൨. മഹാനിദാനസുത്തം

പടിച്ചസമുപ്പാദോ

൯൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ [കമ്മാസദമ്മം നാമ (സ്യാ.)] കുരൂനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ ഗമ്ഭീരോ ചായം, ഭന്തേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച, അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതീ’’തി. ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, അവച, മാ ഹേവം, ആനന്ദ, അവച. ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച. ഏതസ്സ, ആനന്ദ, ധമ്മസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമയം പജാ തന്താകുലകജാതാ കുലഗണ്ഠികജാതാ [ഗുലാഗുണ്ഠികജാതാ (സീ. പീ.), ഗുണഗണ്ഠികജാതാ (സ്യാ.)] മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

൯൬. ‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജാതീ’തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ ജാതീ’തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ഭവോ’തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ ഭവോ’തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ തണ്ഹാ’തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ വേദനാ’തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ വേദനാ’തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ഫസ്സോ’തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

‘‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. ‘കിംപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം.

൯൭. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

൯൮. ‘‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം. ജാതി ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – ദേവാനം വാ ദേവത്തായ, ഗന്ധബ്ബാനം വാ ഗന്ധബ്ബത്തായ, യക്ഖാനം വാ യക്ഖത്തായ, ഭൂതാനം വാ ഭൂതത്തായ, മനുസ്സാനം വാ മനുസ്സത്തായ, ചതുപ്പദാനം വാ ചതുപ്പദത്തായ, പക്ഖീനം വാ പക്ഖിത്തായ, സരീസപാനം വാ സരീസപത്തായ [സിരിംസപാനം സിരിംസപത്തായ (സീ. സ്യാ.)], തേസം തേസഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, സത്താനം തദത്തായ ജാതി നാഭവിസ്സ. സബ്ബസോ ജാതിയാ അസതി ജാതിനിരോധാ അപി നു ഖോ ജരാമരണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ജരാമരണസ്സ, യദിദം ജാതി’’.

൯൯. ‘‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ഭവപച്ചയാ ജാതി. ഭവോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – കാമഭവോ വാ രൂപഭവോ വാ അരൂപഭവോ വാ, സബ്ബസോ ഭവേ അസതി ഭവനിരോധാ അപി നു ഖോ ജാതി പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ജാതിയാ, യദിദം ഭവോ’’.

൧൦൦. ‘‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ. ഉപാദാനഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – കാമുപാദാനം വാ ദിട്ഠുപാദാനം വാ സീലബ്ബതുപാദാനം വാ അത്തവാദുപാദാനം വാ, സബ്ബസോ ഉപാദാനേ അസതി ഉപാദാനനിരോധാ അപി നു ഖോ ഭവോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ഭവസ്സ, യദിദം ഉപാദാനം’’.

൧൦൧. ‘‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം. തണ്ഹാ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, സബ്ബസോ തണ്ഹായ അസതി തണ്ഹാനിരോധാ അപി നു ഖോ ഉപാദാനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ഉപാദാനസ്സ, യദിദം തണ്ഹാ’’.

൧൦൨. ‘‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. വേദനാ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സബ്ബസോ വേദനായ അസതി വേദനാനിരോധാ അപി നു ഖോ തണ്ഹാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ തണ്ഹായ, യദിദം വേദനാ’’.

൧൦൩. ‘‘ഇതി ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, വേദനം പടിച്ച തണ്ഹാ, തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ, പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ, ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ, വിനിച്ഛയം പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ, ഛന്ദരാഗം പടിച്ച അജ്ഝോസാനം, അജ്ഝോസാനം പടിച്ച പരിഗ്ഗഹോ, പരിഗ്ഗഹം പടിച്ച മച്ഛരിയം, മച്ഛരിയം പടിച്ച ആരക്ഖോ. ആരക്ഖാധികരണം ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി.

൧൦൪. ‘‘‘ആരക്ഖാധികരണം [ആരക്ഖം പടിച്ച ആരക്ഖാധികരണം (സ്യാ.)] ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ആരക്ഖാധികരണം ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി. ആരക്ഖോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ ആരക്ഖേ അസതി ആരക്ഖനിരോധാ അപി നു ഖോ ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാനം അനേകേസം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമ്ഭവായ യദിദം ആരക്ഖോ.

൧൦൫. ‘‘‘മച്ഛരിയം പടിച്ച ആരക്ഖോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ മച്ഛരിയം പടിച്ച ആരക്ഖോ. മച്ഛരിയഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ മച്ഛരിയേ അസതി മച്ഛരിയനിരോധാ അപി നു ഖോ ആരക്ഖോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ആരക്ഖസ്സ, യദിദം മച്ഛരിയം’’.

൧൦൬. ‘‘‘പരിഗ്ഗഹം പടിച്ച മച്ഛരിയ’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ പരിഗ്ഗഹം പടിച്ച മച്ഛരിയം. പരിഗ്ഗഹോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ പരിഗ്ഗഹേ അസതി പരിഗ്ഗഹനിരോധാ അപി നു ഖോ മച്ഛരിയം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ മച്ഛരിയസ്സ, യദിദം പരിഗ്ഗഹോ’’.

൧൦൭. ‘‘‘അജ്ഝോസാനം പടിച്ച പരിഗ്ഗഹോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ അജ്ഝോസാനം പടിച്ച പരിഗ്ഗഹോ. അജ്ഝോസാനഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ അജ്ഝോസാനേ അസതി അജ്ഝോസാനനിരോധാ അപി നു ഖോ പരിഗ്ഗഹോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ പരിഗ്ഗഹസ്സ – യദിദം അജ്ഝോസാനം’’.

൧൦൮. ‘‘‘ഛന്ദരാഗം പടിച്ച അജ്ഝോസാന’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ഛന്ദരാഗം പടിച്ച അജ്ഝോസാനം. ഛന്ദരാഗോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ ഛന്ദരാഗേ അസതി ഛന്ദരാഗനിരോധാ അപി നു ഖോ അജ്ഝോസാനം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ അജ്ഝോസാനസ്സ, യദിദം ഛന്ദരാഗോ’’.

൧൦൯. ‘‘‘വിനിച്ഛയം പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ വിനിച്ഛയം പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ. വിനിച്ഛയോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ വിനിച്ഛയേ അസതി വിനിച്ഛയനിരോധാ അപി നു ഖോ ഛന്ദരാഗോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ഛന്ദരാഗസ്സ, യദിദം വിനിച്ഛയോ’’.

൧൧൦. ‘‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ. ലാഭോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ ലാഭേ അസതി ലാഭനിരോധാ അപി നു ഖോ വിനിച്ഛയോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ വിനിച്ഛയസ്സ, യദിദം ലാഭോ’’.

൧൧൧. ‘‘‘പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ. പരിയേസനാ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സബ്ബസോ പരിയേസനായ അസതി പരിയേസനാനിരോധാ അപി നു ഖോ ലാഭോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ലാഭസ്സ, യദിദം പരിയേസനാ’’.

൧൧൨. ‘‘‘തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ. തണ്ഹാ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ, സബ്ബസോ തണ്ഹായ അസതി തണ്ഹാനിരോധാ അപി നു ഖോ പരിയേസനാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ പരിയേസനായ, യദിദം തണ്ഹാ. ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ [ഇമേ ധമ്മാ (ക.)] ദ്വയേന വേദനായ ഏകസമോസരണാ ഭവന്തി’’.

൧൧൩. ‘‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ ‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ഫസ്സോ ച ഹി, ആനന്ദ, നാഭവിസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം കസ്സചി കിമ്ഹിചി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോതസമ്ഫസ്സോ ഘാനസമ്ഫസ്സോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ കായസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, സബ്ബസോ ഫസ്സേ അസതി ഫസ്സനിരോധാ അപി നു ഖോ വേദനാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ വേദനായ, യദിദം ഫസ്സോ’’.

൧൧൪. ‘‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ. യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി യേഹി ഉദ്ദേസേഹി നാമകായസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസു ആകാരേസു തേസു ലിങ്ഗേസു തേസു നിമിത്തേസു തേസു ഉദ്ദേസേസു അസതി അപി നു ഖോ രൂപകായേ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി യേഹി ഉദ്ദേസേഹി രൂപകായസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസു ആകാരേസു…പേ… തേസു ഉദ്ദേസേസു അസതി അപി നു ഖോ നാമകായേ പടിഘസമ്ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹി…പേ… യേഹി ഉദ്ദേസേഹി നാമകായസ്സ ച രൂപകായസ്സ ച പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസു ആകാരേസു…പേ… തേസു ഉദ്ദേസേസു അസതി അപി നു ഖോ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വാ പടിഘസമ്ഫസ്സോ വാ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹി…പേ… യേഹി ഉദ്ദേസേഹി നാമരൂപസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി, തേസു ആകാരേസു …പേ… തേസു ഉദ്ദേസേസു അസതി അപി നു ഖോ ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ ഫസ്സസ്സ, യദിദം നാമരൂപം’’.

൧൧൫. ‘‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, മാതുകുച്ഛിസ്മിം ന ഓക്കമിസ്സഥ, അപി നു ഖോ നാമരൂപം മാതുകുച്ഛിസ്മിം സമുച്ചിസ്സഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഓക്കമിത്വാ വോക്കമിസ്സഥ, അപി നു ഖോ നാമരൂപം ഇത്ഥത്തായ അഭിനിബ്ബത്തിസ്സഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, ദഹരസ്സേവ സതോ വോച്ഛിജ്ജിസ്സഥ കുമാരകസ്സ വാ കുമാരികായ വാ, അപി നു ഖോ നാമരൂപം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ നാമരൂപസ്സ – യദിദം വിഞ്ഞാണം’’.

൧൧൬. ‘‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, തദാനന്ദ, ഇമിനാപേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, നാമരൂപേ പതിട്ഠം ന ലഭിസ്സഥ, അപി നു ഖോ ആയതിം ജാതിജരാമരണം ദുക്ഖസമുദയസമ്ഭവോ [ജാതിജരാമരണദുക്ഖസമുദയസമ്ഭവോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു ഏതം നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ വിഞ്ഞാണസ്സ യദിദം നാമരൂപം. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ജായേഥ വാ ജീയേഥ [ജിയ്യേഥ (ക.)] വാ മീയേഥ [മിയ്യേഥ (ക.)] വാ ചവേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ. ഏത്താവതാ അധിവചനപഥോ, ഏത്താവതാ നിരുത്തിപഥോ, ഏത്താവതാ പഞ്ഞത്തിപഥോ, ഏത്താവതാ പഞ്ഞാവചരം, ഏത്താവതാ വട്ടം വത്തതി ഇത്ഥത്തം പഞ്ഞാപനായ യദിദം നാമരൂപം സഹ വിഞ്ഞാണേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ പവത്തതി.

അത്തപഞ്ഞത്തി

൧൧൭. ‘‘കിത്താവതാ ച, ആനന്ദ, അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി? രൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി – ‘‘രൂപീ മേ പരിത്തോ അത്താ’’തി. രൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി – ‘രൂപീ മേ അനന്തോ അത്താ’തി. അരൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി – ‘അരൂപീ മേ പരിത്തോ അത്താ’തി. അരൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി – ‘അരൂപീ മേ അനന്തോ അത്താ’തി.

൧൧൮. ‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപിം [രൂപീ (ക.)] പരിത്തത്താനുദിട്ഠി അനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപിം [രൂപീ (ക.)] അനന്തത്താനുദിട്ഠി അനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, അരൂപിം [അരൂപീ (ക.)] പരിത്തത്താനുദിട്ഠി അനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, അരൂപിം [അരൂപീ (ക.)] അനന്തത്താനുദിട്ഠി അനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, അത്താനം പഞ്ഞപേന്തോ പഞ്ഞപേതി.

നഅത്തപഞ്ഞത്തി

൧൧൯. ‘‘കിത്താവതാ ച, ആനന്ദ, അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി? രൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി – ‘രൂപീ മേ പരിത്തോ അത്താ’തി. രൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി – ‘രൂപീ മേ അനന്തോ അത്താ’തി. അരൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി – ‘അരൂപീ മേ പരിത്തോ അത്താ’തി. അരൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി – ‘അരൂപീ മേ അനന്തോ അത്താ’തി.

൧൨൦. ‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ രൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ന ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപിം പരിത്തത്താനുദിട്ഠി നാനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ രൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ന ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപിം അനന്തത്താനുദിട്ഠി നാനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ അരൂപിം പരിത്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ന ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, അരൂപിം പരിത്തത്താനുദിട്ഠി നാനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി. ഏതരഹി വാ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, തത്ഥ ഭാവിം വാ സോ അരൂപിം അനന്തം അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി, ‘അതഥം വാ പന സന്തം തഥത്തായ ഉപകപ്പേസ്സാമീ’തി ഇതി വാ പനസ്സ ന ഹോതി. ഏവം സന്തം ഖോ, ആനന്ദ, അരൂപിം അനന്തത്താനുദിട്ഠി നാനുസേതീതി ഇച്ചാലം വചനായ. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, അത്താനം ന പഞ്ഞപേന്തോ ന പഞ്ഞപേതി.

അത്തസമനുപസ്സനാ

൧൨൧. ‘‘കിത്താവതാ ച, ആനന്ദ, അത്താനം സമനുപസ്സമാനോ സമനുപസ്സതി? വേദനം വാ ഹി, ആനന്ദ, അത്താനം സമനുപസ്സമാനോ സമനുപസ്സതി – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി. ‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ’തി ഇതി വാ ഹി, ആനന്ദ, അത്താനം സമനുപസ്സമാനോ സമനുപസ്സതി. ‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, നോപി അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ, അത്താ മേ വേദിയതി, വേദനാധമ്മോ ഹി മേ അത്താ’തി ഇതി വാ ഹി, ആനന്ദ, അത്താനം സമനുപസ്സമാനോ സമനുപസ്സതി.

൧൨൨. ‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ ഏവമാഹ – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, ആവുസോ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമാസം ഖോ ത്വം തിസ്സന്നം വേദനാനം കതമം അത്തതോ സമനുപസ്സസീ’തി? യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; സുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; ദുക്ഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി; അദുക്ഖമസുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി.

൧൨൩. ‘‘സുഖാപി ഖോ, ആനന്ദ, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ദുക്ഖാപി ഖോ, ആനന്ദ, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. അദുക്ഖമസുഖാപി ഖോ, ആനന്ദ, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. തസ്സ സുഖം വേദനം വേദിയമാനസ്സ ‘ഏസോ മേ അത്താ’തി ഹോതി. തസ്സായേവ സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ‘ബ്യഗാ [ബ്യഗ്ഗാ (സീ. ക.)] മേ അത്താ’തി ഹോതി. ദുക്ഖം വേദനം വേദിയമാനസ്സ ‘ഏസോ മേ അത്താ’തി ഹോതി. തസ്സായേവ ദുക്ഖായ വേദനായ നിരോധാ ‘ബ്യഗാ മേ അത്താ’തി ഹോതി. അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനസ്സ ‘ഏസോ മേ അത്താ’തി ഹോതി. തസ്സായേവ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ നിരോധാ ‘ബ്യഗാ മേ അത്താ’തി ഹോതി. ഇതി സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അനിച്ചസുഖദുക്ഖവോകിണ്ണം ഉപ്പാദവയധമ്മം അത്താനം സമനുപസ്സമാനോ സമനുപസ്സതി, യോ സോ ഏവമാഹ – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏതേന പേതം നക്ഖമതി – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സിതും.

൧൨൪. ‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘യത്ഥ പനാവുസോ, സബ്ബസോ വേദയിതം നത്ഥി അപി നു ഖോ, തത്ഥ ‘‘അയമഹമസ്മീ’’തി സിയാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏതേന പേതം നക്ഖമതി – ‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സിതും.

൧൨൫. ‘‘തത്രാനന്ദ, യോ സോ ഏവമാഹ – ‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, നോപി അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ, അത്താ മേ വേദിയതി, വേദനാധമ്മോ ഹി മേ അത്താ’തി. സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – വേദനാ ച ഹി, ആവുസോ, സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അപരിസേസാ നിരുജ്ഝേയ്യും. സബ്ബസോ വേദനായ അസതി വേദനാനിരോധാ അപി നു ഖോ തത്ഥ ‘അയമഹമസ്മീ’തി സിയാ’’തി? ‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏതേന പേതം നക്ഖമതി – ‘‘ന ഹേവ ഖോ മേ വേദനാ അത്താ, നോപി അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താ, അത്താ മേ വേദിയതി, വേദനാധമ്മോ ഹി മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സിതും.

൧൨൬. ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു നേവ വേദനം അത്താനം സമനുപസ്സതി, നോപി അപ്പടിസംവേദനം അത്താനം സമനുപസ്സതി, നോപി ‘അത്താ മേ വേദിയതി, വേദനാധമ്മോ ഹി മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. സോ ഏവം ന സമനുപസ്സന്തോ ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി, അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം [അപരിതസ്സനം (ക.)] പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി, ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവം വിമുത്തചിത്തം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖും യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ ഇതിസ്സ [ഇതി സാ (അട്ഠകഥായം പാഠന്തരം)] ദിട്ഠീ’തി, തദകല്ലം. ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’തി, തദകല്ലം. ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’തി, തദകല്ലം. ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’തി, തദകല്ലം. തം കിസ്സ ഹേതു? യാവതാ, ആനന്ദ, അധിവചനം യാവതാ അധിവചനപഥോ, യാവതാ നിരുത്തി യാവതാ നിരുത്തിപഥോ, യാവതാ പഞ്ഞത്തി യാവതാ പഞ്ഞത്തിപഥോ, യാവതാ പഞ്ഞാ യാവതാ പഞ്ഞാവചരം, യാവതാ വട്ടം [യാവതാ വട്ടം വട്ടതി (ക. സീ.)], യാവതാ വട്ടതി [യാവതാ വട്ടം വട്ടതി (ക. സീ.)], തദഭിഞ്ഞാവിമുത്തോ ഭിക്ഖു, തദഭിഞ്ഞാവിമുത്തം ഭിക്ഖും ‘ന ജാനാതി ന പസ്സതി ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’തി, തദകല്ലം.

സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതി

൧൨൭. ‘‘സത്ത ഖോ, ആനന്ദ [സത്ത ഖോ ഇമാ ആനന്ദ (ക. സീ. സ്യാ.)], വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, ദ്വേ ആയതനാനി. കതമാ സത്ത? സന്താനന്ദ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ, ഏകച്ചേ ച ദേവാ, ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ. അയം ദുതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം തതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം ചതുത്ഥീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം പഞ്ചമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം ഛട്ഠീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. സന്താനന്ദ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം സത്തമീ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി. അസഞ്ഞസത്തായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമേവ ദുതിയം.

൧൨൮. ‘‘തത്രാനന്ദ, യായം പഠമാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ, ഏകച്ചേ ച ദേവാ, ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. യോ നു ഖോ, ആനന്ദ, തഞ്ച പജാനാതി, തസ്സാ ച സമുദയം പജാനാതി, തസ്സാ ച അത്ഥങ്ഗമം പജാനാതി, തസ്സാ ച അസ്സാദം പജാനാതി, തസ്സാ ച ആദീനവം പജാനാതി, തസ്സാ ച നിസ്സരണം പജാനാതി, കല്ലം നു തേന തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’…പേ… ‘‘തത്രാനന്ദ, യമിദം അസഞ്ഞസത്തായതനം. യോ നു ഖോ, ആനന്ദ, തഞ്ച പജാനാതി, തസ്സ ച സമുദയം പജാനാതി, തസ്സ ച അത്ഥങ്ഗമം പജാനാതി, തസ്സ ച അസ്സാദം പജാനാതി, തസ്സ ച ആദീനവം പജാനാതി, തസ്സ ച നിസ്സരണം പജാനാതി, കല്ലം നു തേന തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തത്രാനന്ദ, യമിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. യോ നു ഖോ, ആനന്ദ, തഞ്ച പജാനാതി, തസ്സ ച സമുദയം പജാനാതി, തസ്സ ച അത്ഥങ്ഗമം പജാനാതി, തസ്സ ച അസ്സാദം പജാനാതി, തസ്സ ച ആദീനവം പജാനാതി, തസ്സ ച നിസ്സരണം പജാനാതി, കല്ലം നു തേന തദഭിനന്ദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമാസഞ്ച സത്തന്നം വിഞ്ഞാണട്ഠിതീനം ഇമേസഞ്ച ദ്വിന്നം ആയതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി, അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞാവിമുത്തോ.

അട്ഠ വിമോക്ഖാ

൧൨൯. ‘‘അട്ഠ ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, വിമോക്ഖാ. കതമേ അട്ഠ? രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി അയം പഠമോ വിമോക്ഖോ. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി, അയം ദുതിയോ വിമോക്ഖോ. സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതി, അയം തതിയോ വിമോക്ഖോ. സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം ചതുത്ഥോ വിമോക്ഖോ. സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം പഞ്ചമോ വിമോക്ഖോ. സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം ഛട്ഠോ വിമോക്ഖോ. സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ’യതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം സത്തമോ വിമോക്ഖോ. സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം അട്ഠമോ വിമോക്ഖോ. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, അട്ഠ വിമോക്ഖാ.

൧൩൦. ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ അനുലോമമ്പി സമാപജ്ജതി, പടിലോമമ്പി സമാപജ്ജതി, അനുലോമപടിലോമമ്പി സമാപജ്ജതി, യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം വുച്ചതാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. ഇമായ ച ആനന്ദ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തിയാ അഞ്ഞാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തി ഉത്തരിതരാ വാ പണീതതരാ വാ നത്ഥീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാനിദാനസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.