൧. പാഥികസുത്തം
സുനക്ഖത്തവത്ഥു
൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു വിഹരതി അനുപിയം നാമ [അനുപ്പിയം നാമ (സ്യാ.)] മല്ലാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനുപിയം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ അനുപിയായം [അനുപിയം (ക.)] പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന ഭഗ്ഗവഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ആരാമോ, യേന ഭഗ്ഗവഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.
൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഭഗ്ഗവഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ആരാമോ, യേന ഭഗ്ഗവഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ഭഗ്ഗവഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ. സ്വാഗതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ. ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. ഭഗ്ഗവഗോത്തോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഭഗ്ഗവഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുരിമാനി, ഭന്തേ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘പച്ചക്ഖാതോ ദാനി മയാ, ഭഗ്ഗവ, ഭഗവാ. ന ദാനാഹം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാമീ’തി. കച്ചേതം, ഭന്തേ, തഥേവ, യഥാ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ അവചാ’’തി? ‘‘തഥേവ ഖോ ഏതം, ഭഗ്ഗവ, യഥാ സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ അവച’’.
൩. പുരിമാനി, ഭഗ്ഗവ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘പച്ചക്ഖാമി ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം. ന ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’തി. ‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘അപി നു താഹം, സുനക്ഖത്ത, ഏവം അവചം, ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ത്വം വാ പന മം ഏവം അവച – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ഇതി കിര, സുനക്ഖത്ത, നേവാഹം തം വദാമി – ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹീതി. നപി കിര മം ത്വം വദേസി – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീതി. ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസി? പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച [യാവ ച (ക.)] തേ ഇദം അപരദ്ധ’ന്തി.
൪. ‘ന ഹി പന മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീ’തി. ‘അപി നു താഹം, സുനക്ഖത്ത, ഏവം അവചം – ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹി, അഹം തേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ത്വം വാ പന മം ഏവം അവച – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ഇതി കിര, സുനക്ഖത്ത, നേവാഹം തം വദാമി – ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹി, അഹം തേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’തി; നപി കിര മം ത്വം വദേസി – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതീ’തി. ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസി? തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, കതേ വാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ അകതേ വാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ യസ്സത്ഥായ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി? ‘കതേ വാ, ഭന്തേ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ അകതേ വാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ യസ്സത്ഥായ ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി. ‘ഇതി കിര, സുനക്ഖത്ത, കതേ വാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ, അകതേ വാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേ, യസ്സത്ഥായ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, കിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കതം കരിസ്സതി? പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധ’ന്തി.
൫. ‘ന ഹി പന മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീ’തി [പഞ്ഞാപേതീതി (പീ.)]? ‘അപി നു താഹം, സുനക്ഖത്ത, ഏവം അവചം – ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹി, അഹം തേ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ത്വം വാ പന മം ഏവം അവച – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേസ്സതീ’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’. ‘ഇതി കിര, സുനക്ഖത്ത, നേവാഹം തം വദാമി – ഏഹി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, മമം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരാഹി, അഹം തേ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേസ്സാമീതി. നപി കിര മം ത്വം വദേസി – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേസ്സതീ’തി. ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസി? തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, പഞ്ഞത്തേ വാ അഗ്ഗഞ്ഞേ, അപഞ്ഞത്തേ വാ അഗ്ഗഞ്ഞേ, യസ്സത്ഥായ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി? ‘പഞ്ഞത്തേ വാ, ഭന്തേ, അഗ്ഗഞ്ഞേ, അപഞ്ഞത്തേ വാ അഗ്ഗഞ്ഞേ, യസ്സത്ഥായ ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി. ‘ഇതി കിര, സുനക്ഖത്ത, പഞ്ഞത്തേ വാ അഗ്ഗഞ്ഞേ, അപഞ്ഞത്തേ വാ അഗ്ഗഞ്ഞേ, യസ്സത്ഥായ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തത്ര, സുനക്ഖത്ത, കിം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞത്തം കരിസ്സതി? പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധം’.
൬. ‘അനേകപരിയായേന ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, മമ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ഇതി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, അനേകപരിയായേന മമ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ.
‘അനേകപരിയായേന ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, ധമ്മസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ – സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. ഇതി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, അനേകപരിയായേന ധമ്മസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ.
‘അനേകപരിയായേന ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, സങ്ഘസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. ഇതി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, അനേകപരിയായേന സങ്ഘസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ വജ്ജിഗാമേ.
‘ആരോചയാമി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, പടിവേദയാമി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത. ഭവിസ്സന്തി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, വത്താരോ, നോ വിസഹി സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും, സോ അവിസഹന്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോതി. ഇതി ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ’തി.
ഏവം പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മയാ വുച്ചമാനോ അപക്കമേവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, യഥാ തം ആപായികോ നേരയികോ.
കോരക്ഖത്തിയവത്ഥു
൭. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭഗ്ഗവ, സമയം ഥൂലൂസു [ബുമൂസു (സീ. പീ.)] വിഹരാമി ഉത്തരകാ നാമ ഥൂലൂനം നിഗമോ. അഥ ഖ്വാഹം, ഭഗ്ഗവ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സുനക്ഖത്തേന ലിച്ഛവിപുത്തേന പച്ഛാസമണേന ഉത്തരകം പിണ്ഡായ പാവിസിം. തേന ഖോ പന സമയേന അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ കുക്കുരവതികോ ചതുക്കുണ്ഡികോ [ചതുകുണ്ഡികോ (സീ. പീ.) ചതുകോണ്ഡികോ (സ്യാ. ക.)] ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദതി, മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം കുക്കുരവതികം ചതുക്കുണ്ഡികം ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദന്തം മുഖേനേവ ഭുഞ്ജന്തം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘സാധുരൂപോ വത, ഭോ, അയം [അരഹം (സീ. സ്യാ. പീ.)] സമണോ ചതുക്കുണ്ഡികോ ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദതി, മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതീ’തി.
‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തസ്സ ലിച്ഛവിപുത്തസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ത്വമ്പി നാമ, മോഘപുരിസ, സമണോ സക്യപുത്തിയോ [മോഘപുരിസ സക്യപുത്തിയോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പടിജാനിസ്സസീ’തി! ‘കിം പന മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ത്വമ്പി നാമ, മോഘപുരിസ, സമണോ സക്യപുത്തിയോ [മോഘപുരിസ സക്യപുത്തിയോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പടിജാനിസ്സസീ’തി? ‘നനു തേ, സുനക്ഖത്ത, ഇമം അചേലം കോരക്ഖത്തിയം കുക്കുരവതികം ചതുക്കുണ്ഡികം ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദന്തം മുഖേനേവ ഭുഞ്ജന്തം ദിസ്വാന ഏതദഹോസി – സാധുരൂപോ വത, ഭോ, അയം സമണോ ചതുക്കുണ്ഡികോ ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദതി, മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതീ’തി? ‘ഏവം, ഭന്തേ. കിം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായതീ’തി? ‘ന ഖോ അഹം, മോഘപുരിസ, അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായാമി. അപി ച, തുയ്ഹേവേതം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം, തം പജഹ. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. യം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, മഞ്ഞസി അചേലം കോരക്ഖത്തിയം – സാധുരൂപോ അയം സമണോതി [മഞ്ഞസി ‘‘അചേലോ കോരഖത്തിയോ സാധുരൂപോ അരഹം സമണോതി’’ (സ്യാ.)]. സോ സത്തമം ദിവസം അലസകേന കാലങ്കരിസ്സതി. കാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ച കാലകഞ്ചികാ [കാലകഞ്ജാ (സീ. പീ.), കാലകഞ്ജികാ (സ്യാ.)] നാമ അസുരാ സബ്ബനിഹീനോ അസുരകായോ, തത്ര ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാലങ്കതഞ്ച നം ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസ്സന്തി. ആകങ്ഖമാനോ ച ത്വം, സുനക്ഖത്ത, അചേലം കോരക്ഖത്തിയം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യാസി – ജാനാസി, ആവുസോ കോരക്ഖത്തിയ [അചേല കോരഖത്തിയ (ക.)], അത്തനോ ഗതിന്തി? ഠാനം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, വിജ്ജതി യം തേ അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ ബ്യാകരിസ്സതി – ജാനാമി, ആവുസോ സുനക്ഖത്ത, അത്തനോ ഗതിം; കാലകഞ്ചികാ നാമ അസുരാ സബ്ബനിഹീനോ അസുരകായോ, തത്രാമ്ഹി ഉപപന്നോതി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേന അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം ഏതദവോച – ‘ബ്യാകതോ ഖോസി, ആവുസോ കോരക്ഖത്തിയ, സമണേന ഗോതമേന – അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ സത്തമം ദിവസം അലസകേന കാലങ്കരിസ്സതി. കാലങ്കതോ ച കാലകഞ്ചികാ നാമ അസുരാ സബ്ബനിഹീനോ അസുരകായോ, തത്ര ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാലങ്കതഞ്ച നം ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസ്സന്തീ’തി. യേന ത്വം, ആവുസോ കോരക്ഖത്തിയ, മത്തം മത്തഞ്ച ഭത്തം ഭുഞ്ജേയ്യാസി, മത്തം മത്തഞ്ച പാനീയം പിവേയ്യാസി. യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മിച്ഛാ അസ്സ വചന’ന്തി.
൮. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ ഏകദ്വീഹികായ സത്തരത്തിന്ദിവാനി ഗണേസി, യഥാ തം തഥാഗതസ്സ അസദ്ദഹമാനോ. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ സത്തമം ദിവസം അലസകേന കാലമകാസി. കാലങ്കതോ ച കാലകഞ്ചികാ നാമ അസുരാ സബ്ബനിഹീനോ അസുരകായോ, തത്ര ഉപപജ്ജി. കാലങ്കതഞ്ച നം ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസും.
൯. ‘‘അസ്സോസി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ – ‘അചേലോ കിര കോരക്ഖത്തിയോ അലസകേന കാലങ്കതോ ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡിതോ’തി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേന ബീരണത്ഥമ്ബകം സുസാനം, യേന അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം തിക്ഖത്തും പാണിനാ ആകോടേസി – ‘ജാനാസി, ആവുസോ കോരക്ഖത്തിയ, അത്തനോ ഗതി’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ കോരക്ഖത്തിയോ പാണിനാ പിട്ഠിം പരിപുഞ്ഛന്തോ വുട്ഠാസി. ‘ജാനാമി, ആവുസോ സുനക്ഖത്ത, അത്തനോ ഗതിം. കാലകഞ്ചികാ നാമ അസുരാ സബ്ബനിഹീനോ അസുരകായോ, തത്രാമ്ഹി ഉപപന്നോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ ഉത്താനോ പപതി [പരിപതി (സ്യാ. ക.)].
൧൦. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യഥേവ തേ അഹം അചേലം കോരക്ഖത്തിയം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസിം, തഥേവ തം വിപാകം, അഞ്ഞഥാ വാ’തി? ‘യഥേവ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസി, തഥേവ തം വിപാകം, നോ അഞ്ഞഥാ’തി. ‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യദി ഏവം സന്തേ കതം വാ ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, അകതം വാതി? ‘അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സന്തേ കതം ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, നോ അകത’ന്തി. ‘ഏവമ്പി ഖോ മം ത്വം, മോഘപുരിസ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോന്തം ഏവം വദേസി – ന ഹി പന മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീതി. പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധ’ന്തി. ‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മയാ വുച്ചമാനോ അപക്കമേവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, യഥാ തം ആപായികോ നേരയികോ.
അചേലകളാരമട്ടകവത്ഥു
൧൧. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭഗ്ഗവ, സമയം വേസാലിയം വിഹരാമി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന അചേലോ കളാരമട്ടകോ വേസാലിയം പടിവസതി ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ യസഗ്ഗപ്പത്തോ ച വജ്ജിഗാമേ. തസ്സ സത്തവതപദാനി [സത്തവത്തപദാനി (സ്യാ. പീ.)] സമത്താനി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി – ‘യാവജീവം അചേലകോ അസ്സം, ന വത്ഥം പരിദഹേയ്യം, യാവജീവം ബ്രഹ്മചാരീ അസ്സം, ന മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യം, യാവജീവം സുരാമംസേനേവ യാപേയ്യം, ന ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജേയ്യം. പുരത്ഥിമേന വേസാലിം ഉദേനം നാമ ചേതിയം, തം നാതിക്കമേയ്യം, ദക്ഖിണേന വേസാലിം ഗോതമകം നാമ ചേതിയം, തം നാതിക്കമേയ്യം, പച്ഛിമേന വേസാലിം സത്തമ്ബം നാമ ചേതിയം, തം നാതിക്കമേയ്യം, ഉത്തരേന വേസാലിം ബഹുപുത്തം നാമ [ബഹുപുത്തകം നാമ (സ്യാ.)] ചേതിയം തം നാതിക്കമേയ്യ’ന്തി. സോ ഇമേസം സത്തന്നം വതപദാനം സമാദാനഹേതു ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ യസഗ്ഗപ്പത്തോ ച വജ്ജിഗാമേ.
൧൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേന അചേലോ കളാരമട്ടകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം കളാരമട്ടകം പഞ്ഹം അപുച്ഛി. തസ്സ അചേലോ കളാരമട്ടകോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന സമ്പായാസി. അസമ്പായന്തോ കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തസ്സ ലിച്ഛവിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘സാധുരൂപം വത ഭോ അരഹന്തം സമണം ആസാദിമ്ഹസേ [അസാദിയിമ്ഹസേ (സ്യാ.)]. മാ വത നോ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’തി.
൧൩. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ത്വമ്പി നാമ, മോഘപുരിസ, സമണോ സക്യപുത്തിയോ പടിജാനിസ്സസീ’തി! ‘കിം പന മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ – ത്വമ്പി നാമ, മോഘപുരിസ, സമണോ സക്യപുത്തിയോ പടിജാനിസ്സസീ’തി? ‘നനു ത്വം, സുനക്ഖത്ത, അചേലം കളാരമട്ടകം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം അപുച്ഛി. തസ്സ തേ അചേലോ കളാരമട്ടകോ പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന സമ്പായാസി. അസമ്പായന്തോ കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി. തസ്സ തേ ഏതദഹോസി – ‘‘സാധുരൂപം വത, ഭോ, അരഹന്തം സമണം ആസാദിമ്ഹസേ. മാ വത നോ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’തി. ‘ഏവം, ഭന്തേ. കിം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായതീ’തി? ‘ന ഖോ അഹം, മോഘപുരിസ, അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായാമി, അപി ച തുയ്ഹേവേതം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം, തം പജഹ. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. യം ഖോ പനേതം, സുനക്ഖത്ത, മഞ്ഞസി അചേലം കളാരമട്ടകം – സാധുരൂപോ അയം [അരഹം (സ്യാ.)] സമണോതി, സോ നചിരസ്സേവ പരിഹിതോ സാനുചാരികോ വിചരന്തോ ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബാനേവ വേസാലിയാനി ചേതിയാനി സമതിക്കമിത്വാ യസാ നിഹീനോ [യസാനികിണ്ണോ (ക.)] കാലം കരിസ്സതീ’തി.
‘‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ കളാരമട്ടകോ നചിരസ്സേവ പരിഹിതോ സാനുചാരികോ വിചരന്തോ ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബാനേവ വേസാലിയാനി ചേതിയാനി സമതിക്കമിത്വാ യസാ നിഹീനോ കാലമകാസി.
൧൪. ‘‘അസ്സോസി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ – ‘അചേലോ കിര കളാരമട്ടകോ പരിഹിതോ സാനുചാരികോ വിചരന്തോ ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബാനേവ വേസാലിയാനി ചേതിയാനി സമതിക്കമിത്വാ യസാ നിഹീനോ കാലങ്കതോ’തി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യഥേവ തേ അഹം അചേലം കളാരമട്ടകം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസിം, തഥേവ തം വിപാകം, അഞ്ഞഥാ വാ’തി? ‘യഥേവ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അചേലം കളാരമട്ടകം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസി, തഥേവ തം വിപാകം, നോ അഞ്ഞഥാ’തി. ‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യദി ഏവം സന്തേ കതം വാ ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം അകതം വാ’തി? ‘അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സന്തേ കതം ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, നോ അകത’ന്തി. ‘ഏവമ്പി ഖോ മം ത്വം, മോഘപുരിസ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോന്തം ഏവം വദേസി – ന ഹി പന മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീ’’തി. പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധ’ന്തി. ‘‘ഏവ’മ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മയാ വുച്ചമാനോ അപക്കമേവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, യഥാ തം ആപായികോ നേരയികോ.
അചേലപാഥികപുത്തവത്ഥു
൧൫. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭഗ്ഗവ, സമയം തത്ഥേവ വേസാലിയം വിഹരാമി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന അചേലോ പാഥികപുത്തോ [പാടികപുത്തോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] വേസാലിയം പടിവസതി ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ യസഗ്ഗപ്പത്തോ ച വജ്ജിഗാമേ. സോ വേസാലിയം പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ, അഹമ്പി ഞാണവാദോ. ഞാണവാദോ ഖോ പന ഞാണവാദേന അരഹതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതും. സമണോ ഗോതമോ ഉപഡ്ഢപഥം ആഗച്ഛേയ്യ, അഹമ്പി ഉപഡ്ഢപഥം ഗച്ഛേയ്യം. തേ തത്ഥ ഉഭോപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരേയ്യാമ. ഏകം ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, ദ്വാഹം കരിസ്സാമി. ദ്വേ ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, ചത്താരാഹം കരിസ്സാമി. ചത്താരി ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, അട്ഠാഹം കരിസ്സാമി. ഇതി യാവതകം യാവതകം സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീ’തി.
൧൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘അചേലോ, ഭന്തേ, പാഥികപുത്തോ വേസാലിയം പടിവസതി ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ യസഗ്ഗപ്പത്തോ ച വജ്ജിഗാമേ. സോ വേസാലിയം പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതി – സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ, അഹമ്പി ഞാണവാദോ. ഞാണവാദോ ഖോ പന ഞാണവാദേന അരഹതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതും. സമണോ ഗോതമോ ഉപഡ്ഢപഥം ആഗച്ഛേയ്യ, അഹമ്പി ഉപഡ്ഢപഥം ഗച്ഛേയ്യം. തേ തത്ഥ ഉഭോപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരേയ്യാമ. ഏകം ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, ദ്വാഹം കരിസ്സാമി. ദ്വേ ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, ചത്താരാഹം കരിസ്സാമി. ചത്താരി ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, അട്ഠാഹം കരിസ്സാമി. ഇതി യാവതകം യാവതകം സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീ’’തി.
‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘അഭബ്ബോ ഖോ, സുനക്ഖത്ത, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
൧൭. ‘രക്ഖതേതം, ഭന്തേ, ഭഗവാ വാചം, രക്ഖതേതം സുഗതോ വാച’ന്തി. ‘കിം പന മം ത്വം, സുനക്ഖത്ത, ഏവം വദേസി – രക്ഖതേതം, ഭന്തേ, ഭഗവാ വാചം, രക്ഖതേതം സുഗതോ വാച’ന്തി? ‘ഭഗവതാ ചസ്സ, ഭന്തേ, ഏസാ വാചാ ഏകംസേന ഓധാരിതാ [ഓവാദിതാ (ക.)] – അഭബ്ബോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാതി. അചേലോ ച, ഭന്തേ, പാഥികപുത്തോ വിരൂപരൂപേന ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛേയ്യ, തദസ്സ ഭഗവതോ മുസാ’തി.
൧൮. ‘അപി നു, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതോ തം വാചം ഭാസേയ്യ യാ സാ വാചാ ദ്വയഗാമിനീ’തി? ‘കിം പന, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അചേലോ പാഥികപുത്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – അഭബ്ബോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി?
‘ഉദാഹു, ദേവതാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അഭബ്ബോ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി?
൧൯. ‘ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ചേവ മേ, സുനക്ഖത്ത, അചേലോ പാഥികപുത്തോ അഭബ്ബോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
‘ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അഭബ്ബോ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
‘അജിതോപി നാമ ലിച്ഛവീനം സേനാപതി അധുനാ കാലങ്കതോ താവതിംസകായം ഉപപന്നോ. സോപി മം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാരോചേസി – അലജ്ജീ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ; മുസാവാദീ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ. മമ്പി, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ബ്യാകാസി വജ്ജിഗാമേ – അജിതോ ലിച്ഛവീനം സേനാപതി മഹാനിരയം ഉപപന്നോതി. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, മഹാനിരയം ഉപപന്നോ; താവതിംസകായമ്ഹി ഉപപന്നോ. അലജ്ജീ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ; മുസാവാദീ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ; അഭബ്ബോ ച, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
‘ഇതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ചേവ മേ അചേലോ പാഥികപുത്തോ അഭബ്ബോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാതി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – അഭബ്ബോ, ഭന്തേ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
‘സോ ഖോ പനാഹം, സുനക്ഖത്ത, വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമി ദിവാവിഹാരായ. യസ്സദാനി ത്വം, സുനക്ഖത്ത, ഇച്ഛസി, തസ്സ ആരോചേഹീ’തി.
ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകഥാ
൨൦. ‘‘അഥ ഖ്വാഹം [അഥ ഖോ സ്വാഹം (സ്യാ.)], ഭഗ്ഗവ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമിം ദിവാവിഹാരായ. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ തരമാനരൂപോ വേസാലിം പവിസിത്വാ യേന അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിഞ്ഞാതേ അഭിഞ്ഞാതേ ലിച്ഛവീ ഏതദവോച – ‘ഏസാവുസോ, ഭഗവാ വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, സാധുരൂപാനം സമണാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അഭിഞ്ഞാതാനം അഭിഞ്ഞാതാനം ലിച്ഛവീനം ഏതദഹോസി – ‘സാധുരൂപാനം കിര, ഭോ, സമണാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതി; ഹന്ദ വത, ഭോ, ഗച്ഛാമാ’തി. യേന ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ [നാനാതിത്ഥിയ (സ്യാ.)] സമണബ്രാഹ്മണാ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിഞ്ഞാതേ അഭിഞ്ഞാതേ നാനാതിത്ഥിയേ [നാനാതിത്ഥിയ (സ്യാ.)] സമണബ്രാഹ്മണേ ഏതദവോച – ‘ഏസാവുസോ, ഭഗവാ വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, സാധുരൂപാനം സമണാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അഭിഞ്ഞാതാനം അഭിഞ്ഞാതാനം നാനാതിത്ഥിയാനം സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏതദഹോസി – ‘സാധുരൂപാനം കിര, ഭോ, സമണാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതി; ഹന്ദ വത, ഭോ, ഗച്ഛാമാ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ യേന അചേലസ്സ പാഥികപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമിംസു. സാ ഏസാ, ഭഗ്ഗവ, പരിസാ മഹാ ഹോതി [പരിസാ ഹോതി (സീ. സ്യാ. പീ.)] അനേകസതാ അനേകസഹസ്സാ.
൨൧. ‘‘അസ്സോസി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ – ‘അഭിക്കന്താ കിര അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ. സമണോപി ഗോതമോ മയ്ഹം ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’തി. സുത്വാനസ്സ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ഉദപാദി. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി.
‘‘അസ്സോസി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സാ പരിസാ – ‘അചേലോ കിര പാഥികപുത്തോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ തേനുപസങ്കന്തോ’തി [തേനുപസങ്കമന്തോ (സീ. പീ. ക.)]. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സാ പരിസാ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി –
‘ഏഹി ത്വം, ഭോ പുരിസ, യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ, യേന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തേനുപസങ്കമ. ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏവം വദേഹി – അഭിക്കമാവുസോ, പാഥികപുത്ത, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ, സമണോപി ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ; ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ, അഹമ്പി ഞാണവാദോ. ഞാണവാദോ ഖോ പന ഞാണവാദേന അരഹതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതും. സമണോ ഗോതമോ ഉപഡ്ഢപഥം ആഗച്ഛേയ്യ അഹമ്പി ഉപഡ്ഢപഥം ഗച്ഛേയ്യം. തേ തത്ഥ ഉഭോപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരേയ്യാമ. ഏകം ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, ദ്വാഹം കരിസ്സാമി. ദ്വേ ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, ചത്താരാഹം കരിസ്സാമി. ചത്താരി ചേ സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനി കരിസ്സതി, അട്ഠാഹം കരിസ്സാമി. ഇതി യാവതകം യാവതകം സമണോ ഗോതമോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീ’തി അഭിക്കമസ്സേവ [അഭിക്കമയേവ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഖോ; ആവുസോ പാഥികപുത്ത, ഉപഡ്ഢപഥം. സബ്ബപഠമംയേവ ആഗന്ത്വാ സമണോ ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’തി.
൨൨. ‘‘ഏവം, ഭോതി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സോ പുരിസോ തസ്സാ പരിസായ പടിസ്സുത്വാ യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ, യേന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘അഭിക്കമാവുസോ പാഥികപുത്ത, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ. സമണോപി ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ – സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ; അഹമ്പി ഞാണവാദോ. ഞാണവാദോ ഖോ പന ഞാണവാദേന അരഹതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതും…പേ… തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീതി. അഭിക്കമസ്സേവ ഖോ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, ഉപഡ്ഢപഥം. സബ്ബപഠമംയേവ ആഗന്ത്വാ സമണോ ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’തി.
‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി [സംസബ്ബതി (ക.)], ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതും. അഥ ഖോ സോ, ഭഗ്ഗവ, പുരിസോ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘കിം സു നാമ തേ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, പാവളാ സു നാമ തേ പീഠകസ്മിം അല്ലീനാ, പീഠകം സു നാമ തേ പാവളാസു അല്ലീനം? ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പസി, ന സക്കോസി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, വുച്ചമാനോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതും.
൨൩. ‘‘യദാ ഖോ സോ, ഭഗ്ഗവ, പുരിസോ അഞ്ഞാസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ അയം അചേലോ പാഥികപുത്തോ. ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. അഥ തം പരിസം ആഗന്ത്വാ ഏവമാരോചേസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ, ഭോ [പരാഭൂതരൂപോ ഭോ അയം (സ്യാ. ക.), പരാഭൂതരൂപോ (സീ. പീ.)], അചേലോ പാഥികപുത്തോ. ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭഗ്ഗവ, തം പരിസം ഏതദവോചം – ‘അഭബ്ബോ ഖോ, ആവുസോ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യ’ന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാതി.
പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.
൨൪. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, അഞ്ഞതരോ ലിച്ഛവിമഹാമത്തോ ഉട്ഠായാസനാ തം പരിസം ഏതദവോച – ‘തേന ഹി, ഭോ, മുഹുത്തം താവ ആഗമേഥ, യാവാഹം ഗച്ഛാമി [പച്ചാഗച്ഛാമി (?)]. അപ്പേവ നാമ അഹമ്പി സക്കുണേയ്യം അചേലം പാഥികപുത്തം ഇമം പരിസം ആനേതു’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭഗ്ഗവ, ലിച്ഛവിമഹാമത്തോ യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ, യേന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘അഭിക്കമാവുസോ പാഥികപുത്ത, അഭിക്കന്തം തേ സേയ്യോ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ. സമണോപി ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ – സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ…പേ… തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീതി. അഭിക്കമസ്സേവ ഖോ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, ഉപഡ്ഢപഥം. സബ്ബപഠമംയേവ ആഗന്ത്വാ സമണോ ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ. ഭാസിതാ ഖോ പനേസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സമണേന ഗോതമേന പരിസതി വാചാ – അഭബ്ബോ ഖോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാതി. അഭിക്കമാവുസോ പാഥികപുത്ത, അഭിക്കമനേനേവ തേ ജയം കരിസ്സാമ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയ’ന്തി.
‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതും. അഥ ഖോ സോ, ഭഗ്ഗവ, ലിച്ഛവിമഹാമത്തോ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘കിം സു നാമ തേ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, പാവളാ സു നാമ തേ പീഠകസ്മിം അല്ലീനാ, പീഠകം സു നാമ തേ പാവളാസു അല്ലീനം? ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പസി, ന സക്കോസി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, വുച്ചമാനോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതും.
൨൫. ‘‘യദാ ഖോ സോ, ഭഗ്ഗവ, ലിച്ഛവിമഹാമത്തോ അഞ്ഞാസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ അയം അചേലോ പാഥികപുത്തോ ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. അഥ തം പരിസം ആഗന്ത്വാ ഏവമാരോചേസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ, ഭോ [പരാഭൂതരൂപോ (സീ. പീ.), പരാഭൂതരൂപോ അയം (സ്യാ.)], അചേലോ പാഥികപുത്തോ ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭഗ്ഗവ, തം പരിസം ഏതദവോചം – ‘അഭബ്ബോ ഖോ, ആവുസോ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യ. സചേ പായസ്മന്താനം ലിച്ഛവീനം ഏവമസ്സ – മയം അചേലം പാഥികപുത്തം വരത്താഹി [യാഹി വരത്താഹി (സ്യാ. ക.)] ബന്ധിത്വാ ഗോയുഗേഹി ആവിഞ്ഛേയ്യാമാതി [ആവിഞ്ജേയ്യാമാതി (സ്യാ.), ആവിജ്ഝേയ്യാമാതി (സീ. പീ.)], താ വരത്താ ഛിജ്ജേയ്യും പാഥികപുത്തോ വാ. അഭബ്ബോ പന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
൨൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ ഉട്ഠായാസനാ തം പരിസം ഏതദവോച – ‘തേന ഹി, ഭോ, മുഹുത്തം താവ ആഗമേഥ, യാവാഹം ഗച്ഛാമി; അപ്പേവ നാമ അഹമ്പി സക്കുണേയ്യം അചേലം പാഥികപുത്തം ഇമം പരിസം ആനേതു’’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ യേന തിന്ദുകഖാണുപരിബ്ബാജകാരാമോ, യേന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘അഭിക്കമാവുസോ പാഥികപുത്ത, അഭിക്കന്തം തേ സേയ്യോ. അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കന്താ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിനേചയികാ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ. സമണോപി ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ – സമണോപി ഗോതമോ ഞാണവാദോ…പേ… തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹം കരിസ്സാമീതി. അഭിക്കമസ്സേവ, ഖോ ആവുസോ പാഥികപുത്ത, ഉപഡ്ഢപഥം. സബ്ബപഠമംയേവ ആഗന്ത്വാ സമണോ ഗോതമോ ആയസ്മതോ ആരാമേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ. ഭാസിതാ ഖോ പനേസാ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സമണേന ഗോതമേന പരിസതി വാചാ – അഭബ്ബോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യ. സചേ പായസ്മന്താനം ലിച്ഛവീനം ഏവമസ്സ – മയം അചേലം പാഥികപുത്തം വരത്താഹി ബന്ധിത്വാ ഗോയുഗേഹി ആവിഞ്ഛേയ്യാമാതി. താ വരത്താ ഛിജ്ജേയ്യും പാഥികപുത്തോ വാ. അഭബ്ബോ പന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാതി. അഭിക്കമാവുസോ പാഥികപുത്ത, അഭിക്കമനേനേവ തേ ജയം കരിസ്സാമ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയ’ന്തി.
‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭഗ്ഗവ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതും. അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ അചേലം പാഥികപുത്തം ഏതദവോച – ‘കിം സു നാമ തേ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, പാവളാ സു നാമ തേ പീഠകസ്മിം അല്ലീനാ, പീഠകം സു നാമ തേ പാവളാസു അല്ലീനം? ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പസി, ന സക്കോസി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി. ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, വുച്ചമാനോ അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോ’’തി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതുന്തി.
൨൭. ‘‘യദാ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ അഞ്ഞാസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ അയം അചേലോ പാഥികപുത്തോ ‘ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി, അഥ നം ഏതദവോച –
‘ഭൂതപുബ്ബം, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സീഹസ്സ മിഗരഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – യംനൂനാഹം അഞ്ഞതരം വനസണ്ഡം നിസ്സായ ആസയം കപ്പേയ്യം. തത്രാസയം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയം ആസയാ നിക്ഖമേയ്യം, ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭേയ്യം, വിജമ്ഭിത്വാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേയ്യം, സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദേയ്യം, തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമേയ്യം. സോ വരം വരം മിഗസംഘേ [മിഗസംഘം (സ്യാ. ക.)] വധിത്വാ മുദുമംസാനി മുദുമംസാനി ഭക്ഖയിത്വാ തമേവ ആസയം അജ്ഝുപേയ്യ’ന്തി.
‘അഥ ഖോ, ആവുസോ, സോ സീഹോ മിഗരാജാ അഞ്ഞതരം വനസണ്ഡം നിസ്സായ ആസയം കപ്പേസി. തത്രാസയം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയം ആസയാ നിക്ഖമി, ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭി, വിജമ്ഭിത്വാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി, സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദി, തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കാമി. സോ വരം വരം മിഗസങ്ഘേ വധിത്വാ മുദുമംസാനി മുദുമംസാനി ഭക്ഖയിത്വാ തമേവ ആസയം അജ്ഝുപേസി.
൨൮. ‘തസ്സേവ ഖോ, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സീഹസ്സ മിഗരഞ്ഞോ വിഘാസസംവഡ്ഢോ ജരസിങ്ഗാലോ [ജരസിഗാലോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ദിത്തോ ചേവ ബലവാ ച. അഥ ഖോ, ആവുസോ, തസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ഏതദഹോസി – കോ ചാഹം, കോ സീഹോ മിഗരാജാ. യംനൂനാഹമ്പി അഞ്ഞതരം വനസണ്ഡം നിസ്സായ ആസയം കപ്പേയ്യം. തത്രാസയം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയം ആസയാ നിക്ഖമേയ്യം, ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭേയ്യം, വിജമ്ഭിത്വാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേയ്യം, സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദേയ്യം, തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമേയ്യം. സോ വരം വരം മിഗസങ്ഘേ വധിത്വാ മുദുമംസാനി മുദുമംസാനി ഭക്ഖയിത്വാ തമേവ ആസയം അജ്ഝുപേയ്യ’ന്തി.
‘അഥ ഖോ സോ, ആവുസോ, ജരസിങ്ഗാലോ അഞ്ഞതരം വനസണ്ഡം നിസ്സായ ആസയം കപ്പേസി. തത്രാസയം കപ്പേത്വാ സായന്ഹസമയം ആസയാ നിക്ഖമി, ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭി, വിജമ്ഭിത്വാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി, സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിസ്സാമീതി സിങ്ഗാലകംയേവ അനദി ഭേരണ്ഡകംയേവ [ഭേദണ്ഡകംയേവ (ക.)] അനദി, കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേ, കേ പന സീഹനാദേതി [സീഹനാദേ (?)].
‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സുഗതാപദാനേസു ജീവമാനോ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജമാനോ തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞസി. കേ ച ഛവേ പാഥികപുത്തേ, കാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ആസാദനാ’തി.
൨൯. ‘‘യതോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ ഇമിനാ ഓപമ്മേന നേവ അസക്ഖി അചേലം പാഥികപുത്തം തമ്ഹാ ആസനാ ചാവേതും. അഥ നം ഏതദവോച –
‘സീഹോതി അത്താനം സമേക്ഖിയാന,
അമഞ്ഞി കോത്ഥു മിഗരാജാഹമസ്മി;
തഥേവ [തമേവ (സ്യാ.)] സോ സിങ്ഗാലകം അനദി,
കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേ കേ പന സീഹനാദേ’തി.
‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സുഗതാപദാനേസു ജീവമാനോ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജമാനോ തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞസി. കേ ച ഛവേ പാഥികപുത്തേ, കാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ആസാദനാ’തി.
൩൦. ‘‘യതോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ ഇമിനാപി ഓപമ്മേന നേവ അസക്ഖി അചേലം പാഥികപുത്തം തമ്ഹാ ആസനാ ചാവേതും. അഥ നം ഏതദവോച –
‘അഞ്ഞം അനുചങ്കമനം, അത്താനം വിഘാസേ സമേക്ഖിയ;
യാവ അത്താനം ന പസ്സതി, കോത്ഥു താവ ബ്യഗ്ഘോതി മഞ്ഞതി.
തഥേവ സോ സിങ്ഗാലകം അനദി;
കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേ കേ പന സീഹനാദേ’തി.
‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സുഗതാപദാനേസു ജീവമാനോ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജമാനോ തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞസി. കേ ച ഛവേ പാഥികപുത്തേ, കാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ആസാദനാ’തി.
൩൧. ‘‘യതോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ ഇമിനാപി ഓപമ്മേന നേവ അസക്ഖി അചേലം പാഥികപുത്തം തമ്ഹാ ആസനാ ചാവേതും. അഥ നം ഏതദവോച –
‘ഭുത്വാന ഭേകേ [ഭിങ്ഗേ (ക.)] ഖലമൂസികായോ,
കടസീസു ഖിത്താനി ച കോണപാനി [കൂണപാനി (സ്യാ.)];
മഹാവനേ സുഞ്ഞവനേ വിവഡ്ഢോ,
അമഞ്ഞി കോത്ഥു മിഗരാജാഹമസ്മി.
തഥേവ സോ സിങ്ഗാലകം അനദി;
കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേ കേ പന സീഹനാദേ’തി.
‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, ആവുസോ പാഥികപുത്ത, സുഗതാപദാനേസു ജീവമാനോ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജമാനോ തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞസി. കേ ച ഛവേ പാഥികപുത്തേ, കാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ആസാദനാ’തി.
൩൨. ‘‘യതോ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, ജാലിയോ ദാരുപത്തികന്തേവാസീ ഇമിനാപി ഓപമ്മേന നേവ അസക്ഖി അചേലം പാഥികപുത്തം തമ്ഹാ ആസനാ ചാവേതും. അഥ തം പരിസം ആഗന്ത്വാ ഏവമാരോചേസി – ‘പരാഭൂതരൂപോ, ഭോ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ ആയാമി ആവുസോ, ആയാമി ആവുസോതി വത്വാ തത്ഥേവ സംസപ്പതി, ന സക്കോതി ആസനാപി വുട്ഠാതു’ന്തി.
൩൩. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭഗ്ഗവ, തം പരിസം ഏതദവോചം – ‘അഭബ്ബോ ഖോ, ആവുസോ, അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യ. സചേപായസ്മന്താനം ലിച്ഛവീനം ഏവമസ്സ – മയം അചേലം പാഥികപുത്തം വരത്താഹി ബന്ധിത്വാ നാഗേഹി [ഗോയുഗേഹി (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ] ആവിഞ്ഛേയ്യാമാതി. താ വരത്താ ഛിജ്ജേയ്യും പാഥികപുത്തോ വാ. അഭബ്ബോ പന അചേലോ പാഥികപുത്തോ തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമ സമ്മുഖീഭാവം ആഗന്തും. സചേപിസ്സ ഏവമസ്സ – അഹം തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യന്തി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യാ’തി.
൩൪. ‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ഭഗ്ഗവ, തം പരിസം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസിം സമാദപേസിം സമുത്തേജേസിം സമ്പഹംസേസിം, തം പരിസം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ മഹാബന്ധനാ മോക്ഖം കരിത്വാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി മഹാവിദുഗ്ഗാ ഉദ്ധരിത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ സത്തതാലം വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അഞ്ഞം സത്തതാലമ്പി അച്ചിം [അഗ്ഗിം (സ്യാ.)] അഭിനിമ്മിനിത്വാ പജ്ജലിത്വാ ധൂമായിത്വാ [ധൂപായിത്വാ (സീ. പീ.)] മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം പച്ചുട്ഠാസിം.
൩൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഹം, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യഥേവ തേ അഹം അചേലം പാഥികപുത്തം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസിം, തഥേവ തം വിപാകം അഞ്ഞഥാ വാ’തി? ‘യഥേവ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അചേലം പാഥികപുത്തം ആരബ്ഭ ബ്യാകാസി, തഥേവ തം വിപാകം, നോ അഞ്ഞഥാ’തി.
‘തം കിം മഞ്ഞസി, സുനക്ഖത്ത, യദി ഏവം സന്തേ കതം വാ ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, അകതം വാ’തി? ‘അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സന്തേ കതം ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, നോ അകത’ന്തി. ‘ഏവമ്പി ഖോ മം ത്വം, മോഘപുരിസ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോന്തം ഏവം വദേസി – ന ഹി പന മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോതീതി. പസ്സ, മോഘപുരിസ, യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധം’തി.
‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ മയാ വുച്ചമാനോ അപക്കമേവ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, യഥാ തം ആപായികോ നേരയികോ.
അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞത്തികഥാ
൩൬. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹം, ഭഗ്ഗവ, പജാനാമി. തഞ്ച പജാനാമി [‘‘തഞ്ചപജാനാമീ’’തി ഇദം സ്യാപോത്ഥകേനത്ഥി], തതോ ച ഉത്തരിതരം പജാനാമി, തഞ്ച പജാനം [പജാനനം (സ്യാ. ക.) അട്ഠകഥാസംവണ്ണനാ പസ്സിതബ്ബാ] ന പരാമസാമി, അപരാമസതോ ച മേ പച്ചത്തഞ്ഞേവ നിബ്ബുതി വിദിതാ, യദഭിജാനം തഥാഗതോ നോ അനയം ആപജ്ജതി.
൩൭. ‘‘സന്തി, ഭഗ്ഗവ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ, ‘ആമോ’തി [ആമാതി (സ്യാ.)] പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കഥംവിഹിതകം പന [കഥം വിഹിതകംനോ പന (ക.)] തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ മയാ പുട്ഠാ ന സമ്പായന്തി, അസമ്പായന്താ മമഞ്ഞേവ പടിപുച്ഛന്തി. തേസാഹം പുട്ഠോ ബ്യാകരോമി –
൩൮. ‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന അയം ലോകോ സംവട്ടതി. സംവട്ടമാനേ ലോകേ യേഭുയ്യേന സത്താ ആഭസ്സരസംവത്തനികാ ഹോന്തി. തേ തത്ഥ ഹോന്തി മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ സുഭട്ഠായിനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി.
‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന അയം ലോകോ വിവട്ടതി. വിവട്ടമാനേ ലോകേ സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം പാതുഭവതി. അഥ ഖോ [അഥ (സീ. സ്യാ. പീ.)] അഞ്ഞതരോ സത്തോ ആയുക്ഖയാ വാ പുഞ്ഞക്ഖയാ വാ ആഭസ്സരകായാ ചവിത്വാ സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജതി. സോ തത്ഥ ഹോതി മനോമയോ പീതിഭക്ഖോ സയംപഭോ അന്തലിക്ഖചരോ സുഭട്ഠായീ, ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠതി.
‘തസ്സ തത്ഥ ഏകകസ്സ ദീഘരത്തം നിവുസിതത്താ അനഭിരതി പരിതസ്സനാ ഉപ്പജ്ജതി – അഹോ വത അഞ്ഞേപി സത്താ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛേയ്യുന്തി. അഥ അഞ്ഞേപി സത്താ ആയുക്ഖയാ വാ പുഞ്ഞക്ഖയാ വാ ആഭസ്സരകായാ ചവിത്വാ ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജന്തി തസ്സ സത്തസ്സ സഹബ്യതം. തേപി തത്ഥ ഹോന്തി മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ സുഭട്ഠായിനോ, ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി.
൩൯. ‘തത്രാവുസോ, യോ സോ സത്തോ പഠമം ഉപപന്നോ, തസ്സ ഏവം ഹോതി – അഹമസ്മി ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ ഇസ്സരോ കത്താ നിമ്മാതാ സേട്ഠോ സജിതാ [സഞ്ജിതാ (സീ. പീ.), സജ്ജിതാ (സ്യാ. കം.)] വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനം, മയാ ഇമേ സത്താ നിമ്മിതാ. തം കിസ്സ ഹേതു? മമഞ്ഹി പുബ്ബേ ഏതദഹോസി – അഹോ വത അഞ്ഞേപി സത്താ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛേയ്യുന്തി; ഇതി മമ ച മനോപണിധി. ഇമേ ച സത്താ ഇത്ഥത്തം ആഗതാതി.
‘യേപി തേ സത്താ പച്ഛാ ഉപപന്നാ, തേസമ്പി ഏവം ഹോതി – അയം ഖോ ഭവം ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ ഇസ്സരോ കത്താ നിമ്മാതാ സേട്ഠോ സജിതാ വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനം; ഇമിനാ മയം ഭോതാ ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമഞ്ഹി മയം അദ്ദസാമ ഇധ പഠമം ഉപപന്നം; മയം പനാമ്ഹ പച്ഛാ ഉപപന്നാതി.
൪൦. ‘തത്രാവുസോ, യോ സോ സത്തോ പഠമം ഉപപന്നോ, സോ ദീഘായുകതരോ ച ഹോതി വണ്ണവന്തതരോ ച മഹേസക്ഖതരോ ച. യേ പന തേ സത്താ പച്ഛാ ഉപപന്നാ, തേ അപ്പായുകതരാ ച ഹോന്തി ദുബ്ബണ്ണതരാ ച അപ്പേസക്ഖതരാ ച.
‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം അഞ്ഞതരോ സത്തോ തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി. ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി, യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ തം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി; തതോ പരം നാനുസ്സരതി.
‘സോ ഏവമാഹ – യോ ഖോ സോ ഭവം ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ ഇസ്സരോ കത്താ നിമ്മാതാ സേട്ഠോ സജിതാ വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനം, യേന മയം ഭോതാ ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാ. സോ നിച്ചോ ധുവോ [സസ്സതോ ദീഘായുകോ (സ്യാ. ക.)] സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതി. യേ പന മയം അഹുമ്ഹാ തേന ഭോതാ ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാ, തേ മയം അനിച്ചാ അദ്ധുവാ [അദ്ധുവാ അസസ്സതാ (സ്യാ. ക.)] അപ്പായുകാ ചവനധമ്മാ ഇത്ഥത്തം ആഗതാ’തി. ഏവംവിഹിതകം നോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാതി. ‘തേ ഏവമാഹംസു – ഏവം ഖോ നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുതം, യഥേവായസ്മാ ഗോതമോ ആഹാ’തി. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹം, ഭഗ്ഗവ, പജാനാമി. തഞ്ച പജാനാമി, തതോ ച ഉത്തരിതരം പജാനാമി, തഞ്ച പജാനം ന പരാമസാമി, അപരാമസതോ ച മേ പച്ചത്തഞ്ഞേവ നിബ്ബുതി വിദിതാ. യദഭിജാനം തഥാഗതോ നോ അനയം ആപജ്ജതി.
൪൧. ‘‘സന്തി, ഭഗ്ഗവ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഖിഡ്ഡാപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഖിഡ്ഡാപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമോ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കഥംവിഹിതകം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഖിഡ്ഡാപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ മയാ പുട്ഠാ ന സമ്പായന്തി, അസമ്പായന്താ മമഞ്ഞേവ പടിപുച്ഛന്തി, തേസാഹം പുട്ഠോ ബ്യാകരോമി –
൪൨. ‘സന്താവുസോ, ഖിഡ്ഡാപദോസികാ നാമ ദേവാ. തേ അതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാ [ഹസഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാ (ക.)] വിഹരന്തി. തേസം അതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാനം വിഹരതം സതി സമ്മുസ്സതി, സതിയാ സമ്മോസാ [സതിയാ സമ്മോസായ (സ്യാ.)] തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചവന്തി.
‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം അഞ്ഞതരോ സത്തോ തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി, ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി, യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ തം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി; തതോ പരം നാനുസ്സരതി.
‘സോ ഏവമാഹ – യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ ദേവാ ന ഖിഡ്ഡാപദോസികാ തേ ന അതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാ വിഹരന്തി. തേസം നാതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാനം വിഹരതം സതി ന സമ്മുസ്സതി, സതിയാ അസമ്മോസാ തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ന ചവന്തി, നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സന്തി. യേ പന മയം അഹുമ്ഹാ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ തേ മയം അതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാ വിഹരിമ്ഹാ, തേസം നോ അതിവേലം ഹസ്സഖിഡ്ഡാരതിധമ്മസമാപന്നാനം വിഹരതം സതി സമ്മുസ്സതി, സതിയാ സമ്മോസാ ഏവം [സമ്മോസാ ഏവ (സീ. പീ.) സമ്മോസാ തേ (സ്യാ. ക.)] മയം തമ്ഹാ കായാ ചുതാ, അനിച്ചാ അദ്ധുവാ അപ്പായുകാ ചവനധമ്മാ ഇത്ഥത്തം ആഗതാതി. ഏവംവിഹിതകം നോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഖിഡ്ഡാപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി. ‘തേ ഏവമാഹംസു – ഏവം ഖോ നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുതം, യഥേവായസ്മാ ഗോതമോ ആഹാ’തി. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹം, ഭഗ്ഗവ, പജാനാമി…പേ… യദഭിജാനം തഥാഗതോ നോ അനയം ആപജ്ജതി.
൪൩. ‘‘സന്തി, ഭഗ്ഗവ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ മനോപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ മനോപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമോ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കഥംവിഹിതകം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ മനോപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ മയാ പുട്ഠാ ന സമ്പായന്തി, അസമ്പായന്താ മമഞ്ഞേവ പടിപുച്ഛന്തി. തേസാഹം പുട്ഠോ ബ്യാകരോമി –
൪൪. ‘സന്താവുസോ, മനോപദോസികാ നാമ ദേവാ. തേ അതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായന്തി. തേ അതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി ചിത്താനി പദൂസേന്തി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പദുട്ഠചിത്താ കിലന്തകായാ കിലന്തചിത്താ. തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചവന്തി.
‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി, യം അഞ്ഞതരോ സത്തോ തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി. ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി, യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ തം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, തതോ പരം നാനുസ്സരതി.
‘സോ ഏവമാഹ – യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ ദേവാ ന മനോപദോസികാ തേ നാതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായന്തി. തേ നാതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി ചിത്താനി നപ്പദൂസേന്തി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അപ്പദുട്ഠചിത്താ അകിലന്തകായാ അകിലന്തചിത്താ. തേ ദേവാ തമ്ഹാ [അകിലന്തചിത്താ തമ്ഹാ (ക.)] കായാ ന ചവന്തി, നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സന്തി. യേ പന മയം അഹുമ്ഹാ മനോപദോസികാ, തേ മയം അതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായിമ്ഹാ. തേ മയം അതിവേലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിജ്ഝായന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്ഹി ചിത്താനി പദൂസിമ്ഹാ [പദോസിയിമ്ഹാ (സ്യാ.), പദൂസയിമ്ഹാ (?)]. തേ മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം പദുട്ഠചിത്താ കിലന്തകായാ കിലന്തചിത്താ. ഏവം മയം [കിലന്തചിത്താഏവ മയം (സീ. പീ.), കിലന്തചിത്താ (ക.)] തമ്ഹാ കായാ ചുതാ, അനിച്ചാ അദ്ധുവാ അപ്പായുകാ ചവനധമ്മാ ഇത്ഥത്തം ആഗതാതി. ഏവംവിഹിതകം നോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ മനോപദോസികം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി. ‘തേ ഏവമാഹംസു – ഏവം ഖോ നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുതം, യഥേവായസ്മാ ഗോതമോ ആഹാ’തി. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹം, ഭഗ്ഗവ, പജാനാമി…പേ… യദഭിജാനം തഥാഗതോ നോ അനയം ആപജ്ജതി.
൪൫. ‘‘സന്തി, ഭഗ്ഗവ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അധിച്ചസമുപ്പന്നം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അധിച്ചസമുപ്പന്നം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ ച മേ ഏവം പുട്ഠാ ‘ആമോ’തി പടിജാനന്തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘കഥംവിഹിതകം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അധിച്ചസമുപ്പന്നം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? തേ മയാ പുട്ഠാ ന സമ്പായന്തി, അസമ്പായന്താ മമഞ്ഞേവ പടിപുച്ഛന്തി. തേസാഹം പുട്ഠോ ബ്യാകരോമി –
൪൬. ‘സന്താവുസോ, അസഞ്ഞസത്താ നാമ ദേവാ. സഞ്ഞുപ്പാദാ ച പന തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചവന്തി.
‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, വിജ്ജതി. യം അഞ്ഞതരോ സത്തോ തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി. ഇത്ഥത്തം ആഗതോ സമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി, യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ തം [ഇദം പദം ബ്രഹ്മജാലസുത്തേ ന ദിസ്സതി. ഏവം (പീ. ക.)] സഞ്ഞുപ്പാദം അനുസ്സരതി, തതോ പരം നാനുസ്സരതി.
‘സോ ഏവമാഹ – അധിച്ചസമുപ്പന്നോ അത്താ ച ലോകോ ച. തം കിസ്സ ഹേതു? അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ നാഹോസിം, സോമ്ഹി ഏതരഹി അഹുത്വാ സന്തതായ [സത്തകായ (സീ. പീ.), സത്തായ (ക. സീ.)] പരിണതോതി. ഏവംവിഹിതകം നോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അധിച്ചസമുപ്പന്നം ആചരിയകം അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേഥാ’തി? ‘തേ ഏവമാഹംസു – ഏവം ഖോ നോ, ആവുസോ ഗോതമ, സുതം യഥേവായസ്മാ ഗോതമോ ആഹാ’തി. ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹം, ഭഗ്ഗവ, പജാനാമി തഞ്ച പജാനാമി, തതോ ച ഉത്തരിതരം പജാനാമി, തഞ്ച പജാനം ന പരാമസാമി, അപരാമസതോ ച മേ പച്ചത്തഞ്ഞേവ നിബ്ബുതി വിദിതാ. യദഭിജാനം തഥാഗതോ നോ അനയം ആപജ്ജതി.
൪൭. ‘‘ഏവംവാദിം ഖോ മം, ഭഗ്ഗവ, ഏവമക്ഖായിം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി – ‘വിപരീതോ സമണോ ഗോതമോ ഭിക്ഖവോ ച. സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – യസ്മിം സമയേ സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സബ്ബം തസ്മിം സമയേ അസുഭന്ത്വേവ [അസുഭന്തേവ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പജാനാതീ’തി [സഞ്ജാനാതീതി (സീ. പീ.)]. ന ഖോ പനാഹം, ഭഗ്ഗവ, ഏവം വദാമി – ‘യസ്മിം സമയേ സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സബ്ബം തസ്മിം സമയേ അസുഭന്ത്വേവ പജാനാതീ’തി. ഏവഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭഗ്ഗവ, വദാമി – ‘യസ്മിം സമയേ സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സുഭന്ത്വേവ തസ്മിം സമയേ പജാനാതീ’തി.
‘‘തേ ച, ഭന്തേ, വിപരീതാ, യേ ഭഗവന്തം വിപരീതതോ ദഹന്തി ഭിക്ഖവോ ച. ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി. പഹോതി മേ ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും, യഥാ അഹം സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.
൪൮. ‘‘ദുക്കരം ഖോ ഏതം, ഭഗ്ഗവ, തയാ അഞ്ഞദിട്ഠികേന അഞ്ഞഖന്തികേന അഞ്ഞരുചികേന അഞ്ഞത്രായോഗേന അഞ്ഞത്രാചരിയകേന സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. ഇങ്ഘ ത്വം, ഭഗ്ഗവ, യോ ച തേ അയം മയി പസാദോ, തമേവ ത്വം സാധുകമനുരക്ഖാ’’തി. ‘‘സചേ തം, ഭന്തേ, മയാ ദുക്കരം അഞ്ഞദിട്ഠികേന അഞ്ഞഖന്തികേന അഞ്ഞരുചികേന അഞ്ഞത്രായോഗേന അഞ്ഞത്രാചരിയകേന സുഭം വിമോക്ഖം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. യോ ച മേ അയം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പസാദോ, തമേവാഹം സാധുകമനുരക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ഭഗ്ഗവഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.
പാഥികസുത്തം [പാടികസുത്തന്തം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിട്ഠിതം പഠമം.