൧൧. ദസുത്തരസുത്തം

൩൫൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി! ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘ദസുത്തരം പവക്ഖാമി, ധമ്മം നിബ്ബാനപത്തിയാ;

ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ, സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനം’’.

ഏകോ ധമ്മോ

൩൫൧. ‘‘ഏകോ, ആവുസോ, ധമ്മോ ബഹുകാരോ, ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ, ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ, ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ, ഏകോ ധമ്മോ ഹാനഭാഗിയോ, ഏകോ ധമ്മോ വിസേസഭാഗിയോ, ഏകോ ധമ്മോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ, ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ, ഏകോ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ, ഏകോ ധമ്മോ സച്ഛികാതബ്ബോ.

(ക) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അയം ഏകോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ.

(ഖ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ? കായഗതാസതി സാതസഹഗതാ. അയം ഏകോ ധമ്മോ ഭാവേതബ്ബോ.

(ഗ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ? ഫസ്സോ സാസവോ ഉപാദാനിയോ. അയം ഏകോ ധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യോ.

(ഘ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ? അസ്മിമാനോ. അയം ഏകോ ധമ്മോ പഹാതബ്ബോ.

(ങ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ ഹാനഭാഗിയോ? അയോനിസോ മനസികാരോ. അയം ഏകോ ധമ്മോ ഹാനഭാഗിയോ.

(ച) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ വിസേസഭാഗിയോ? യോനിസോ മനസികാരോ. അയം ഏകോ ധമ്മോ വിസേസഭാഗിയോ.

(ഛ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ? ആനന്തരികോ ചേതോസമാധി. അയം ഏകോ ധമ്മോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ.

(ജ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ? അകുപ്പം ഞാണം. അയം ഏകോ ധമ്മോ ഉപ്പാദേതബ്ബോ.

(ഝ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. അയം ഏകോ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ.

(ഞ) ‘‘കതമോ ഏകോ ധമ്മോ സച്ഛികാതബ്ബോ? അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി. അയം ഏകോ ധമ്മോ സച്ഛികാതബ്ബോ.

‘‘ഇതി ഇമേ ദസ ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

ദ്വേ ധമ്മാ

൩൫൨. ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ ബഹുകാരാ, ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ, ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ, ദ്വേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ, ദ്വേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ, ദ്വേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ, ദ്വേ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ, ദ്വേ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ, ദ്വേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ, ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ ബഹുകാരാ? സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? ദോവചസ്സതാ ച പാപമിത്തതാ ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? യോ ച ഹേതു യോ ച പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, യോ ച ഹേതു യോ ച പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? ദ്വേ ഞാണാനി – ഖയേ ഞാണം, അനുപ്പാദേ ഞാണം. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? ദ്വേ ധാതുയോ – സങ്ഖതാ ച ധാതു അസങ്ഖതാ ച ധാതു. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതി ഇമേ വീസതി ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

തയോ ധമ്മാ

൩൫൩. ‘‘തയോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ, തയോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ…പേ… തയോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി. ഇമേ തയോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? തയോ സമാധീ – സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി. ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? തിസ്സോ വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമേ തയോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? തിസ്സോ തണ്ഹാ – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇമേ തയോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ അകുസലമൂലം, ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം. ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ കുസലമൂലം, അദോസോ കുസലമൂലം, അമോഹോ കുസലമൂലം. ഇമേ തയോ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? തിസ്സോ നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ – കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മം, രൂപാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം അരൂപം, യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, നിരോധോ തസ്സ നിസ്സരണം. ഇമേ തയോ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? തീണി ഞാണാനി – അതീതംസേ ഞാണം, അനാഗതംസേ ഞാണം, പച്ചുപ്പന്നംസേ ഞാണം. ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? തിസ്സോ ധാതുയോ – കാമധാതു, രൂപധാതു, അരൂപധാതു. ഇമേ തയോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ തയോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? തിസ്സോ വിജ്ജാ – പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം വിജ്ജാ, സത്താനം ചുതൂപപാതേ ഞാണം വിജ്ജാ, ആസവാനം ഖയേ ഞാണം വിജ്ജാ. ഇമേ തയോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതി ഇമേ തിംസ ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

ചത്താരോ ധമ്മാ

൩൫൪. ‘‘ചത്താരോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ…പേ… ചത്താരോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ? ചത്താരി ചക്കാനി – പതിരൂപദേസവാസോ, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ [സപ്പുരിസുപസ്സയോ (സ്യാ. കം.)], അത്തസമ്മാപണിധി, പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാ. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? ചത്താരോ ആഹാരാ – കബളീകാരോ [കവളീകാരോ (സ്യാ. കം.)] ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? ചത്താരോ ഓഘാ – കാമോഘോ, ഭവോഘോ, ദിട്ഠോഘോ, അവിജ്ജോഘോ. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? ചത്താരോ യോഗാ – കാമയോഗോ, ഭവയോഗോ, ദിട്ഠിയോഗോ, അവിജ്ജായോഗോ. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? ചത്താരോ വിസഞ്ഞോഗാ – കാമയോഗവിസംയോഗോ, ഭവയോഗവിസംയോഗോ, ദിട്ഠിയോഗവിസംയോഗോ, അവിജ്ജായോഗവിസംയോഗോ. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? ചത്താരോ സമാധീ – ഹാനഭാഗിയോ സമാധി, ഠിതിഭാഗിയോ സമാധി, വിസേസഭാഗിയോ സമാധി, നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? ചത്താരി ഞാണാനി – ധമ്മേ ഞാണം, അന്വയേ ഞാണം, പരിയേ ഞാണം, സമ്മുതിയാ ഞാണം. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? ചത്താരി അരിയസച്ചാനി – ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ. കം.)] അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ ചത്താരോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി – സോതാപത്തിഫലം, സകദാഗാമിഫലം, അനാഗാമിഫലം, അരഹത്തഫലം. ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതി ഇമേ ചത്താരീസധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

പഞ്ച ധമ്മാ

൩൫൫. ‘‘പഞ്ച ധമ്മാ ബഹുകാരാ…പേ… പഞ്ച ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ ബഹുകാരാ? പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ. അസഠോ ഹോതി അമായാവീ യഥാഭൂതമത്താനം ആവീകത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു. ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി – പീതിഫരണതാ, സുഖഫരണതാ, ചേതോഫരണതാ, ആലോകഫരണതാ, പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം [പച്ചവേക്ഖണാനിമിത്തം (സ്യാ. കം.)]. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? പഞ്ച നീവരണാനി – കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുകുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? പഞ്ച ചേതോഖിലാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി. യോ സോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. അയം പഠമോ ചേതോഖിലോ. പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി…പേ… സങ്ഘേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി…പേ… സിക്ഖായ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി…പേ… സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ, യോ സോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. അയം പഞ്ചമോ ചേതോഖിലോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? പഞ്ച നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ കാമേ മനസികരോതോ കാമേസു ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. നേക്ഖമ്മം ഖോ പനസ്സ മനസികരോതോ നേക്ഖമ്മേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. തസ്സ തം ചിത്തം സുഗതം സുഭാവിതം സുവുട്ഠിതം സുവിമുത്തം വിസംയുത്തം കാമേഹി. യേ ച കാമപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതാ പരിളാഹാ, മുത്തോ സോ തേഹി. ന സോ തം വേദനം വേദേതി. ഇദമക്ഖാതം കാമാനം നിസ്സരണം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബ്യാപാദം മനസികരോതോ ബ്യാപാദേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. അബ്യാപാദം ഖോ പനസ്സ മനസികരോതോ അബ്യാപാദേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. തസ്സ തം ചിത്തം സുഗതം സുഭാവിതം സുവുട്ഠിതം സുവിമുത്തം വിസംയുത്തം ബ്യാപാദേന. യേ ച ബ്യാപാദപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതാ പരിളാഹാ, മുത്തോ സോ തേഹി. ന സോ തം വേദനം വേദേതി. ഇദമക്ഖാതം ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ വിഹേസം മനസികരോതോ വിഹേസായ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. അവിഹേസം ഖോ പനസ്സ മനസികരോതോ അവിഹേസായ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. തസ്സ തം ചിത്തം സുഗതം സുഭാവിതം സുവുട്ഠിതം സുവിമുത്തം വിസംയുത്തം വിഹേസായ. യേ ച വിഹേസാപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതാ പരിളാഹാ, മുത്തോ സോ തേഹി. ന സോ തം വേദനം വേദേതി. ഇദമക്ഖാതം വിഹേസായ നിസ്സരണം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ രൂപേ മനസികരോതോ രൂപേസു ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. അരൂപം ഖോ പനസ്സ മനസികരോതോ അരൂപേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. തസ്സ തം ചിത്തം സുഗതം സുഭാവിതം സുവുട്ഠിതം സുവിമുത്തം വിസംയുത്തം രൂപേഹി. യേ ച രൂപപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതാ പരിളാഹാ, മുത്തോ സോ തേഹി. ന സോ തം വേദനം വേദേതി. ഇദമക്ഖാതം രൂപാനം നിസ്സരണം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ സക്കായം മനസികരോതോ സക്കായേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി. സക്കായനിരോധം ഖോ പനസ്സ മനസികരോതോ സക്കായനിരോധേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. തസ്സ തം ചിത്തം സുഗതം സുഭാവിതം സുവുട്ഠിതം സുവിമുത്തം വിസംയുത്തം സക്കായേന. യേ ച സക്കായപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതാ പരിളാഹാ, മുത്തോ സോ തേഹി. ന സോ തം വേദനം വേദേതി. ഇദമക്ഖാതം സക്കായസ്സ നിസ്സരണം. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? പഞ്ച ഞാണികോ സമ്മാസമാധി – ‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’തി പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘അയം സമാധി അരിയോ നിരാമിസോ’തി പച്ചത്തഞ്ഞേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘അയം സമാധി അകാപുരിസസേവിതോ’തി പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘അയം സമാധി സന്തോ പണീതോ പടിപ്പസ്സദ്ധലദ്ധോ ഏകോദിഭാവാധിഗതോ, ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ’തി [ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹ വാരിതവതോതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിവാവതോ (ക.), ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിയാധിഗതോ (?)] പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘സോ ഖോ പനാഹം ഇമം സമാധിം സതോവ സമാപജ്ജാമി സതോ വുട്ഠഹാമീ’തി പച്ചത്തംയേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? പഞ്ച വിമുത്തായതനാനി – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, തഥാ തഥാ സോ [ഭിക്ഖു (സ്യാ. കം.)] തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപ്പടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം പഠമം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, അപി ച ഖോ യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി. തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപ്പടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം ദുതിയം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി. അപി ച ഖോ, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപ്പടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം തതിയം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി. അപി ച ഖോ, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപ്പടിസംവേദിനോ ധമ്മപടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം ചതുത്ഥം വിമുത്തായതനം.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ന ഹേവ ഖോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോതി, നാപി യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ചേതസാ അനുവിതക്കേതി അനുവിചാരേതി മനസാനുപേക്ഖതി; അപി ച ഖ്വസ്സ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞതരം സമാധിനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി സുമനസികതം സൂപധാരിതം സുപ്പടിവിദ്ധം പഞ്ഞായ തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപ്പടിസംവേദീ ച. തസ്സ അത്ഥപ്പടിസംവേദിനോ ധമ്മപ്പടിസംവേദിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. ഇദം പഞ്ചമം വിമുത്തായതനം. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ പഞ്ച ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ – സീലക്ഖന്ധോ, സമാധിക്ഖന്ധോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, വിമുത്തിക്ഖന്ധോ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതി ഇമേ പഞ്ഞാസ ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

ഛ ധമ്മാ

൩൫൬. ‘‘ഛ ധമ്മാ ബഹുകാരാ…പേ… ഛ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ ബഹുകാരാ? ഛ സാരണീയാ ധമ്മാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം വചീകമ്മം…പേ… ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ മേത്തം മനോകമ്മം…പേ… ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യേ തേ ലാഭാ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പി, തഥാരൂപേഹി ലാഭേഹി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ഹോതി സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീ, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ…പേ… ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു, യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ…പേ… ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠി സാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി സബ്രഹ്മചാരീഹി ആവി ചേവ രഹോ ച, അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോ പിയകരണോ ഗരുകരണോ, സങ്ഗഹായ അവിവാദായ സാമഗ്ഗിയാ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി. ഇമേ ഛ ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി – ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മാനുസ്സതി, സങ്ഘാനുസ്സതി, സീലാനുസ്സതി, ചാഗാനുസ്സതി, ദേവതാനുസ്സതി. ഇമേ ഛ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി – ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം. ഇമേ ഛ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? ഛ തണ്ഹാകായാ – രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ. ഇമേ ഛ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? ഛ അഗാരവാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ… സിക്ഖായ… അപ്പമാദേ… പടിസന്ഥാരേ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ. ഇമേ ഛ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? ഛ ഗാരവാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ വിഹരതി സപ്പതിസ്സോ ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ… സിക്ഖായ… അപ്പമാദേ… പടിസന്ഥാരേ സഗാരവോ വിഹരതി സപ്പതിസ്സോ. ഇമേ ഛ ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? ഛ നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മേത്താ ഹി ഖോ മേ, ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, അഥ ച പന മേ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ ‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം ആവുസോ അനവകാസോ യം മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ. അഥ ച പനസ്സ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ, യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീ’തി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘കരുണാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ. അഥ ച പന മേ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ – ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ, ‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി…പേ… നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, വിഹേസായ, യദിദം കരുണാചേതോവിമുത്തീ’തി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘മുദിതാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ…പേ… അഥ ച പന മേ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ – ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ ‘മായസ്മാ ഏവം അവച…പേ… നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ അരതിയാ, യദിദം മുദിതാചേതോവിമുത്തീ’തി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉപേക്ഖാ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ…പേ… അഥ ച പന മേ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ – ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ ‘മായസ്മാ ഏവം അവച…പേ… നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, രാഗസ്സ യദിദം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തീ’തി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അനിമിത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ…പേ… അഥ ച പന മേ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’തി. സോ – ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ ‘മായസ്മാ ഏവം അവച…പേ… നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, സബ്ബനിമിത്താനം യദിദം അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തീ’തി.

‘‘ഇധ പനാവുസോ, ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അസ്മീതി ഖോ മേ വിഗതം, അയമഹമസ്മീതി ന സമനുപസ്സാമി, അഥ ച പന മേ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’തി. സോ – ‘മാ ഹേവം’ തിസ്സ വചനീയോ ‘മായസ്മാ ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി, ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം, ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ. അട്ഠാനമേതം, ആവുസോ, അനവകാസോ യം അസ്മീതി വിഗതേ അയമഹമസ്മീതി അസമനുപസ്സതോ. അഥ ച പനസ്സ വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലസ്സ, യദിദം അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാടോ’തി. ഇമേ ഛ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? ഛ സതതവിഹാരാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇമേ ഛ ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? ഛ അനുത്തരിയാനി – ദസ്സനാനുത്തരിയം, സവനാനുത്തരിയം, ലാഭാനുത്തരിയം, സിക്ഖാനുത്തരിയം, പാരിചരിയാനുത്തരിയം, അനുസ്സതാനുത്തരിയം. ഇമേ ഛ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ ഛ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? ഛ അഭിഞ്ഞാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി. ആവിഭാവം തിരോഭാവം. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി ആകാസേ. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി പഥവിയം. ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, യേ ദൂരേ സന്തികേ ച.

‘‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി [ജാനാതി (സ്യാ. കം.)], സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാതി …പേ… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാതി.

‘‘സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി …പേ…

‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേ ഛ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതി ഇമേ സട്ഠി ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

സത്ത ധമ്മാ

൩൫൭. ‘‘സത്ത ധമ്മാ ബഹുകാരാ…പേ… സത്ത ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ ബഹുകാരാ? സത്ത അരിയധനാനി – സദ്ധാധനം, സീലധനം, ഹിരിധനം, ഓത്തപ്പധനം, സുതധനം, ചാഗധനം, പഞ്ഞാധനം. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? സത്ത സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ – സന്താവുസോ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ ഏകച്ചേ ച ദേവാ ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ. അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം ചതുത്ഥീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ…പേ… ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം പഞ്ചമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം ഛട്ഠീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി.

‘‘സന്താവുസോ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം സത്തമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? സത്താനുസയാ – കാമരാഗാനുസയോ, പടിഘാനുസയോ, ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ, മാനാനുസയോ, ഭവരാഗാനുസയോ, അവിജ്ജാനുസയോ. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? സത്ത അസദ്ധമ്മാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ ഹോതി, അഹിരികോ ഹോതി, അനോത്തപ്പീ ഹോതി, അപ്പസ്സുതോ ഹോതി, കുസീതോ ഹോതി, മുട്ഠസ്സതി ഹോതി, ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ.

(ച) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ? സത്ത സദ്ധമ്മാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, ഹിരിമാ [ഹിരികോ (സ്യാ. കം.)] ഹോതി, ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹോതി, പഞ്ഞവാ ഹോതി. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ വിസേസഭാഗിയാ.

(ഛ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? സത്ത സപ്പുരിസധമ്മാ – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മഞ്ഞൂ ച ഹോതി അത്ഥഞ്ഞൂ ച അത്തഞ്ഞൂ ച മത്തഞ്ഞൂ ച കാലഞ്ഞൂ ച പരിസഞ്ഞൂ ച പുഗ്ഗലഞ്ഞൂ ച. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ.

(ജ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ? സത്ത സഞ്ഞാ – അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനത്തസഞ്ഞാ, അസുഭസഞ്ഞാ, ആദീനവസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാ, നിരോധസഞ്ഞാ. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

(ഝ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ? സത്ത നിദ്ദസവത്ഥൂനി – ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സിക്ഖാസമാദാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച സിക്ഖാസമാദാനേ അവിഗതപേമോ. ധമ്മനിസന്തിയാ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ധമ്മനിസന്തിയാ അവിഗതപേമോ. ഇച്ഛാവിനയേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ഇച്ഛാവിനയേ അവിഗതപേമോ. പടിസല്ലാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച പടിസല്ലാനേ അവിഗതപേമോ. വീരിയാരമ്മേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച വീരിയാരമ്മേ അവിഗതപേമോ. സതിനേപക്കേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച സതിനേപക്കേ അവിഗതപേമോ. ദിട്ഠിപടിവേധേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതി, ആയതിഞ്ച ദിട്ഠിപടിവേധേ അവിഗതപേമോ. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഞ) ‘‘കതമേ സത്ത ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ? സത്ത ഖീണാസവബലാനി – ഇധാവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചതോ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. യംപാവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചതോ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, ഇദമ്പി ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. യംപാവുസോ…പേ… ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം വിവേകട്ഠം നേക്ഖമ്മാഭിരതം ബ്യന്തീഭൂതം സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹി. യംപാവുസോ…പേ… ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ. യംപാവുസോ…പേ… ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി ഹോന്തി സുഭാവിതാനി. യംപാവുസോ…പേ… ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ. യംപാവുസോ…പേ… ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ. യംപാവുസോ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, ഇദമ്പി ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി. ഇമേ സത്ത ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

‘‘ഇതിമേ സത്തതി ധമ്മാ ഭൂതാ തച്ഛാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ സമ്മാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

അട്ഠ ധമ്മാ

൩൫൮. ‘‘അട്ഠ ധമ്മാ ബഹുകാരാ…പേ… അട്ഠ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ.

(ക) ‘‘കതമേ അട്ഠ ധമ്മാ ബഹുകാരാ? അട്ഠ ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തി. കതമേ അട്ഠ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സത്ഥാരം [സത്ഥാരം വാ (സ്യാ. ക.)] ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച. അയം പഠമോ ഹേതു പഠമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ. പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘തം ഖോ പന സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച. തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം? ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീ [അനുത്താനികതഞ്ച ഉത്താനിം (ക.)] കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. അയം ദുതിയോ ഹേതു ദുതിയോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ, വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘തം ഖോ പന ധമ്മം സുത്വാ ദ്വയേന വൂപകാസേന സമ്പാദേതി – കായവൂപകാസേന ച ചിത്തവൂപകാസേന ച. അയം തതിയോ ഹേതു തതിയോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അയം ചതുത്ഥോ ഹേതു ചതുത്ഥോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. അയം പഞ്ചമോ ഹേതു പഞ്ചമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അയം ഛട്ഠോ ഹേതു ഛട്ഠോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ. ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. അയം സത്തമോ ഹേതു സത്തമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ‘ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ ഇതി വേദനായ സമുദയോ ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. അയം അട്ഠമോ ഹേതു അട്ഠമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി. ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ ബഹുകാരാ.

(ഖ) ‘‘കതമേ അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ? അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ.

(ഗ) ‘‘കതമേ അട്ഠ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? അട്ഠ ലോകധമ്മാ – ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ച. ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.

(ഘ) ‘‘കതമേ അട്ഠ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ? അട്ഠ മിച്ഛത്താ – മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാവാചാ, മിച്ഛാകമ്മന്തോ, മിച്ഛാആജീവോ, മിച്ഛാവായാമോ, മിച്ഛാസതി, മിച്ഛാസമാധി. ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ.

(ങ) ‘‘കതമേ അട്ഠ ധമ്മാ ഹാനഭാഗിയാ? അട്ഠ കുസീതവത്ഥൂനി. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖുനാ കമ്മം കാതബ്ബം ഹോതി, തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കമ്മം ഖോ മേ കാതബ്ബം ഭവിസ്സതി, കമ്മം ഖോ പന മേ കരോന്തസ്സ കായോ കിലമിസ്സതി, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി. സോ നിപജ്ജതി, ന വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. ഇദം പഠമം കുസീതവത്ഥു.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ കമ്മം കതം ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോ കമ്മം അകാസിം, കമ്മം ഖോ പന മേ കരോന്തസ്സ കായോ കിലന്തോ, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി. സോ നിപജ്ജതി, ന വീരിയം ആരഭതി…പേ… ഇദം ദുതിയം കുസീതവത്ഥു.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മഗ്ഗോ ഖോ മേ ഗന്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി, മഗ്ഗം ഖോ പന മേ ഗച്ഛന്തസ്സ കായോ കിലമിസ്സതി, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി. സോ നിപജ്ജതി, ന വീരിയം ആരഭതി…പേ… ഇദം തതിയം കുസീതവത്ഥു.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ മഗ്ഗോ ഗതോ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോ മഗ്ഗം അഗമാസിം, മഗ്ഗം ഖോ പന മേ ഗച്ഛന്തസ്സ കായോ കിലന്തോ, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി. സോ നിപജ്ജതി, ന വീരിയം ആരഭതി…പേ… ഇദം ചതുത്ഥം കുസീതവത്ഥു.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ന ലഭതി ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ നാലത്ഥം ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം, തസ്സ മേ കായോ കിലന്തോ അകമ്മഞ്ഞോ, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി…പേ… ഇദം പഞ്ചമം കുസീതവത്ഥു.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ലഭതി ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഖോ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ അലത്ഥം ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം, തസ്സ മേ കായോ ഗരുകോ അകമ്മഞ്ഞോ, മാസാചിതം മഞ്ഞേ, ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി. സോ നിപജ്ജതി…പേ… ഇദം ഛട്ഠം കുസീതവത്ഥു.