൧൦. പായാസിസുത്തം

൪൦൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ കുമാരകസ്സപോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന സേതബ്യാ നാമ കോസലാനം നഗരം തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ കുമാരകസ്സപോ സേതബ്യായം വിഹരതി ഉത്തരേന സേതബ്യം സിംസപാവനേ [സീസപാവനേ (സ്യാ.)]. തേന ഖോ പന സമയേന പായാസി രാജഞ്ഞോ സേതബ്യം അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം ബ്രഹ്മദേയ്യം.

പായാസിരാജഞ്ഞവത്ഥു

൪൦൭. തേന ഖോ പന സമയേന പായാസിസ്സ രാജഞ്ഞസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം [സുകടക്കടാനം (സീ. പീ.)] കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. അസ്സോസും ഖോ സേതബ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ കുമാരകസ്സപോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സേതബ്യം അനുപ്പത്തോ സേതബ്യായം വിഹരതി ഉത്തരേന സേതബ്യം സിംസപാവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം കുമാരകസ്സപം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ [ബുദ്ധോ (സ്യാ. ക.)] ചേവ അരഹാ ച. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’’തി. അഥ ഖോ സേതബ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സേതബ്യായ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതാ ഉത്തരേനമുഖാ ഗച്ഛന്തി യേന സിംസപാവനം [യേന സിംസപാവനം, തേനുപസങ്കമന്തി (സീ. പീ.)].

൪൦൮. തേന ഖോ പന സമയേന പായാസി രാജഞ്ഞോ ഉപരിപാസാദേ ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ ഹോതി. അദ്ദസാ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ സേതബ്യകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ സേതബ്യായ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതേ ഉത്തരേനമുഖേ ഗച്ഛന്തേ യേന സിംസപാവനം [യേന സിംസപാവനം, തേനുപസങ്കമന്തേ (സീ. പീ.)], ദിസ്വാ ഖത്തം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഖത്തേ, സേതബ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സേതബ്യായ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതാ ഉത്തരേനമുഖാ ഗച്ഛന്തി യേന സിംസപാവന’’ന്തി [ഏത്ഥ പന സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി, നത്ഥി പാഠന്തരം]?

‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭോ, സമണോ കുമാരകസ്സപോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സേതബ്യം അനുപ്പത്തോ സേതബ്യായം വിഹരതി ഉത്തരേന സേതബ്യം സിംസപാവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം കുമാരകസ്സപം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ ചേവ അരഹാ ചാ’തി [അരഹാ ച (സ്യാ. ക.)]. തമേതേ [തമേനം തേ (സീ. ക.), തമേനം (പീ.)] ഭവന്തം കുമാരകസ്സപം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഖത്തേ, യേന സേതബ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സേതബ്യകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഏവം വദേഹി – ‘പായാസി, ഭോ, രാജഞ്ഞോ ഏവമാഹ – ആഗമേന്തു കിര ഭവന്തോ, പായാസിപി രാജഞ്ഞോ സമണം കുമാരകസ്സപം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’തി. പുരാ സമണോ കുമാരകസ്സപോ സേതബ്യകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ബാലേ അബ്യത്തേ സഞ്ഞാപേതി – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി. നത്ഥി ഹി, ഭോ ഖത്തേ, പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ സോ ഖത്താ പായാസിസ്സ രാജഞ്ഞസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സേതബ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സേതബ്യകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഏതദവോച – ‘‘പായാസി, ഭോ, രാജഞ്ഞോ ഏവമാഹ, ആഗമേന്തു കിര ഭവന്തോ, പായാസിപി രാജഞ്ഞോ സമണം കുമാരകസ്സപം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’തി.

൪൦൯. അഥ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ സേതബ്യകേഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി പരിവുതോ യേന സിംസപാവനം യേനായസ്മാ കുമാരകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ കുമാരകസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സേതബ്യകാപി ഖോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ അപ്പേകച്ചേ ആയസ്മന്തം കുമാരകസ്സപം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ആയസ്മതാ കുമാരകസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു; സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ യേനായസ്മാ കുമാരകസ്സപോ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

നത്ഥികവാദോ

൪൧൦. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ ആയസ്മന്തം കുമാരകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ കസ്സപ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘നാഹം, രാജഞ്ഞ, ഏവംവാദിം ഏവംദിട്ഠിം അദ്ദസം വാ അസ്സോസിം വാ. കഥഞ്ഹി നാമ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി?

ചന്ദിമസൂരിയഉപമാ

൪൧൧. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, രാജഞ്ഞ, ഇമേ ചന്ദിമസൂരിയാ ഇമസ്മിം വാ ലോകേ പരസ്മിം വാ, ദേവാ വാ തേ മനുസ്സാ വാ’’തി? ‘‘ഇമേ, ഭോ കസ്സപ, ചന്ദിമസൂരിയാ പരസ്മിം ലോകേ, ന ഇമസ്മിം; ദേവാ തേ ന മനുസ്സാ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി.

൪൧൨. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ, യേന തേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘യഥാ കഥം വിയ, രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലൂ ബ്യാപന്നചിത്താ മിച്ഛാദിട്ഠീ. തേ അപരേന സമയേന ആബാധികാ ഹോന്തി ദുക്ഖിതാ ബാള്ഹഗിലാനാ. യദാഹം ജാനാമി – ‘ന ദാനിമേ ഇമമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠഹിസ്സന്തീ’തി ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സന്തി ഖോ, ഭോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യേ തേ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലൂ ബ്യാപന്നചിത്താ മിച്ഛാദിട്ഠീ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തീ’തി. ഭവന്തോ ഖോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലൂ ബ്യാപന്നചിത്താ മിച്ഛാദിട്ഠീ. സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഭവന്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സന്തി. സചേ, ഭോ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാഥ, യേന മേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേയ്യാഥ – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി. ഭവന്തോ ഖോ പന മേ സദ്ധായികാ പച്ചയികാ, യം ഭവന്തേഹി ദിട്ഠം, യഥാ സാമം ദിട്ഠം ഏവമേതം ഭവിസ്സതീ’തി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ നേവ ആഗന്ത്വാ ആരോചേന്തി, ന പന ദൂതം പഹിണന്തി. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

ചോരഉപമാ

൪൧൩. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, രാജഞ്ഞ, ഇധ തേ പുരിസാ ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ഭന്തേ, ചോരോ ആഗുചാരീ; ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ [കാരേത്വാ (സ്യാ. ക.)] ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം [രഥിയായ രഥിയം (ബഹൂസൂ)] സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ആഘാതനേ സീസം ഛിന്ദഥാ’തി. തേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥികായ രഥികം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ആഘാതനേ നിസീദാപേയ്യും. ലഭേയ്യ നു ഖോ സോ ചോരോ ചോരഘാതേസു – ‘ആഗമേന്തു താവ ഭവന്തോ ചോരഘാതാ, അമുകസ്മിം മേ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, യാവാഹം തേസം ഉദ്ദിസിത്വാ ആഗച്ഛാമീ’തി, ഉദാഹു വിപ്പലപന്തസ്സേവ ചോരഘാതാ സീസം ഛിന്ദേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി സോ, ഭോ കസ്സപ, ചോരോ ലഭേയ്യ ചോരഘാതേസു – ‘ആഗമേന്തു താവ ഭവന്തോ ചോരഘാതാ അമുകസ്മിം മേ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, യാവാഹം തേസം ഉദ്ദിസിത്വാ ആഗച്ഛാമീ’തി. അഥ ഖോ നം വിപ്പലപന്തസ്സേവ ചോരഘാതാ സീസം ഛിന്ദേയ്യു’’ന്തി. ‘‘സോ ഹി നാമ, രാജഞ്ഞ, ചോരോ മനുസ്സോ മനുസ്സഭൂതേസു ചോരഘാതേസു ന ലഭിസ്സതി – ‘ആഗമേന്തു താവ ഭവന്തോ ചോരഘാതാ, അമുകസ്മിം മേ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, യാവാഹം തേസം ഉദ്ദിസിത്വാ ആഗച്ഛാമീ’തി. കിം പന തേ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലൂ ബ്യാപന്നചിത്താ മിച്ഛാദിട്ഠീ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ ലഭിസ്സന്തി നിരയപാലേസു – ‘ആഗമേന്തു താവ ഭവന്തോ നിരയപാലാ, യാവ മയം പായാസിസ്സ രാജഞ്ഞസ്സ ഗന്ത്വാ ആരോചേമ – ‘‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി? ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൧൪. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ യേന തേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘യഥാ കഥം വിയ, രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ അനഭിജ്ഝാലൂ അബ്യാപന്നചിത്താ സമ്മാദിട്ഠീ. തേ അപരേന സമയേന ആബാധികാ ഹോന്തി ദുക്ഖിതാ ബാള്ഹഗിലാനാ. യദാഹം ജാനാമി – ‘ന ദാനിമേ ഇമമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠഹിസ്സന്തീ’തി ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സന്തി ഖോ, ഭോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യേ തേ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ അനഭിജ്ഝാലൂ അബ്യാപന്നചിത്താ സമ്മാദിട്ഠീ തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീതി. ഭവന്തോ ഖോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ അനഭിജ്ഝാലൂ അബ്യാപന്നചിത്താ സമ്മാദിട്ഠീ. സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഭവന്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സന്തി. സചേ, ഭോ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാഥ, യേന മേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേയ്യാഥ – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി. ഭവന്തോ ഖോ പന മേ സദ്ധായികാ പച്ചയികാ, യം ഭവന്തേഹി ദിട്ഠം, യഥാ സാമം ദിട്ഠം ഏവമേതം ഭവിസ്സതീ’തി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ നേവ ആഗന്ത്വാ ആരോചേന്തി, ന പന ദൂതം പഹിണന്തി. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

ഗൂഥകൂപപുരിസഉപമാ

൪൧൫. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ [ഉപമായപിധേകച്ചേ (സീ. സ്യാ.), ഉപമായപിഇധേകച്ചേ (പീ.)] വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, രാജഞ്ഞ, പുരിസോ ഗൂഥകൂപേ സസീസകം [സസീസകോ (സ്യാ.)] നിമുഗ്ഗോ അസ്സ. അഥ ത്വം പുരിസേ ആണാപേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തം പുരിസം തമ്ഹാ ഗൂഥകൂപാ ഉദ്ധരഥാ’തി. തേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം തമ്ഹാ ഗൂഥകൂപാ ഉദ്ധരേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തസ്സ പുരിസസ്സ കായാ വേളുപേസികാഹി ഗൂഥം സുനിമ്മജ്ജിതം നിമ്മജ്ജഥാ’തി. തേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ കായാ വേളുപേസികാഹി ഗൂഥം സുനിമ്മജ്ജിതം നിമ്മജ്ജേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തസ്സ പുരിസസ്സ കായം പണ്ഡുമത്തികായ തിക്ഖത്തും സുബ്ബട്ടിതം ഉബ്ബട്ടേഥാ’തി [സുപ്പട്ടിതം ഉപ്പട്ടേഥാതി (ക.)]. തേ തസ്സ പുരിസസ്സ കായം പണ്ഡുമത്തികായ തിക്ഖത്തും സുബ്ബട്ടിതം ഉബ്ബട്ടേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തം പുരിസം തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ സുഖുമേന ചുണ്ണേന തിക്ഖത്തും സുപ്പധോതം കരോഥാ’തി. തേ തം പുരിസം തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ സുഖുമേന ചുണ്ണേന തിക്ഖത്തും സുപ്പധോതം കരേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തസ്സ പുരിസസ്സ കേസമസ്സും കപ്പേഥാ’തി. തേ തസ്സ പുരിസസ്സ കേസമസ്സും കപ്പേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തസ്സ പുരിസസ്സ മഹഗ്ഘഞ്ച മാലം മഹഗ്ഘഞ്ച വിലേപനം മഹഗ്ഘാനി ച വത്ഥാനി ഉപഹരഥാ’തി. തേ തസ്സ പുരിസസ്സ മഹഗ്ഘഞ്ച മാലം മഹഗ്ഘഞ്ച വിലേപനം മഹഗ്ഘാനി ച വത്ഥാനി ഉപഹരേയ്യും. തേ ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തേന ഹി, ഭോ, തം പുരിസം പാസാദം ആരോപേത്വാ പഞ്ചകാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേഥാ’തി. തേ തം പുരിസം പാസാദം ആരോപേത്വാ പഞ്ചകാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേയ്യും.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാജഞ്ഞ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ സുന്ഹാതസ്സ സുവിലിത്തസ്സ സുകപ്പിതകേസമസ്സുസ്സ ആമുക്കമാലാഭരണസ്സ ഓദാതവത്ഥവസനസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതസ്സ സമങ്ഗീഭൂതസ്സ പരിചാരയമാനസ്സ പുനദേവ തസ്മിം ഗൂഥകൂപേ നിമുജ്ജിതുകാമതാ [നിമുജ്ജിതുകാമ്യതാ (സ്യാ. ക.)] അസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ കസ്സപ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസുചി, ഭോ കസ്സപ, ഗൂഥകൂപോ അസുചി ചേവ അസുചിസങ്ഖാതോ ച ദുഗ്ഗന്ധോ ച ദുഗ്ഗന്ധസങ്ഖാതോ ച ജേഗുച്ഛോ ച ജേഗുച്ഛസങ്ഖാതോ ച പടികൂലോ ച പടികൂലസങ്ഖാതോ ചാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജഞ്ഞ, മനുസ്സാ ദേവാനം അസുചീ ചേവ അസുചിസങ്ഖാതാ ച, ദുഗ്ഗന്ധാ ച ദുഗ്ഗന്ധസങ്ഖാതാ ച, ജേഗുച്ഛാ ച ജേഗുച്ഛസങ്ഖാതാ ച, പടികൂലാ ച പടികൂലസങ്ഖാതാ ച. യോജനസതം ഖോ, രാജഞ്ഞ, മനുസ്സഗന്ധോ ദേവേ ഉബ്ബാധതി. കിം പന തേ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ അനഭിജ്ഝാലൂ അബ്യാപന്നചിത്താ സമ്മാദിട്ഠീ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ തേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേസ്സന്തി – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി? ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൧൬. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ …പേ… ‘‘അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… ``യഥാ കഥം വിയ, രാജഞ്ഞാതി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ, തേ അപരേന സമയേന ആബാധികാ ഹോന്തി ദുക്ഖിതാ ബാള്ഹഗിലാനാ. യദാഹം ജാനാമി – ‘ന ദാനിമേ ഇമമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠഹിസ്സന്തീ’തി ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘സന്തി ഖോ, ഭോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – യേ തേ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതന്തി. ഭവന്തോ ഖോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ. സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഭവന്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സന്തി, ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം. സചേ, ഭോ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാഥ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം, യേന മേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേയ്യാഥ – `ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോതി. ഭവന്തോ ഖോ പന മേ സദ്ധായികാ പച്ചയികാ, യം ഭവന്തേഹി ദിട്ഠം, യഥാ സാമം ദിട്ഠം ഏവമേതം ഭവിസ്സതീതി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ നേവ ആഗന്ത്വാ ആരോചേന്തി, ന പന ദൂതം പഹിണന്തി. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

താവതിംസദേവഉപമാ

൪൧൭. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി; യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. യം ഖോ പന, രാജഞ്ഞ, മാനുസ്സകം വസ്സസതം, ദേവാനം താവതിംസാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ [രത്തിദിവോ (ക.)], തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ, തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ, തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബം വസ്സസഹസ്സം ദേവാനം താവതിംസാനം ആയുപ്പമാണം. യേ തേ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം. സചേ പന തേസം ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘യാവ മയം ദ്വേ വാ തീണി വാ രത്തിന്ദിവാ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേമ, അഥ മയം പായാസിസ്സ രാജഞ്ഞസ്സ ഗന്ത്വാ ആരോചേയ്യാമ – ‘‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. അപി നു തേ ആഗന്ത്വാ ആരോചേയ്യും – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ കസ്സപ. അപി ഹി മയം, ഭോ കസ്സപ, ചിരം കാലങ്കതാപി ഭവേയ്യാമ. കോ പനേതം ഭോതോ കസ്സപസ്സ ആരോചേതി – ‘അത്ഥി ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ ‘ഏവംദീഘായുകാ ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ. ന മയം ഭോതോ കസ്സപസ്സ സദ്ദഹാമ – ‘അത്ഥി ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ ‘ഏവംദീഘായുകാ ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ’’തി.

ജച്ചന്ധഉപമാ

൪൧൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, രാജഞ്ഞ, ജച്ചന്ധോ പുരിസോ ന പസ്സേയ്യ കണ്ഹ – സുക്കാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ നീലകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ പീതകാനി [മഞ്ജേട്ഠകാനി (സ്യാ.)] രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ലോഹിതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ സമവിസമം, ന പസ്സേയ്യ താരകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ചന്ദിമസൂരിയേ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘നത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, നത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി നീലകാനി രൂപാനി, നത്ഥി നീലകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി പീതകാനി രൂപാനി, നത്ഥി പീതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി ലോഹിതകാനി രൂപാനി, നത്ഥി ലോഹിതകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, നത്ഥി മഞ്ജിട്ഠകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി സമവിസമം, നത്ഥി സമവിസമസ്സ ദസ്സാവീ. നത്ഥി താരകാനി രൂപാനി, നത്ഥി താരകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. നത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാ, നത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാനം ദസ്സാവീ. അഹമേതം ന ജാനാമി, അഹമേതം ന പസ്സാമി, തസ്മാ തം നത്ഥീ’തി. സമ്മാ നു ഖോ സോ, രാജഞ്ഞ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ കസ്സപ. അത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, അത്ഥി കണ്ഹസുക്കാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. അത്ഥി നീലകാനി രൂപാനി, അത്ഥി നീലകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ…പേ… അത്ഥി സമവിസമം, അത്ഥി സമവിസമസ്സ ദസ്സാവീ. അത്ഥി താരകാനി രൂപാനി, അത്ഥി താരകാനം രൂപാനം ദസ്സാവീ. അത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാ, അത്ഥി ചന്ദിമസൂരിയാനം ദസ്സാവീ. ‘അഹമേതം ന ജാനാമി, അഹമേതം ന പസ്സാമി, തസ്മാ തം നത്ഥീ’തി. ന ഹി സോ, ഭോ കസ്സപ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ജച്ചന്ധൂപമോ മഞ്ഞേ പടിഭാസി യം മം ത്വം ഏവം വദേസി’’.

‘‘കോ പനേതം ഭോതോ കസ്സപസ്സ ആരോചേതി – ‘അത്ഥി ദേവാ താവതിംസാ’’തി വാ, ‘ഏവംദീഘായുകാ ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ? ന മയം ഭോതോ കസ്സപസ്സ സദ്ദഹാമ – ‘അത്ഥി ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ ‘ഏവംദീഘായുകാ ദേവാ താവതിംസാ’തി വാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, രാജഞ്ഞ, ഏവം പരോ ലോകോ ദട്ഠബ്ബോ, യഥാ ത്വം മഞ്ഞസി ഇമിനാ മംസചക്ഖുനാ. യേ ഖോ തേ രാജഞ്ഞ സമണബ്രാഹ്മണാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവന്തി, തേ തത്ഥ അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരന്താ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേന്തി. തേ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന ഇമം ചേവ ലോകം പസ്സന്തി പരഞ്ച സത്തേ ച ഓപപാതികേ. ഏവഞ്ച ഖോ, രാജഞ്ഞ, പരോ ലോകോ ദട്ഠബ്ബോ; നത്വേവ യഥാ ത്വം മഞ്ഞസി ഇമിനാ മംസചക്ഖുനാ. ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൧൯. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ…പേ… അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… യഥാ കഥം വിയ, രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭോ കസ്സപ, പസ്സാമി സമണബ്രാഹ്മണേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ ജീവിതുകാമേ അമരിതുകാമേ സുഖകാമേ ദുക്ഖപടികൂലേ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭോ കസ്സപ, ഏവം ഹോതി – സചേ ഖോ ഇമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ഏവം ജാനേയ്യും – ‘ഇതോ നോ മതാനം സേയ്യോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇദാനിമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ വിസം വാ ഖാദേയ്യും, സത്ഥം വാ ആഹരേയ്യും, ഉബ്ബന്ധിത്വാ വാ കാലങ്കരേയ്യും, പപാതേ വാ പപതേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ ഇമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ന ഏവം ജാനന്തി – ‘ഇതോ നോ മതാനം സേയ്യോ ഭവിസ്സതീ’തി, തസ്മാ ഇമേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ജീവിതുകാമാ അമരിതുകാമാ സുഖകാമാ ദുക്ഖപടികൂലാ അത്താനം ന മാരേന്തി [( ) നത്ഥി (സ്യാ. പീ.)]. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

ഗബ്ഭിനീഉപമാ

൪൨൦. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ പജാപതിയോ അഹേസും. ഏകിസ്സാ പുത്തോ അഹോസി ദസവസ്സുദ്ദേസികോ വാ ദ്വാദസവസ്സുദ്ദേസികോ വാ, ഏകാ ഗബ്ഭിനീ ഉപവിജഞ്ഞാ. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ കാലമകാസി. അഥ ഖോ സോ മാണവകോ മാതുസപത്തിം [മാതുസപതിം (സ്യാ.)] ഏതദവോച – ‘യമിദം, ഭോതി, ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ രജതം വാ ജാതരൂപം വാ, സബ്ബം തം മയ്ഹം; നത്ഥി തുയ്ഹേത്ഥ കിഞ്ചി. പിതു മേ [പിതു മേ സന്തകോ (സ്യാ.)] ഭോതി, ദായജ്ജം നിയ്യാദേഹീ’തി [നീയ്യാതേഹീതി (സീ. പീ.)]. ഏവം വുത്തേ സാ ബ്രാഹ്മണീ തം മാണവകം ഏതദവോച – ‘ആഗമേഹി താവ, താത, യാവ വിജായാമി. സചേ കുമാരകോ ഭവിസ്സതി, തസ്സപി ഏകദേസോ ഭവിസ്സതി; സചേ കുമാരികാ ഭവിസ്സതി, സാപി തേ ഓപഭോഗ്ഗാ [ഉപഭോഗ്ഗാ (സ്യാ.)] ഭവിസ്സതീ’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ മാണവകോ മാതുസപത്തിം ഏതദവോച – ‘യമിദം, ഭോതി, ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ രജതം വാ ജാതരൂപം വാ, സബ്ബം തം മയ്ഹം; നത്ഥി തുയ്ഹേത്ഥ കിഞ്ചി. പിതു മേ, ഭോതി, ദായജ്ജം നിയ്യാദേഹീ’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സാ ബ്രാഹ്മണീ തം മാണവകം ഏതദവോച – ‘ആഗമേഹി താവ, താത, യാവ വിജായാമി. സചേ കുമാരകോ ഭവിസ്സതി, തസ്സപി ഏകദേസോ ഭവിസ്സതി; സചേ കുമാരികാ ഭവിസ്സതി സാപി തേ ഓപഭോഗ്ഗാ [ഉപഭോഗ്ഗാ (സ്യാ.)] ഭവിസ്സതീ’തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ മാണവകോ മാതുസപത്തിം ഏതദവോച – ‘യമിദം, ഭോതി, ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ രജതം വാ ജാതരൂപം വാ, സബ്ബം തം മയ്ഹം; നത്ഥി തുയ്ഹേത്ഥ കിഞ്ചി. പിതു മേ, ഭോതി, ദായജ്ജം നിയ്യാദേഹീ’തി.

‘‘അഥ ഖോ സാ ബ്രാഹ്മണീ സത്ഥം ഗഹേത്വാ ഓവരകം പവിസിത്വാ ഉദരം ഓപാദേസി [ഉപ്പാതേസി (സ്യാ.)] – ‘യാവ വിജായാമി യദി വാ കുമാരകോ യദി വാ കുമാരികാ’തി. സാ അത്താനം ചേവ ജീവിതഞ്ച ഗബ്ഭഞ്ച സാപതേയ്യഞ്ച വിനാസേസി. യഥാ തം ബാലാ അബ്യത്താ അനയബ്യസനം ആപന്നാ അയോനിസോ ദായജ്ജം ഗവേസന്തീ, ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ബാലോ അബ്യത്തോ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിസ്സസി അയോനിസോ പരലോകം ഗവേസന്തോ; സേയ്യഥാപി സാ ബ്രാഹ്മണീ ബാലാ അബ്യത്താ അനയബ്യസനം ആപന്നാ അയോനിസോ ദായജ്ജം ഗവേസന്തീ. ന ഖോ, രാജഞ്ഞ, സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ അപക്കം പരിപാചേന്തി; അപി ച പരിപാകം ആഗമേന്തി. പണ്ഡിതാനം അത്ഥോ ഹി, രാജഞ്ഞ, സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലവന്താനം കല്യാണധമ്മാനം ജീവിതേന. യഥാ യഥാ ഖോ, രാജഞ്ഞ, സമണബ്രാഹ്മണാ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി, തഥാ തഥാ ബഹും പുഞ്ഞം പസവന്തി, ബഹുജനഹിതായ ച പടിപജ്ജന്തി ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൨൧. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ…പേ… അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… യഥാ കഥം വിയ, രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, പുരിസാ ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തി – ‘അയം തേ, ഭന്തേ, ചോരോ ആഗുചാരീ; ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം ജീവന്തംയേവ കുമ്ഭിയാ പക്ഖിപിത്വാ മുഖം പിദഹിത്വാ അല്ലേന ചമ്മേന ഓനന്ധിത്വാ അല്ലായ മത്തികായ ബഹലാവലേപനം [ബഹലവിലേപനം (സ്യാ. ക.)] കരിത്വാ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം ദേഥാ’തി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം ജീവന്തംയേവ കുമ്ഭിയാ പക്ഖിപിത്വാ മുഖം പിദഹിത്വാ അല്ലേന ചമ്മേന ഓനന്ധിത്വാ അല്ലായ മത്തികായ ബഹലാവലേപനം കരിത്വാ ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം ദേന്തി. യദാ മയം ജാനാമ ‘കാലങ്കതോ സോ പുരിസോ’തി, അഥ നം കുമ്ഭിം ഓരോപേത്വാ ഉബ്ഭിന്ദിത്വാ മുഖം വിവരിത്വാ സണികം നില്ലോകേമ [വിലോകേമ (സ്യാ.)] – ‘അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സേയ്യാമാ’തി. നേവസ്സ മയം ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സാമ. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

സുപിനകഉപമാ

൪൨൨. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. അഭിജാനാസി നോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ദിവാ സേയ്യം ഉപഗതോ സുപിനകം പസ്സിതാ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’ന്തി? ‘‘അഭിജാനാമഹം, ഭോ കസ്സപ, ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ സുപിനകം പസ്സിതാ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണീരാമണേയ്യക’’ന്തി. ‘‘രക്ഖന്തി തം തമ്ഹി സമയേ ഖുജ്ജാപി വാമനകാപി വേലാസികാപി [ചേലാവികാപി (സ്യാ.), കേളായികാപി (സീ.)] കോമാരികാപീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ കസ്സപ, രക്ഖന്തി മം തമ്ഹി സമയേ ഖുജ്ജാപി വാമനകാപി വേലാസികാപി [ചേലാവികാപി (സ്യാ.), കേളായികാപി (സീ.)] കോമാരികാപീ’’തി. ‘‘അപി നു താ തുയ്ഹം ജീവം പസ്സന്തി പവിസന്തം വാ നിക്ഖമന്തം വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ കസ്സപ’’. ‘‘താ ഹി നാമ, രാജഞ്ഞ, തുയ്ഹം ജീവന്തസ്സ ജീവന്തിയോ ജീവം ന പസ്സിസ്സന്തി പവിസന്തം വാ നിക്ഖമന്തം വാ. കിം പന ത്വം കാലങ്കതസ്സ ജീവം പസ്സിസ്സസി പവിസന്തം വാ നിക്ഖമന്തം വാ. ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൨൩. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ…പേ… ‘‘അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… യഥാ കഥം വിയ രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, പുരിസാ ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തി – ‘അയം തേ, ഭന്തേ, ചോരോ ആഗുചാരീ; ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം ജീവന്തംയേവ തുലായ തുലേത്വാ ജിയായ അനസ്സാസകം മാരേത്വാ പുനദേവ തുലായ തുലേഥാ’തി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം ജീവന്തംയേവ തുലായ തുലേത്വാ ജിയായ അനസ്സാസകം മാരേത്വാ പുനദേവ തുലായ തുലേന്തി. യദാ സോ ജീവതി, തദാ ലഹുതരോ ച ഹോതി മുദുതരോ ച കമ്മഞ്ഞതരോ ച. യദാ പന സോ കാലങ്കതോ ഹോതി തദാ ഗരുതരോ ച ഹോതി പത്ഥിന്നതരോ ച അകമ്മഞ്ഞതരോ ച. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

സന്തത്തഅയോഗുളഉപമാ

൪൨൪. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, രാജഞ്ഞ, പുരിസോ ദിവസം സന്തത്തം അയോഗുളം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം തുലായ തുലേയ്യ. തമേനം അപരേന സമയേന സീതം നിബ്ബുതം തുലായ തുലേയ്യ. കദാ നു ഖോ സോ അയോഗുളോ ലഹുതരോ വാ ഹോതി മുദുതരോ വാ കമ്മഞ്ഞതരോ വാ, യദാ വാ ആദിത്തോ സമ്പജ്ജലിതോ സജോതിഭൂതോ, യദാ വാ സീതോ നിബ്ബുതോ’’തി? ‘‘യദാ സോ, ഭോ കസ്സപ, അയോഗുളോ തേജോസഹഗതോ ച ഹോതി വായോസഹഗതോ ച ആദിത്തോ സമ്പജ്ജലിതോ സജോതിഭൂതോ, തദാ ലഹുതരോ ച ഹോതി മുദുതരോ ച കമ്മഞ്ഞതരോ ച. യദാ പന സോ അയോഗുളോ നേവ തേജോസഹഗതോ ഹോതി ന വായോസഹഗതോ സീതോ നിബ്ബുതോ, തദാ ഗരുതരോ ച ഹോതി പത്ഥിന്നതരോ ച അകമ്മഞ്ഞതരോ ചാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യദായം കായോ ആയുസഹഗതോ ച ഹോതി ഉസ്മാസഹഗതോ ച വിഞ്ഞാണസഹഗതോ ച, തദാ ലഹുതരോ ച ഹോതി മുദുതരോ ച കമ്മഞ്ഞതരോ ച. യദാ പനായം കായോ നേവ ആയുസഹഗതോ ഹോതി ന ഉസ്മാസഹഗതോ ന വിഞ്ഞാണസഹഗതോ തദാ ഗരുതരോ ച ഹോതി പത്ഥിന്നതരോ ച അകമ്മഞ്ഞതരോ ച. ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

൪൨൫. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ…പേ… അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… യഥാ കഥം വിയ രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, പുരിസാ ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തി – ‘അയം തേ, ഭന്തേ, ചോരോ ആഗുചാരീ; ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം അനുപഹച്ച ഛവിഞ്ച ചമ്മഞ്ച മംസഞ്ച ന്ഹാരുഞ്ച അട്ഠിഞ്ച അട്ഠിമിഞ്ജഞ്ച ജീവിതാ വോരോപേഥ, അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സേയ്യാമാ’തി. തേ മേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുത്വാ തം പുരിസം അനുപഹച്ച ഛവിഞ്ച…പേ… ജീവിതാ വോരോപേന്തി. യദാ സോ ആമതോ ഹോതി, ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം ഉത്താനം നിപാതേഥ, അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സേയ്യാമാ’തി. തേ തം പുരിസം ഉത്താനം നിപാതേന്തി. നേവസ്സ മയം ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സാമ. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമം പുരിസം അവകുജ്ജം നിപാതേഥ… പസ്സേന നിപാതേഥ… ദുതിയേന പസ്സേന നിപാതേഥ… ഉദ്ധം ഠപേഥ… ഓമുദ്ധകം ഠപേഥ… പാണിനാ ആകോടേഥ… ലേഡ്ഡുനാ ആകോടേഥ… ദണ്ഡേന ആകോടേഥ… സത്ഥേന ആകോടേഥ… ഓധുനാഥ സന്ധുനാഥ നിദ്ധുനാഥ, അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സേയ്യാമാ’തി. തേ തം പുരിസം ഓധുനന്തി സന്ധുനന്തി നിദ്ധുനന്തി. നേവസ്സ മയം ജീവം നിക്ഖമന്തം പസ്സാമ. തസ്സ തദേവ ചക്ഖു ഹോതി തേ രൂപാ, തഞ്ചായതനം നപ്പടിസംവേദേതി. തദേവ സോതം ഹോതി തേ സദ്ദാ, തഞ്ചായതനം നപ്പടിസംവേദേതി. തദേവ ഘാനം ഹോതി തേ ഗന്ധാ, തഞ്ചായതനം നപ്പടിസംവേദേതി. സാവ ജിവ്ഹാ ഹോതി തേ രസാ, തഞ്ചായതനം നപ്പടിസംവേദേതി. സ്വേവ കായോ ഹോതി തേ ഫോട്ഠബ്ബാ, തഞ്ചായതനം നപ്പടിസംവേദേതി. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

സങ്ഖധമഉപമാ

൪൨൬. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരോ സങ്ഖധമോ സങ്ഖം ആദായ പച്ചന്തിമം ജനപദം അഗമാസി. സോ യേന അഞ്ഞതരോ ഗാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ ഠിതോ തിക്ഖത്തും സങ്ഖം ഉപലാപേത്വാ സങ്ഖം ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ ഖോ, രാജഞ്ഞ, തേസം പച്ചന്തജനപദാനം [പച്ചന്തജാനം (സീ.)] മനുസ്സാനം ഏതദഹോസി – ‘അമ്ഭോ കസ്സ നു ഖോ [ഏതദഹോസി ‘‘കിസ്സ ദുഖോ (പീ.)] ഏസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ’തി. സന്നിപതിത്വാ തം സങ്ഖധമം ഏതദവോചും – ‘അമ്ഭോ, കസ്സ നു ഖോ ഏസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ’തി. ‘ഏസോ ഖോ, ഭോ, സങ്ഖോ നാമ യസ്സേസോ സദ്ദോ ഏവംരജനീയോ ഏവംകമനീയോ ഏവംമദനീയോ ഏവംബന്ധനീയോ ഏവംമുച്ഛനീയോ’തി. തേ തം സങ്ഖം ഉത്താനം നിപാതേസും – ‘വദേഹി, ഭോ സങ്ഖ, വദേഹി, ഭോ സങ്ഖാ’തി. നേവ സോ സങ്ഖോ സദ്ദമകാസി. തേ തം സങ്ഖം അവകുജ്ജം നിപാതേസും, പസ്സേന നിപാതേസും, ദുതിയേന പസ്സേന നിപാതേസും, ഉദ്ധം ഠപേസും, ഓമുദ്ധകം ഠപേസും, പാണിനാ ആകോടേസും, ലേഡ്ഡുനാ ആകോടേസും, ദണ്ഡേന ആകോടേസും, സത്ഥേന ആകോടേസും, ഓധുനിംസു സന്ധുനിംസു നിദ്ധുനിംസു – ‘വദേഹി, ഭോ സങ്ഖ, വദേഹി, ഭോ സങ്ഖാ’തി. നേവ സോ സങ്ഖോ സദ്ദമകാസി.

‘‘അഥ ഖോ, രാജഞ്ഞ, തസ്സ സങ്ഖധമസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യാവ ബാലാ ഇമേ പച്ചന്തജനപദാമനുസ്സാ, കഥഞ്ഹി നാമ അയോനിസോ സങ്ഖസദ്ദം ഗവേസിസ്സന്തീ’തി. തേസം പേക്ഖമാനാനം സങ്ഖം ഗഹേത്വാ തിക്ഖത്തും സങ്ഖം ഉപലാപേത്വാ സങ്ഖം ആദായ പക്കാമി. അഥ ഖോ, രാജഞ്ഞ, തേസം പച്ചന്തജനപദാനം മനുസ്സാനം ഏതദഹോസി – ‘യദാ കിര, ഭോ, അയം സങ്ഖോ നാമ പുരിസസഹഗതോ ച ഹോതി വായാമസഹഗതോ [വായോസഹഗതോ (സ്യാ.)] ച വായുസഹഗതോ ച, തദായം സങ്ഖോ സദ്ദം കരോതി, യദാ പനായം സങ്ഖോ നേവ പുരിസസഹഗതോ ഹോതി ന വായാമസഹഗതോ ന വായുസഹഗതോ, നായം സങ്ഖോ സദ്ദം കരോതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യദായം കായോ ആയുസഹഗതോ ച ഹോതി ഉസ്മാസഹഗതോ ച വിഞ്ഞാണസഹഗതോ ച, തദാ അഭിക്കമതിപി പടിക്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി, ചക്ഖുനാപി രൂപം പസ്സതി, സോതേനപി സദ്ദം സുണാതി, ഘാനേനപി ഗന്ധം ഘായതി, ജിവ്ഹായപി രസം സായതി, കായേനപി ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി, മനസാപി ധമ്മം വിജാനാതി. യദാ പനായം കായോ നേവ ആയുസഹഗതോ ഹോതി, ന ഉസ്മാസഹഗതോ, ന വിഞ്ഞാണസഹഗതോ, തദാ നേവ അഭിക്കമതി ന പടിക്കമതി ന തിട്ഠതി ന നിസീദതി ന സേയ്യം കപ്പേതി, ചക്ഖുനാപി രൂപം ന പസ്സതി, സോതേനപി സദ്ദം ന സുണാതി, ഘാനേനപി ഗന്ധം ന ഘായതി, ജിവ്ഹായപി രസം ന സായതി, കായേനപി ഫോട്ഠബ്ബം ന ഫുസതി, മനസാപി ധമ്മം ന വിജാനാതി. ഇമിനാപി ഖോ തേ, രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതു – ‘ഇതിപി അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി [വിപാകോതി, പഠമഭാണവാരം (സ്യാ.)].

൪൨൭. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, രാജഞ്ഞ, പരിയായോ…പേ… അത്ഥി, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ…പേ… യഥാ കഥം വിയ രാജഞ്ഞാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ കസ്സപ, പുരിസാ ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തി – ‘അയം തേ, ഭന്തേ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമസ്സ പുരിസസ്സ ഛവിം ഛിന്ദഥ, അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം പസ്സേയ്യാമാ’തി. തേ തസ്സ പുരിസസ്സ ഛവിം ഛിന്ദന്തി. നേവസ്സ മയം ജീവം പസ്സാമ. ത്യാഹം ഏവം വദാമി – ‘തേന ഹി, ഭോ, ഇമസ്സ പുരിസസ്സ ചമ്മം ഛിന്ദഥ, മംസം ഛിന്ദഥ, ന്ഹാരും ഛിന്ദഥ, അട്ഠിം ഛിന്ദഥ, അട്ഠിമിഞ്ജം ഛിന്ദഥ, അപ്പേവ നാമസ്സ ജീവം പസ്സേയ്യാമാ’തി. തേ തസ്സ പുരിസസ്സ അട്ഠിമിഞ്ജം ഛിന്ദന്തി, നേവസ്സ മയം ജീവം പസ്സേയ്യാമ. അയമ്പി ഖോ, ഭോ കസ്സപ, പരിയായോ, യേന മേ പരിയായേന ഏവം ഹോതി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി.

അഗ്ഗികജടിലഉപമാ

൪൨൮. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടിയാ സമ്മതി [വസതി (സീ. പീ.)]. അഥ ഖോ, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരോ ജനപദേ സത്ഥോ [സത്ഥോ ജനപദപദേസാ (സീ.), ജനപദോ സത്ഥവാസോ (സ്യാ.), ജനപദപദേസോ (പീ.)] വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ സോ സത്ഥോ [സത്ഥവാസോ (സ്യാ.)] തസ്സ അഗ്ഗികസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമസ്സ സാമന്താ ഏകരത്തിം വസിത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ, രാജഞ്ഞ, തസ്സ അഗ്ഗികസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം യേന സോ സത്ഥവാസോ തേനുപസങ്കമേയ്യം, അപ്പേവ നാമേത്ഥ കിഞ്ചി ഉപകരണം അധിഗച്ഛേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ യേന സോ സത്ഥവാസോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അദ്ദസ തസ്മിം സത്ഥവാസേ ദഹരം കുമാരം മന്ദം ഉത്താനസേയ്യകം ഛഡ്ഡിതം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ മേ തം പതിരൂപം യം മേ പേക്ഖമാനസ്സ മനുസ്സഭൂതോ കാലങ്കരേയ്യ; യംനൂനാഹം ഇമം ദാരകം അസ്സമം നേത്വാ ആപാദേയ്യം പോസേയ്യം വഡ്ഢേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ തം ദാരകം അസ്സമം നേത്വാ ആപാദേസി പോസേസി വഡ്ഢേസി. യദാ സോ ദാരകോ ദസവസ്സുദ്ദേസികോ വാ ഹോതി [അഹോസി (?)] ദ്വാദസവസ്സുദ്ദേസികോ വാ, അഥ ഖോ തസ്സ അഗ്ഗികസ്സ ജടിലസ്സ ജനപദേ കഞ്ചിദേവ കരണീയം ഉപ്പജ്ജി. അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ തം ദാരകം ഏതദവോച – ‘ഇച്ഛാമഹം, താത, ജനപദം [നഗരം (ക.)] ഗന്തും; അഗ്ഗിം, താത, പരിചരേയ്യാസി. മാ ച തേ അഗ്ഗി നിബ്ബായി. സചേ ച തേ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, അയം വാസീ ഇമാനി കട്ഠാനി ഇദം അരണിസഹിതം, അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യാസീ’തി. അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ തം ദാരകം ഏവം അനുസാസിത്വാ ജനപദം അഗമാസി. തസ്സ ഖിഡ്ഡാപസുതസ്സ അഗ്ഗി നിബ്ബായി.

‘‘അഥ ഖോ തസ്സ ദാരകസ്സ ഏതദഹോസി – ‘പിതാ ഖോ മം ഏവം അവച – ‘‘അഗ്ഗിം, താത, പരിചരേയ്യാസി. മാ ച തേ അഗ്ഗി നിബ്ബായി. സചേ ച തേ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, അയം വാസീ ഇമാനി കട്ഠാനി ഇദം അരണിസഹിതം, അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യാസീ’’തി. യംനൂനാഹം അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ദാരകോ അരണിസഹിതം വാസിയാ തച്ഛി – ‘അപ്പേവ നാമ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛേയ്യ’ന്തി. നേവ സോ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛി. അരണിസഹിതം ദ്വിധാ ഫാലേസി, തിധാ ഫാലേസി, ചതുധാ ഫാലേസി, പഞ്ചധാ ഫാലേസി, ദസധാ ഫാലേസി, സതധാ [വീസതിധാ (സ്യാ.)] ഫാലേസി, സകലികം സകലികം അകാസി, സകലികം സകലികം കരിത്വാ ഉദുക്ഖലേ കോട്ടേസി, ഉദുക്ഖലേ കോട്ടേത്വാ മഹാവാതേ ഓപുനി [ഓഫുനി (സ്യാ. ക.)] – ‘അപ്പേവ നാമ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛേയ്യ’ന്തി. നേവ സോ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛി.

‘‘അഥ ഖോ സോ അഗ്ഗികോ ജടിലോ ജനപദേ തം കരണീയം തീരേത്വാ യേന സകോ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ദാരകം ഏതദവോച – ‘കച്ചി തേ, താത, അഗ്ഗി ന നിബ്ബുതോ’തി? ‘ഇധ മേ, താത, ഖിഡ്ഡാപസുതസ്സ അഗ്ഗി നിബ്ബായി. തസ്സ മേ ഏതദഹോസി – ‘‘പിതാ ഖോ മം ഏവം അവച അഗ്ഗിം, താത, പരിചരേയ്യാസി. മാ ച തേ, താത, അഗ്ഗി നിബ്ബായി. സചേ ച തേ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, അയം വാസീ ഇമാനി കട്ഠാനി ഇദം അരണിസഹിതം, അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യാസീതി. യംനൂനാഹം അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖ്വാഹം, താത, അരണിസഹിതം വാസിയാ തച്ഛിം – ‘‘അപ്പേവ നാമ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. നേവാഹം അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛിം. അരണിസഹിതം ദ്വിധാ ഫാലേസിം, തിധാ ഫാലേസിം, ചതുധാ ഫാലേസിം, പഞ്ചധാ ഫാലേസിം, ദസധാ ഫാലേസിം, സതധാ ഫാലേസിം, സകലികം സകലികം അകാസിം, സകലികം സകലികം കരിത്വാ ഉദുക്ഖലേ കോട്ടേസിം, ഉദുക്ഖലേ കോട്ടേത്വാ മഹാവാതേ ഓപുനിം – ‘‘അപ്പേവ നാമ അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. നേവാഹം അഗ്ഗിം അധിഗച്ഛി’’’ന്തി. അഥ ഖോ തസ്സ അഗ്ഗികസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യാവ ബാലോ അയം ദാരകോ അബ്യത്തോ, കഥഞ്ഹി നാമ അയോനിസോ അഗ്ഗിം ഗവേസിസ്സതീ’തി. തസ്സ പേക്ഖമാനസ്സ അരണിസഹിതം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ തം ദാരകം ഏതദവോച – ‘ഏവം ഖോ, താത, അഗ്ഗി നിബ്ബത്തേതബ്ബോ. ന ത്വേവ യഥാ ത്വം ബാലോ അബ്യത്തോ അയോനിസോ അഗ്ഗിം ഗവേസീ’തി. ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ബാലോ അബ്യത്തോ അയോനിസോ പരലോകം ഗവേസിസ്സസി. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം, പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം, മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

൪൨൯. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ നേവാഹം സക്കോമി ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിതും. രാജാപി മം പസേനദി കോസലോ ജാനാതി തിരോരാജാനോപി – ‘പായാസി രാജഞ്ഞോ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’തി. സചാഹം, ഭോ കസ്സപ, ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘യാവ ബാലോ പായാസി രാജഞ്ഞോ അബ്യത്തോ ദുഗ്ഗഹിതഗാഹീ’തി. കോപേനപി നം ഹരിസ്സാമി, മക്ഖേനപി നം ഹരിസ്സാമി, പലാസേനപി നം ഹരിസ്സാമീ’’തി.

ദ്വേ സത്ഥവാഹഉപമാ

൪൩൦. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, മഹാസകടസത്ഥോ സകടസഹസ്സം പുരത്ഥിമാ ജനപദാ പച്ഛിമം ജനപദം അഗമാസി. സോ യേന യേന ഗച്ഛി, ഖിപ്പംയേവ പരിയാദിയതി തിണകട്ഠോദകം ഹരിതകപണ്ണം. തസ്മിം ഖോ പന സത്ഥേ ദ്വേ സത്ഥവാഹാ അഹേസും ഏകോ പഞ്ചന്നം സകടസതാനം, ഏകോ പഞ്ചന്നം സകടസതാനം. അഥ ഖോ തേസം സത്ഥവാഹാനം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ മഹാസകടസത്ഥോ സകടസഹസ്സം; തേ മയം യേന യേന ഗച്ഛാമ, ഖിപ്പമേവ പരിയാദിയതി തിണകട്ഠോദകം ഹരിതകപണ്ണം. യംനൂന മയം ഇമം സത്ഥം ദ്വിധാ വിഭജേയ്യാമ – ഏകതോ പഞ്ച സകടസതാനി ഏകതോ പഞ്ച സകടസതാനീ’തി. തേ തം സത്ഥം ദ്വിധാ വിഭജിംസു [വിഭജേസും (ക.)] ഏകതോ പഞ്ച സകടസതാനി, ഏകതോ പഞ്ച സകടസതാനി. ഏകോ സത്ഥവാഹോ ബഹും തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച ആരോപേത്വാ സത്ഥം പയാപേസി [പായാപേസി (സീ. പീ.)]. ദ്വീഹതീഹപയാതോ ഖോ പന സോ സത്ഥോ അദ്ദസ പുരിസം കാളം ലോഹിതക്ഖം [ലോഹിതക്ഖിം (സ്യാ.)] സന്നദ്ധകലാപം [ആസന്നദ്ധകലാപം (സ്യാ.)] കുമുദമാലിം അല്ലവത്ഥം അല്ലകേസം കദ്ദമമക്ഖിതേഹി ചക്കേഹി ഭദ്രേന രഥേന പടിപഥം ആഗച്ഛന്തം’, ദിസ്വാ ഏതദവോച – ‘കുതോ, ഭോ, ആഗച്ഛസീ’തി? ‘അമുകമ്ഹാ ജനപദാ’തി. ‘കുഹിം ഗമിസ്സസീ’തി? ‘അമുകം നാമ ജനപദ’ന്തി. ‘കച്ചി, ഭോ, പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ’തി? ‘ഏവം, ഭോ, പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ, ആസിത്തോദകാനി വടുമാനി, ബഹു തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച. ഛഡ്ഡേഥ, ഭോ, പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സീഘം സീഘം ഗച്ഛഥ, മാ യോഗ്ഗാനി കിലമിത്ഥാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ സത്ഥവാഹോ സത്ഥികേ ആമന്തേസി – ‘അയം, ഭോ, പുരിസോ ഏവമാഹ – ‘‘പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ, ആസിത്തോദകാനി വടുമാനി, ബഹു തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച. ഛഡ്ഡേഥ, ഭോ, പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സീഘം സീഘം ഗച്ഛഥ, മാ യോഗ്ഗാനി കിലമിത്ഥാ’’തി. ഛഡ്ഡേഥ, ഭോ, പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സത്ഥം പയാപേഥാ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’തി ഖോ തേ സത്ഥികാ തസ്സ സത്ഥവാഹസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സത്ഥം പയാപേസും. തേ പഠമേപി സത്ഥവാസേ ന അദ്ദസംസു തിണം വാ കട്ഠം വാ ഉദകം വാ. ദുതിയേപി സത്ഥവാസേ… തതിയേപി സത്ഥവാസേ… ചതുത്ഥേപി സത്ഥവാസേ… പഞ്ചമേപി സത്ഥവാസേ… ഛട്ഠേപി സത്ഥവാസേ… സത്തമേപി സത്ഥവാസേ ന അദ്ദസംസു തിണം വാ കട്ഠം വാ ഉദകം വാ. സബ്ബേവ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിംസു. യേ ച തസ്മിം സത്ഥേ അഹേസും മനുസ്സാ വാ പസൂ വാ, സബ്ബേ സോ യക്ഖോ അമനുസ്സോ ഭക്ഖേസി. അട്ഠികാനേവ സേസാനി.

‘‘യദാ അഞ്ഞാസി ദുതിയോ സത്ഥവാഹോ – ‘ബഹുനിക്ഖന്തോ ഖോ, ഭോ, ദാനി സോ സത്ഥോ’തി ബഹും തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച ആരോപേത്വാ സത്ഥം പയാപേസി. ദ്വീഹതീഹപയാതോ ഖോ പന സോ സത്ഥോ അദ്ദസ പുരിസം കാളം ലോഹിതക്ഖം സന്നദ്ധകലാപം കുമുദമാലിം അല്ലവത്ഥം അല്ലകേസം കദ്ദമമക്ഖിതേഹി ചക്കേഹി ഭദ്രേന രഥേന പടിപഥം ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാ ഏതദവോച – ‘കുതോ, ഭോ, ആഗച്ഛസീ’തി? ‘അമുകമ്ഹാ ജനപദാ’തി. ‘കുഹിം ഗമിസ്സസീ’തി? ‘അമുകം നാമ ജനപദ’ന്തി. ‘കച്ചി, ഭോ, പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ’തി? ‘ഏവം, ഭോ, പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ. ആസിത്തോദകാനി വടുമാനി, ബഹു തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച. ഛഡ്ഡേഥ, ഭോ, പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സീഘം സീഘം ഗച്ഛഥ, മാ യോഗ്ഗാനി കിലമിത്ഥാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ സത്ഥവാഹോ സത്ഥികേ ആമന്തേസി – ‘അയം, ഭോ, ‘‘പുരിസോ ഏവമാഹ – പുരതോ കന്താരേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ, ആസിത്തോദകാനി വടുമാനി, ബഹു തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഉദകഞ്ച. ഛഡ്ഡേഥ, ഭോ, പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, ലഹുഭാരേഹി സകടേഹി സീഘം സീഘം ഗച്ഛഥ; മാ യോഗ്ഗാനി കിലമിത്ഥാ’’തി. അയം ഭോ പുരിസോ നേവ അമ്ഹാകം മിത്തോ, ന ഞാതിസാലോഹിതോ, കഥം മയം ഇമസ്സ സദ്ധായ ഗമിസ്സാമ. ന വോ ഛഡ്ഡേതബ്ബാനി പുരാണാനി തിണാനി കട്ഠാനി ഉദകാനി, യഥാഭതേന ഭണ്ഡേന സത്ഥം പയാപേഥ. ന നോ പുരാണം ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’തി ഖോ തേ സത്ഥികാ തസ്സ സത്ഥവാഹസ്സ പടിസ്സുത്വാ യഥാഭതേന ഭണ്ഡേന സത്ഥം പയാപേസും. തേ പഠമേപി സത്ഥവാസേ ന അദ്ദസംസു തിണം വാ കട്ഠം വാ ഉദകം വാ. ദുതിയേപി സത്ഥവാസേ… തതിയേപി സത്ഥവാസേ… ചതുത്ഥേപി സത്ഥവാസേ… പഞ്ചമേപി സത്ഥവാസേ… ഛട്ഠേപി സത്ഥവാസേ… സത്തമേപി സത്ഥവാസേ ന അദ്ദസംസു തിണം വാ കട്ഠം വാ ഉദകം വാ. തഞ്ച സത്ഥം അദ്ദസംസു അനയബ്യസനം ആപന്നം. യേ ച തസ്മിം സത്ഥേപി അഹേസും മനുസ്സാ വാ പസൂ വാ, തേസഞ്ച അട്ഠികാനേവ അദ്ദസംസു തേന യക്ഖേന അമനുസ്സേന ഭക്ഖിതാനം.

‘‘അഥ ഖോ സോ സത്ഥവാഹോ സത്ഥികേ ആമന്തേസി – ‘അയം ഖോ, ഭോ, സത്ഥോ അനയബ്യസനം ആപന്നോ, യഥാ തം തേന ബാലേന സത്ഥവാഹേന പരിണായകേന. തേന ഹി, ഭോ, യാനമ്ഹാകം സത്ഥേ അപ്പസാരാനി പണിയാനി, താനി ഛഡ്ഡേത്വാ, യാനി ഇമസ്മിം സത്ഥേ മഹാസാരാനി പണിയാനി, താനി ആദിയഥാ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’തി ഖോ തേ സത്ഥികാ തസ്സ സത്ഥവാഹസ്സ പടിസ്സുത്വാ യാനി സകസ്മിം സത്ഥേ അപ്പസാരാനി പണിയാനി, താനി ഛഡ്ഡേത്വാ യാനി തസ്മിം സത്ഥേ മഹാസാരാനി പണിയാനി, താനി ആദിയിത്വാ സോത്ഥിനാ തം കന്താരം നിത്ഥരിംസു, യഥാ തം പണ്ഡിതേന സത്ഥവാഹേന പരിണായകേന. ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ബാലോ അബ്യത്തോ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിസ്സസി അയോനിസോ പരലോകം ഗവേസന്തോ സേയ്യഥാപി സോ പുരിമോ സത്ഥവാഹോ. യേപി തവ [തേ (ക.)] സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം [സദ്ദഹാതബ്ബം (പീ. ക.)] മഞ്ഞിസ്സന്തി, തേപി അനയബ്യസനം ആപജ്ജിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി തേ സത്ഥികാ. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം; പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

൪൩൧. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ നേവാഹം സക്കോമി ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിതും. രാജാപി മം പസേനദി കോസലോ ജാനാതി തിരോരാജാനോപി – ‘പായാസി രാജഞ്ഞോ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ…പേ… വിപാകോ’’’തി. സചാഹം, ഭോ കസ്സപ, ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘യാവ ബാലോ പായാസി രാജഞ്ഞോ, അബ്യത്തോ ദുഗ്ഗഹിതഗാഹീ’തി. കോപേനപി നം ഹരിസ്സാമി, മക്ഖേനപി നം ഹരിസ്സാമി, പലാസേനപി നം ഹരിസ്സാമീ’’തി.

ഗൂഥഭാരികഉപമാ

൪൩൨. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരോ സൂകരപോസകോ പുരിസോ സകമ്ഹാ ഗാമാ അഞ്ഞം ഗാമം അഗമാസി. തത്ഥ അദ്ദസ പഹൂതം സുക്ഖഗൂഥം ഛഡ്ഡിതം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ പഹുതോ സുക്ഖഗൂഥോ ഛഡ്ഡിതോ, മമ ച സൂകരഭത്തം [സൂകരാനം ഭക്ഖോ (സ്യാ.)]; യംനൂനാഹം ഇതോ സുക്ഖഗൂഥം ഹരേയ്യ’ന്തി. സോ ഉത്തരാസങ്ഗം പത്ഥരിത്വാ പഹൂതം സുക്ഖഗൂഥം ആകിരിത്വാ ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ സീസേ ഉബ്ബാഹേത്വാ [ഉച്ചാരോപേത്വാ (ക. സീ. ക.)] അഗമാസി. തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ മഹാഅകാലമേഘോ പാവസ്സി. സോ ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം യാവ അഗ്ഗനഖാ ഗൂഥേന മക്ഖിതോ ഗൂഥഭാരം ആദായ അഗമാസി. തമേനം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘കച്ചി നോ ത്വം, ഭണേ, ഉമ്മത്തോ, കച്ചി വിചേതോ, കഥഞ്ഹി നാമ ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം യാവ അഗ്ഗനഖാ ഗൂഥേന മക്ഖിതോ ഗൂഥഭാരം ഹരിസ്സസീ’തി. ‘തുമ്ഹേ ഖ്വേത്ഥ, ഭണേ, ഉമ്മത്താ, തുമ്ഹേ വിചേതാ, തഥാ ഹി പന മേ സൂകരഭത്ത’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, ഗൂഥഭാരികൂപമോ [ഗൂഥഹാരികൂപമോ (സീ. പീ.)] മഞ്ഞേ പടിഭാസി. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

൪൩൩. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ നേവാഹം സക്കോമി ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിതും. രാജാപി മം പസേനദി കോസലോ ജാനാതി തിരോരാജാനോപി – ‘പായാസി രാജഞ്ഞോ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ…പേ… വിപാകോ’’തി. സചാഹം, ഭോ കസ്സപ, ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘യാവ ബാലോ പായാസി രാജഞ്ഞോ അബ്യത്തോ ദുഗ്ഗഹിതഗാഹീ’തി. കോപേനപി നം ഹരിസ്സാമി, മക്ഖേനപി നം ഹരിസ്സാമി, പലാസേനപി നം ഹരിസ്സാമീ’’തി.

അക്ഖധുത്തകഉപമാ

൪൩൪. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, ദ്വേ അക്ഖധുത്താ അക്ഖേഹി ദിബ്ബിംസു. ഏകോ അക്ഖധുത്തോ ആഗതാഗതം കലിം ഗിലതി. അദ്ദസാ ഖോ ദുതിയോ അക്ഖധുത്തോ തം അക്ഖധുത്തം ആഗതാഗതം കലിം ഗിലന്തം, ദിസ്വാ തം അക്ഖധുത്തം ഏതദവോച – ‘ത്വം ഖോ, സമ്മ, ഏകന്തികേന ജിനാസി, ദേഹി മേ, സമ്മ, അക്ഖേ പജോഹിസ്സാമീ’തി. ‘ഏവം സമ്മാ’തി ഖോ സോ അക്ഖധുത്തോ തസ്സ അക്ഖധുത്തസ്സ അക്ഖേ പാദാസി. അഥ ഖോ സോ അക്ഖധുത്തോ അക്ഖേ വിസേന പരിഭാവേത്വാ തം അക്ഖധുത്തം ഏതദവോച – ‘ഏഹി ഖോ, സമ്മ, അക്ഖേഹി ദിബ്ബിസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം സമ്മാ’തി ഖോ സോ അക്ഖധുത്തോ തസ്സ അക്ഖധുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ തേ അക്ഖധുത്താ അക്ഖേഹി ദിബ്ബിംസു. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ അക്ഖധുത്തോ ആഗതാഗതം കലിം ഗിലതി. അദ്ദസാ ഖോ ദുതിയോ അക്ഖധുത്തോ തം അക്ഖധുത്തം ദുതിയമ്പി ആഗതാഗതം കലിം ഗിലന്തം, ദിസ്വാ തം അക്ഖധുത്തം ഏതദവോച –

‘‘ലിത്തം പരമേന തേജസാ, ഗിലമക്ഖം പുരിസോ ന ബുജ്ഝതി;

ഗില രേ ഗില പാപധുത്തക [ഗിലി രേ പാപധുത്തക (ക.)], പച്ഛാ തേ കടുകം ഭവിസ്സതീതി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, അക്ഖധുത്തകൂപമോ മഞ്ഞേ പടിഭാസി. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം; പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

൪൩൫. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം കസ്സപോ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ നേവാഹം സക്കോമി ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിതും. രാജാപി മം പസേനദി കോസലോ ജാനാതി തിരോരാജാനോപി – ‘പായാസി രാജഞ്ഞോ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ…പേ… വിപാകോ’’തി. സചാഹം, ഭോ കസ്സപ, ഇദം പാപകം ദിട്ഠിഗതം പടിനിസ്സജ്ജിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘യാവ ബാലോ പായാസി രാജഞ്ഞോ അബ്യത്തോ ദുഗ്ഗഹിതഗാഹീ’തി. കോപേനപി നം ഹരിസ്സാമി, മക്ഖേനപി നം ഹരിസ്സാമി, പലാസേനപി നം ഹരിസ്സാമീ’’തി.

സാണഭാരികഉപമാ

൪൩൬. ‘‘തേന ഹി, രാജഞ്ഞ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. ഭൂതപുബ്ബം, രാജഞ്ഞ, അഞ്ഞതരോ ജനപദോ വുട്ഠാസി. അഥ ഖോ സഹായകോ സഹായകം ആമന്തേസി – ‘ആയാമ, സമ്മ, യേന സോ ജനപദോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ, അപ്പേവ നാമേത്ഥ കിഞ്ചി ധനം അധിഗച്ഛേയ്യാമാ’തി. ‘ഏവം സമ്മാ’തി ഖോ സഹായകോ സഹായകസ്സ പച്ചസ്സോസി. തേ യേന സോ ജനപദോ, യേന അഞ്ഞതരം ഗാമപട്ടം [ഗാമപജ്ജം (സ്യാ.), ഗാമപത്തം (സീ.)] തേനുപസങ്കമിംസു, തത്ഥ അദ്ദസംസു പഹൂതം സാണം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ സഹായകോ സഹായകം ആമന്തേസി – ‘ഇദം ഖോ, സമ്മ, പഹൂതം സാണം ഛഡ്ഡിതം, തേന ഹി, സമ്മ, ത്വഞ്ച സാണഭാരം ബന്ധ, അഹഞ്ച സാണഭാരം ബന്ധിസ്സാമി, ഉഭോ സാണഭാരം ആദായ ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം സമ്മാ’തി ഖോ സഹായകോ സഹായകസ്സ പടിസ്സുത്വാ സാണഭാരം ബന്ധിത്വാ തേ ഉഭോ സാണഭാരം ആദായ യേന അഞ്ഞതരം ഗാമപട്ടം തേനുപസങ്കമിംസു. തത്ഥ അദ്ദസംസു പഹൂതം സാണസുത്തം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ സഹായകോ സഹായകം ആമന്തേസി – ‘യസ്സ ഖോ, സമ്മ, അത്ഥായ ഇച്ഛേയ്യാമ സാണം, ഇദം പഹൂതം സാണസുത്തം ഛഡ്ഡിതം. തേന ഹി, സമ്മ, ത്വഞ്ച സാണഭാരം ഛഡ്ഡേഹി, അഹഞ്ച സാണഭാരം ഛഡ്ഡേസ്സാമി, ഉഭോ സാണസുത്തഭാരം ആദായ ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അയം ഖോ മേ, സമ്മ, സാണഭാരോ ദൂരാഭതോ ച സുസന്നദ്ധോ ച, അലം മേ ത്വം പജാനാഹീ’തി. അഥ ഖോ സോ സഹായകോ സാണഭാരം ഛഡ്ഡേത്വാ സാണസുത്തഭാരം ആദിയി.

‘‘തേ യേന അഞ്ഞതരം ഗാമപട്ടം തേനുപസങ്കമിംസു. തത്ഥ അദ്ദസംസു പഹൂതാ സാണിയോ ഛഡ്ഡിതാ, ദിസ്വാ സഹായകോ സഹായകം ആമന്തേസി – ‘യസ്സ ഖോ, സമ്മ, അത്ഥായ ഇച്ഛേയ്യാമ സാണം വാ സാണസുത്തം വാ, ഇമാ പഹൂതാ സാണിയോ ഛഡ്ഡിതാ. തേന ഹി, സമ്മ, ത്വഞ്ച സാണഭാരം ഛഡ്ഡേഹി, അഹഞ്ച സാണസുത്തഭാരം ഛഡ്ഡേസ്സാമി, ഉഭോ സാണിഭാരം ആദായ ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അയം ഖോ മേ, സമ്മ, സാണഭാരോ ദൂരാഭതോ ച സുസന്നദ്ധോ ച, അലം മേ, ത്വം പജാനാഹീ’തി. അഥ ഖോ സോ സഹായകോ സാണസുത്തഭാരം ഛഡ്ഡേത്വാ സാണിഭാരം ആദിയി.

‘‘തേ യേന അഞ്ഞതരം ഗാമപട്ടം തേനുപസങ്കമിംസു. തത്ഥ അദ്ദസംസു പഹൂതം ഖോമം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ…പേ… പഹൂതം ഖോമസുത്തം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം ഖോമദുസ്സം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം കപ്പാസം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം കപ്പാസികസുത്തം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം കപ്പാസികദുസ്സം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം അയം [അയസം (സ്യാ.)] ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം ലോഹം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം തിപും ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം സീസം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം സജ്ഝം [സജ്ഝും (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ… പഹൂതം സുവണ്ണം ഛഡ്ഡിതം, ദിസ്വാ സഹായകോ സഹായകം ആമന്തേസി – ‘യസ്സ ഖോ, സമ്മ, അത്ഥായ ഇച്ഛേയ്യാമ സാണം വാ സാണസുത്തം വാ സാണിയോ വാ ഖോമം വാ ഖോമസുത്തം വാ ഖോമദുസ്സം വാ കപ്പാസം വാ കപ്പാസികസുത്തം വാ കപ്പാസികദുസ്സം വാ അയം വാ ലോഹം വാ തിപും വാ സീസം വാ സജ്ഝം വാ, ഇദം പഹൂതം സുവണ്ണം ഛഡ്ഡിതം. തേന ഹി, സമ്മ, ത്വഞ്ച സാണഭാരം ഛഡ്ഡേഹി, അഹഞ്ച സജ്ഝഭാരം [സജ്ഝുഭാരം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഛഡ്ഡേസ്സാമി, ഉഭോ സുവണ്ണഭാരം ആദായ ഗമിസ്സാമാ’തി. ‘അയം ഖോ മേ, സമ്മ, സാണഭാരോ ദൂരാഭതോ ച സുസന്നദ്ധോ ച, അലം മേ ത്വം പജാനാഹീ’തി. അഥ ഖോ സോ സഹായകോ സജ്ഝഭാരം ഛഡ്ഡേത്വാ സുവണ്ണഭാരം ആദിയി.

‘‘തേ യേന സകോ ഗാമോ തേനുപസങ്കമിംസു. തത്ഥ യോ സോ സഹായകോ സാണഭാരം ആദായ അഗമാസി, തസ്സ നേവ മാതാപിതരോ അഭിനന്ദിംസു, ന പുത്തദാരാ അഭിനന്ദിംസു, ന മിത്താമച്ചാ അഭിനന്ദിംസു, ന ച തതോനിദാനം സുഖം സോമനസ്സം അധിഗച്ഛി. യോ പന സോ സഹായകോ സുവണ്ണഭാരം ആദായ അഗമാസി, തസ്സ മാതാപിതരോപി അഭിനന്ദിംസു, പുത്തദാരാപി അഭിനന്ദിംസു, മിത്താമച്ചാപി അഭിനന്ദിംസു, തതോനിദാനഞ്ച സുഖം സോമനസ്സം അധിഗച്ഛി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാജഞ്ഞ, സാണഭാരികൂപമോ മഞ്ഞേ പടിഭാസി. പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം; പടിനിസ്സജ്ജേതം, രാജഞ്ഞ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം. മാ തേ അഹോസി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി.

സരണഗമനം

൪൩൭. ‘‘പുരിമേനേവ അഹം ഓപമ്മേന ഭോതോ കസ്സപസ്സ അത്തമനോ അഭിരദ്ധോ. അപി ചാഹം ഇമാനി വിചിത്രാനി പഞ്ഹാപടിഭാനാനി സോതുകാമോ ഏവാഹം ഭവന്തം കസ്സപം പച്ചനീകം കാതബ്ബം അമഞ്ഞിസ്സം. അഭിക്കന്തം, ഭോ കസ്സപ, അഭിക്കന്തം, ഭോ കസ്സപ. സേയ്യഥാപി, ഭോ കസ്സപ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി ഏവമേവം ഭോതാ കസ്സപേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ കസ്സപ, തം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കസ്സപോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം.

‘‘ഇച്ഛാമി ചാഹം, ഭോ കസ്സപ, മഹായഞ്ഞം യജിതും, അനുസാസതു മം ഭവം കസ്സപോ, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

യഞ്ഞകഥാ

൪൩൮. ‘‘യഥാരൂപേ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞേ ഗാവോ വാ ഹഞ്ഞന്തി അജേളകാ വാ ഹഞ്ഞന്തി, കുക്കുടസൂകരാ വാ ഹഞ്ഞന്തി, വിവിധാ വാ പാണാ സംഘാതം ആപജ്ജന്തി, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി മിച്ഛാദിട്ഠീ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്താ മിച്ഛാആജീവാ മിച്ഛാവായാമാ മിച്ഛാസതീ മിച്ഛാസമാധീ, ഏവരൂപോ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി ന മഹാനിസംസോ ന മഹാജുതികോ ന മഹാവിപ്ഫാരോ. സേയ്യഥാപി, രാജഞ്ഞ, കസ്സകോ ബീജനങ്ഗലം ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ ദുക്ഖേത്തേ ദുബ്ഭൂമേ അവിഹതഖാണുകണ്ടകേ ബീജാനി പതിട്ഠാപേയ്യ ഖണ്ഡാനി പൂതീനി വാതാതപഹതാനി അസാരദാനി അസുഖസയിതാനി. ദേവോ ച ന കാലേന കാലം സമ്മാധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. അപി നു താനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം [വിരുള്ഹിം (മോഗ്ഗലാനേ)] വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യും, കസ്സകോ വാ വിപുലം ഫലം അധിഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം [ന ഏവം (സ്യാ. ക.)] ഭോ കസ്സപ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഥാരൂപേ യഞ്ഞേ ഗാവോ വാ ഹഞ്ഞന്തി, അജേളകാ വാ ഹഞ്ഞന്തി, കുക്കുടസൂകരാ വാ ഹഞ്ഞന്തി, വിവിധാ വാ പാണാ സംഘാതം ആപജ്ജന്തി, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി മിച്ഛാദിട്ഠീ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്താ മിച്ഛാആജീവാ മിച്ഛാവായാമാ മിച്ഛാസതീ മിച്ഛാസമാധീ, ഏവരൂപോ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞോ ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി ന മഹാനിസംസോ ന മഹാജുതികോ ന മഹാവിപ്ഫാരോ.

‘‘യഥാരൂപേ ച ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞേ നേവ ഗാവോ ഹഞ്ഞന്തി, ന അജേളകാ ഹഞ്ഞന്തി, ന കുക്കുടസൂകരാ ഹഞ്ഞന്തി, ന വിവിധാ വാ പാണാ സംഘാതം ആപജ്ജന്തി, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി സമ്മാദിട്ഠീ സമ്മാസങ്കപ്പാ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്താ സമ്മാആജീവാ സമ്മാവായാമാ സമ്മാസതീ സമ്മാസമാധീ, ഏവരൂപോ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ. സേയ്യഥാപി, രാജഞ്ഞ, കസ്സകോ ബീജനങ്ഗലം ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ സുഖേത്തേ സുഭൂമേ സുവിഹതഖാണുകണ്ടകേ ബീജാനി പതിട്ഠപേയ്യ അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരദാനി സുഖസയിതാനി. ദേവോ ച കാലേന കാലം സമ്മാധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. അപി നു താനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യും, കസ്സകോ വാ വിപുലം ഫലം അധിഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ കസ്സപ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഥാരൂപേ യഞ്ഞേ നേവ ഗാവോ ഹഞ്ഞന്തി, ന അജേളകാ ഹഞ്ഞന്തി, ന കുക്കുടസൂകരാ ഹഞ്ഞന്തി, ന വിവിധാ വാ പാണാ സംഘാതം ആപജ്ജന്തി, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി സമ്മാദിട്ഠീ സമ്മാസങ്കപ്പാ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്താ സമ്മാആജീവാ സമ്മാവായാമാ സമ്മാസതീ സമ്മാസമാധീ, ഏവരൂപോ ഖോ, രാജഞ്ഞ, യഞ്ഞോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ’’തി.

ഉത്തരമാണവവത്ഥു

൪൩൯. അഥ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ ദാനം പട്ഠപേസി സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം. തസ്മിം ഖോ പന ദാനേ ഏവരൂപം ഭോജനം ദീയതി കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയം, ധോരകാനി [ഥോരകാനി (സീ. പീ.), ചോരകാനി (സ്യാ.)] ച വത്ഥാനി ഗുളവാലകാനി [ഗുളഗാളകാനി (ക.)]. തസ്മിം ഖോ പന ദാനേ ഉത്തരോ നാമ മാണവോ വാവടോ [ബ്യാവടോ (സീ. പീ.)] അഹോസി. സോ ദാനം ദത്വാ ഏവം അനുദ്ദിസതി – ‘‘ഇമിനാഹം ദാനേന പായാസിം രാജഞ്ഞമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സമാഗച്ഛിം, മാ പരസ്മി’’ന്തി. അസ്സോസി ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ – ‘‘ഉത്തരോ കിര മാണവോ ദാനം ദത്വാ ഏവം അനുദ്ദിസതി – ‘ഇമിനാഹം ദാനേന പായാസിം രാജഞ്ഞമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സമാഗച്ഛിം, മാ പരസ്മി’’’ന്തി. അഥ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ ഉത്തരം മാണവം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, താത ഉത്തര, ദാനം ദത്വാ ഏവം അനുദ്ദിസസി – ‘ഇമിനാഹം ദാനേന പായാസിം രാജഞ്ഞമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സമാഗച്ഛിം, മാ പരസ്മി’’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭോ’’. ‘‘കിസ്സ പന ത്വം, താത ഉത്തര, ദാനം ദത്വാ ഏവം അനുദ്ദിസസി – ‘ഇമിനാഹം ദാനേന പായാസിം രാജഞ്ഞമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സമാഗച്ഛിം, മാ പരസ്മി’ന്തി? നനു മയം, താത ഉത്തര, പുഞ്ഞത്ഥികാ ദാനസ്സേവ ഫലം പാടികങ്ഖിനോ’’തി? ‘‘ഭോതോ ഖോ ദാനേ ഏവരൂപം ഭോജനം ദീയതി കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയം, യം ഭവം പാദാപി [പാദാസി (ക.)] ന ഇച്ഛേയ്യ സമ്ഫുസിതും [ഛുപിതും (പീ. ക.)], കുതോ ഭുഞ്ജിതും, ധോരകാനി ച വത്ഥാനി ഗുളവാലകാനി, യാനി ഭവം പാദാപി [അചിത്തികതം (ക.)] ന ഇച്ഛേയ്യ സമ്ഫുസിതും, കുതോ പരിദഹിതും. ഭവം ഖോ പനമ്ഹാകം പിയോ മനാപോ, കഥം മയം മനാപം അമനാപേന സംയോജേമാ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, താത ഉത്തര, യാദിസാഹം ഭോജനം ഭുഞ്ജാമി, താദിസം ഭോജനം പട്ഠപേഹി. യാദിസാനി ചാഹം വത്ഥാനി പരിദഹാമി, താദിസാനി ച വത്ഥാനി പട്ഠപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ പായാസിസ്സ രാജഞ്ഞസ്സ പടിസ്സുത്വാ യാദിസം ഭോജനം പായാസി രാജഞ്ഞോ ഭുഞ്ജതി, താദിസം ഭോജനം പട്ഠപേസി. യാദിസാനി ച വത്ഥാനി പായാസി രാജഞ്ഞോ പരിദഹതി, താദിസാനി ച വത്ഥാനി പട്ഠപേസി.

൪൪൦. അഥ ഖോ പായാസി രാജഞ്ഞോ അസക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ അസഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ അചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജി സുഞ്ഞം സേരീസകം വിമാനം. യോ പന തസ്സ ദാനേ വാവടോ അഹോസി ഉത്തരോ നാമ മാണവോ. സോ സക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ ചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അനപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജി ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം.

പായാസിദേവപുത്തോ

൪൪൧. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഗവമ്പതി അഭിക്ഖണം സുഞ്ഞം സേരീസകം വിമാനം ദിവാവിഹാരം ഗച്ഛതി. അഥ ഖോ പായാസി ദേവപുത്തോ യേനായസ്മാ ഗവമ്പതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഗവമ്പതിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ പായാസിം ദേവപുത്തം ആയസ്മാ ഗവമ്പതി ഏതദവോച – ‘‘കോസി ത്വം, ആവുസോ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പായാസി രാജഞ്ഞോ’’തി. ‘‘നനു ത്വം, ആവുസോ, ഏവംദിട്ഠികോ അഹോസി – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’’’തി? ‘‘സച്ചാഹം, ഭന്തേ, ഏവംദിട്ഠികോ അഹോസിം – ‘ഇതിപി നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ’തി. അപി ചാഹം അയ്യേന കുമാരകസ്സപേന ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചിതോ’’തി. ‘‘യോ പന തേ, ആവുസോ, ദാനേ വാവടോ അഹോസി ഉത്തരോ നാമ മാണവോ, സോ കുഹിം ഉപപന്നോ’’തി? ‘‘യോ മേ, ഭന്തേ, ദാനേ വാവടോ അഹോസി ഉത്തരോ നാമ മാണവോ, സോ സക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ ചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അനപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നോ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം. അഹം പന, ഭന്തേ, അസക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ അസഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ അചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപന്നോ സുഞ്ഞം സേരീസകം വിമാനം. തേന ഹി, ഭന്തേ ഗവമ്പതി, മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഏവമാരോചേഹി – ‘സക്കച്ചം ദാനം ദേഥ, സഹത്ഥാ ദാനം ദേഥ, ചിത്തീകതം ദാനം ദേഥ, അനപവിദ്ധം ദാനം ദേഥ. പായാസി രാജഞ്ഞോ അസക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ അസഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ അചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപന്നോ സുഞ്ഞം സേരീസകം വിമാനം. യോ പന തസ്സ ദാനേ വാവടോ അഹോസി ഉത്തരോ നാമ മാണവോ, സോ സക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ ചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അനപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നോ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യത’’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഗവമ്പതി മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ ഏവമാരോചേസി – ‘‘സക്കച്ചം ദാനം ദേഥ, സഹത്ഥാ ദാനം ദേഥ, ചിത്തീകതം ദാനം ദേഥ, അനപവിദ്ധം ദാനം ദേഥ. പായാസി രാജഞ്ഞോ അസക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ അസഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ അചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപന്നോ സുഞ്ഞം സേരീസകം വിമാനം. യോ പന തസ്സ ദാനേ വാവടോ അഹോസി ഉത്തരോ നാമ മാണവോ, സോ സക്കച്ചം ദാനം ദത്വാ സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ ചിത്തീകതം ദാനം ദത്വാ അനപവിദ്ധം ദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നോ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യത’’ന്തി.

പായാസിസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.