്തിയോ (സ്യാ. പീ. ക.)] – സന്താവുസോ സത്താ പച്ചുപട്ഠിതകാമാ, തേ പച്ചുപട്ഠിതേസു കാമേസു വസം വത്തേന്തി, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമാ കാമൂപപത്തി. സന്താവുസോ, സത്താ നിമ്മിതകാമാ, തേ നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ കാമേസു വസം വത്തേന്തി, സേയ്യഥാപി ദേവാ നിമ്മാനരതീ. അയം ദുതിയാ കാമൂപപത്തി. സന്താവുസോ സത്താ പരനിമ്മിതകാമാ, തേ പരനിമ്മിതേസു കാമേസു വസം വത്തേന്തി, സേയ്യഥാപി ദേവാ പരനിമ്മിതവസവത്തീ. അയം തതിയാ കാമൂപപത്തി.

‘‘തിസ്സോ സുഖൂപപത്തിയോ [സുഖുപപത്തിയോ (സ്യാ. പീ. ക.)] – സന്താവുസോ സത്താ [സത്താ സുഖം (സ്യാ. കം.)] ഉപ്പാദേത്വാ ഉപ്പാദേത്വാ സുഖം വിഹരന്തി, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ. അയം പഠമാ സുഖൂപപത്തി. സന്താവുസോ, സത്താ സുഖേന അഭിസന്നാ പരിസന്നാ പരിപൂരാ പരിപ്ഫുടാ. തേ കദാചി കരഹചി ഉദാനം ഉദാനേന്തി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം ദുതിയാ സുഖൂപപത്തി. സന്താവുസോ, സത്താ സുഖേന അഭിസന്നാ പരിസന്നാ പരിപൂരാ പരിപ്ഫുടാ. തേ സന്തംയേവ തുസിതാ [സന്തുസിതാ (സ്യാ. കം.)] സുഖം [ചിത്തസുഖം (സ്യാ. ക.)] പടിസംവേദേന്തി, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം തതിയാ സുഖൂപപത്തി.

‘‘തിസ്സോ പഞ്ഞാ – സേക്ഖാ പഞ്ഞാ, അസേക്ഖാ പഞ്ഞാ, നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാ പഞ്ഞാ.

‘‘അപരാപി തിസ്സോ പഞ്ഞാ – ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ, സുതമയാ പഞ്ഞാ, ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ.

‘‘തീണാവുധാനി – സുതാവുധം, പവിവേകാവുധം, പഞ്ഞാവുധം.

‘‘തീണിന്ദ്രിയാനി – അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം.

‘‘തീണി ചക്ഖൂനി – മംസചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖു.

‘‘തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

‘‘തിസ്സോ ഭാവനാ – കായഭാവനാ, ചിത്തഭാവനാ, പഞ്ഞാഭാവനാ.

‘‘തീണി അനുത്തരിയാനി – ദസ്സനാനുത്തരിയം, പടിപദാനുത്തരിയം, വിമുത്താനുത്തരിയം.

‘‘തയോ സമാധീ – സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധി.

‘‘അപരേപി തയോ സമാധീ – സുഞ്ഞതോ സമാധി, അനിമിത്തോ സമാധി, അപ്പണിഹിതോ സമാധി.

‘‘തീണി സോചേയ്യാനി – കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം.

‘‘തീണി മോനേയ്യാനി – കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം.

‘‘തീണി കോസല്ലാനി – ആയകോസല്ലം, അപായകോസല്ലം, ഉപായകോസല്ലം.

‘‘തയോ മദാ – ആരോഗ്യമദോ, യോബ്ബനമദോ, ജീവിതമദോ.

‘‘തീണി ആധിപതേയ്യാനി – അത്താധിപതേയ്യം, ലോകാധിപതേയ്യം, ധമ്മാധിപതേയ്യം.

‘‘തീണി കഥാവത്ഥൂനി – അതീതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യ – ‘ഏവം അഹോസി അതീതമദ്ധാന’ന്തി; അനാഗതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യ – ‘ഏവം ഭവിസ്സതി അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി; ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യ – ‘ഏവം ഹോതി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാന’ന്തി.

‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ – പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം വിജ്ജാ, സത്താനം ചുതൂപപാതേഞാണം വിജ്ജാ, ആസവാനം ഖയേഞാണം വിജ്ജാ.

‘‘തയോ വിഹാരാ – ദിബ്ബോ വിഹാരോ, ബ്രഹ്മാ വിഹാരോ, അരിയോ വിഹാരോ.

‘‘തീണി പാടിഹാരിയാനി – ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, ആദേസനാപാടിഹാരിയം, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

‘‘ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തയോ ധമ്മാ സമ്മദക്ഖാതാ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം…പേ… അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

ചതുക്കം

൩൦൬. ‘‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മാ സമ്മദക്ഖാതാ. തത്ഥ സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം, ന വിവദിതബ്ബം…പേ… അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേ ചത്താരോ?

‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ചിത്തസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി.

‘‘ചത്താരി ഝാനാനി. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം [പഠമജ്ഝാനം (സ്യാ. കം.)] ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം [ദുതിയജ്ഝാനം (സ്യാ. കം.)] ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം [തതിയജ്ഝാനം (സ്യാ. കം.)] ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം [ചതുത്ഥജ്ഝാനം (സ്യാ. കം.)] ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

൩൦൭. ‘‘ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ. അത്ഥാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി. അത്ഥാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഞാണദസ്സനപടിലാഭായ സംവത്തതി. അത്ഥാവുസോ സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതി. അത്ഥാവുസോ സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം, ആവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഞാണദസ്സനപടിലാഭായ സംവത്തതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതി, ദിവാസഞ്ഞം അധിട്ഠാതി യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. അയം, ആവുസോ സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഞാണദസ്സനപടിലാഭായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. അയം, ആവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി. ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി വേദനാ…പേ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. അയം, ആവുസോ, സമാധിഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി.

൩൦൮. ‘‘ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘ചത്താരോ ആരുപ്പാ. [അരൂപാ (സ്യാ. കം. പീ.)] ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘ചത്താരി അപസ്സേനാനി. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതി.

൩൦൯. ‘‘ചത്താരോ അരിയവംസാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ന ച ചീവരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച ചീവരം ന പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച ചീവരം അഗധിതോ [അഗഥിതോ (സീ. പീ.)] അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി; തായ ച പന ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ, അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, ഇതരീതരപിണ്ഡപാതസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ന ച പിണ്ഡപാതഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം ന പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി; തായ ച പന ഇതരീതരപിണ്ഡപാതസന്തുട്ഠിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ, അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന സേനാസനേന, ഇതരീതരസേനാസനസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ന ച സേനാസനഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച സേനാസനം ന പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച സേനാസനം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി; തായ ച പന ഇതരീതരസേനാസനസന്തുട്ഠിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ, അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോ’.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പഹാനാരാമോ ഹോതി പഹാനരതോ, ഭാവനാരാമോ ഹോതി ഭാവനാരതോ; തായ ച പന പഹാനാരാമതായ പഹാനരതിയാ ഭാവനാരാമതായ ഭാവനാരതിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി ന പരം വമ്ഭേതി. യോ ഹി തത്ഥ ദക്ഖോ അനലസോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ അയം വുച്ചതാവുസോ – ‘ഭിക്ഖു പോരാണേ അഗ്ഗഞ്ഞേ അരിയവംസേ ഠിതോ’.

൩൧൦. ‘‘ചത്താരി പധാനാനി. സംവരപധാനം പഹാനപധാനം ഭാവനാപധാനം [ഭാവനാപ്പധാനം (സ്യാ.)] അനുരക്ഖണാപധാനം [അനുരക്ഖനാപ്പധാനം (സ്യാ.)]. കതമഞ്ചാവുസോ, സംവരപധാനം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഇദം വുച്ചതാവുസോ, സംവരപധാനം.

‘‘കതമഞ്ചാവുസോ, പഹാനപധാനം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി [ബ്യന്തീ കരോതി (സ്യാ. കം.)] അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഇദം വുച്ചതാവുസോ, പഹാനപധാനം.

‘‘കതമഞ്ചാവുസോ, ഭാവനാപധാനം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഇദം വുച്ചതാവുസോ, ഭാവനാപധാനം.

‘‘കതമഞ്ചാവുസോ, അനുരക്ഖണാപധാനം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം ഭദ്രകം [ഭദ്ദകം (സ്യാ. കം. പീ.)] സമാധിനിമിത്തം അനുരക്ഖതി – അട്ഠികസഞ്ഞം, പുളുവകസഞ്ഞം [പുളവകസഞ്ഞം (സീ. പീ.)], വിനീലകസഞ്ഞം, വിച്ഛിദ്ദകസഞ്ഞം, ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞം. ഇദം വുച്ചതാവുസോ, അനുരക്ഖണാപധാനം.

‘‘ചത്താരി ഞാണാനി – ധമ്മേ ഞാണം, അന്വയേ ഞാണം, പരിയേ [പരിച്ചേ (സീ. ക.), പരിച്ഛേദേ (സ്യാ. പീ. ക.) ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ഞാണം, സമ്മുതിയാ ഞാണം [സമ്മതിഞാണം (സ്യാ. കം.)].

‘‘അപരാനിപി ചത്താരി ഞാണാനി – ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം.

൩൧൧. ‘‘ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി – സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി.

‘‘ചത്താരി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി. ഇധാവുസോ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ, ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ [ഓപനയികോ (സ്യാ. കം.)] പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി.

‘‘ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി – സോതാപത്തിഫലം, സകദാഗാമിഫലം, അനാഗാമിഫലം, അരഹത്തഫലം.

‘‘ചതസ്സോ ധാതുയോ – പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു.

‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ – കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം.

‘‘ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. രൂപൂപായം വാ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി രൂപാരമ്മണം [രൂപാരമണം (?)] രൂപപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി; വേദനൂപായം വാ ആവുസോ…പേ… സഞ്ഞൂപായം വാ, ആവുസോ…പേ… സങ്ഖാരൂപായം വാ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി.

‘‘ചത്താരി അഗതിഗമനാനി – ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, ദോസാഗതി ഗച്ഛതി, മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി, ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി.

‘‘ചത്താരോ തണ്ഹുപ്പാദാ – ചീവരഹേതു വാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; പിണ്ഡപാതഹേതു വാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; സേനാസനഹേതു വാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ – ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘അപരാപി ചതസ്സോ പടിപദാ – അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ.

‘‘ചത്താരി ധമ്മപദാനി – അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദം, അബ്യാപാദോ ധമ്മപദം, സമ്മാസതി ധമ്മപദം, സമ്മാസമാധി ധമ്മപദം.

‘‘ചത്താരി ധമ്മസമാദാനാനി – അത്ഥാവുസോ, ധമ്മസമാദാനം പച്ചുപ്പന്നദുക്ഖഞ്ചേവ ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവിപാകം. അത്ഥാവുസോ, ധമ്മസമാദാനം പച്ചുപ്പന്നദുക്ഖം ആയതിം സുഖവിപാകം. അത്ഥാവുസോ, ധമ്മസമാദാനം പച്ചുപ്പന്നസുഖം ആയതിം ദുക്ഖവിപാകം. അത്ഥാവുസോ, ധമ്മസമാദാനം പച്ചുപ്പന്നസുഖഞ്ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകം.

‘‘ചത്താരോ ധമ്മക്ഖന്ധാ – സീലക്ഖന്ധോ, സമാധിക്ഖന്ധോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, വിമുത്തിക്ഖന്ധോ.

‘‘ചത്താരി ബലാനി – വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം, പഞ്ഞാബലം.