പഞ്ചവഗ്ഗോ

കമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൮൨. കമ്മവഗ്ഗേ ചതുന്നം കമ്മാനം നാനാകരണം സമഥക്ഖന്ധകേ വുത്തമേവ. കിഞ്ചാപി വുത്തം, അഥ ഖോ അയം കമ്മവിനിച്ഛയോ നാമ ആദിതോ പട്ഠായ വുച്ചമാനോ പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ ആദിതോ പട്ഠായേവേത്ഥ വത്തബ്ബം വദിസ്സാമ. ചത്താരീതി കമ്മാനം ഗണനപരിച്ഛേദവചനമേതം. കമ്മാനീതി പരിച്ഛിന്നകമ്മനിദസ്സനം. അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞത്തികമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ ഏകായ ച അനുസ്സാവനായാതി ഏവം ഞത്തിദുതിയായ അനുസ്സാവനായ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ തീഹി ച അനുസ്സാവനാഹീതി ഏവം ഞത്തിചതുത്ഥാഹി തീഹി അനുസ്സാവനാഹി കത്തബ്ബം കമ്മം.

തത്ഥ അപലോകനകമ്മം അപലോകേത്വാവ കാതബ്ബം, ഞത്തികമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തികമ്മമ്പി ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പന അപലോകേത്വാ കാതബ്ബമ്പി അത്ഥി, അകാതബ്ബമ്പി അത്ഥി.

തത്ഥ സീമാസമ്മുതി, സീമാസമൂഹനനം, കഥിനദാനം, കഥിനുദ്ധാരോ, കുടിവത്ഥുദേസനാ, വിഹാരവത്ഥുദേസനാതി ഇമാനി ഛ കമ്മാനി ഗരുകാനി അപലോകേത്വാ കാതും ന വട്ടന്തി, ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാവ കാതബ്ബാനി. അവസേസാ തേരസ സമ്മുതിയോ സേനാസനഗ്ഗാഹകമതകചീവരദാനാദിസമ്മുതിയോ ചാതി ഏതാനി ലഹുകകമ്മാനി അപലോകേത്വാപി കാതും വട്ടന്തി, ഞത്തികമ്മ-ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന പന ന കാതബ്ബമേവ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവസേന കയിരമാനം ദള്ഹതരം ഹോതി, തസ്മാ കാതബ്ബന്തി ഏകച്ചേ വദന്തി. ഏവം പന സതി കമ്മസങ്കരോ ഹോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തമേവ. സചേ പന അക്ഖരപരിഹീനം വാ പദപരിഹീനം വാ ദുരുത്തപദം വാ ഹോതി, തസ്സ സോധനത്ഥം പുനപ്പുനം വത്തും വട്ടതി. ഇദം അകുപ്പകമ്മസ്സ ദള്ഹീകമ്മം ഹോതി, കുപ്പകമ്മേ കമ്മം ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഞത്തിഞ്ച തിസ്സോ ച കമ്മവാചായോ സാവേത്വാവ കാതബ്ബം, അപലോകനകമ്മാദിവസേന ന കാതബ്ബം. പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപജ്ജന്തീതി പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിപജ്ജന്തി.

൪൮൩. സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മന്തി ഏത്ഥ അത്ഥി കമ്മം സമ്മുഖാകരണീയം; അത്ഥി അസമ്മുഖാകരണീയം; തത്ഥ അസമ്മുഖാകരണീയം നാമ ദൂതേനുപസമ്പദാ, പത്തനിക്കുജ്ജനം, പത്തുക്കുജ്ജനം, ഉമ്മത്തകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉമ്മത്തകസമ്മുതി, സേക്ഖാനം കുലാനം സേക്ഖസമ്മുതി, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ, ദേവദത്തസ്സ പകാസനീയകമ്മം, അപ്പസാദനീയം ദസ്സേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കാതബ്ബം അവന്ദനീയകമ്മന്തി അട്ഠവിധം ഹോതി, തം സബ്ബം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം അട്ഠവിധമ്പി കമ്മം അസമ്മുഖാ കതം സുകതം ഹോതി അകുപ്പം.

സേസാനി സബ്ബകമ്മാനി സമ്മുഖാ ഏവ കാതബ്ബാനി – സങ്ഘസമ്മുഖതാ, ധമ്മസമ്മുഖതാ, വിനയസമ്മുഖതാ, പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാതി ഇമം ചതുബ്ബിധം സമ്മുഖാവിനയം ഉപനേത്വാവ കാതബ്ബാനി. ഏവം കതാനി ഹി സുകതാനി ഹോന്തി. ഏവം അകതാനി പനേതാനി ഇമം സമ്മുഖാവിനയസങ്ഖാതം വത്ഥും വിനാ കതത്താ വത്ഥുവിപന്നാനി നാമ ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സമ്മുഖാകരണീയം കമ്മം അസമ്മുഖാ കരോതി, വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മ’’ന്തി.

പടിപുച്ഛാകരണീയാദീസുപി പടിപുച്ഛാദികരണമേവ വത്ഥു, തം വത്ഥും വിനാ കതത്താ തേസമ്പി വത്ഥുവിപന്നതാ വേദിതബ്ബാ. ഇദം പനേത്ഥ വചനത്ഥമത്തം. പടിപുച്ഛാ കരണീയം അപ്പടിപുച്ഛാ കരോതീതി പുച്ഛിത്വാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ കാതബ്ബം അപുച്ഛിത്വാ അചോദേത്വാ അസാരേത്വാ കരോതി. പടിഞ്ഞായ കരണീയം അപ്പടിഞ്ഞായ കരോതീതി പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ യഥാദിന്നായ പടിഞ്ഞായ കാതബ്ബം അപ്പടിഞ്ഞായ കരോന്തസ്സ വിപ്പലപന്തസ്സ ബലക്കാരേന കരോതി. സതിവിനയാരഹസ്സാതി ദബ്ബമല്ലപുത്തത്ഥേരസദിസസ്സ ഖീണാസവസ്സ. അമൂള്ഹവിനയാരഹസ്സാതി ഗഗ്ഗഭിക്ഖുസദിസസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ. തസ്സപാപിയസികകമ്മാരഹസ്സാതി ഉപവാളഭിക്ഖുസദിസസ്സ ഉസ്സന്നപാപസ്സ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതീതി അനുപോസഥദിവസേ ഉപോസഥം കരോതി. ഉപോസഥദിവസോ നാമ ഠപേത്വാ കത്തികമാസം അവസേസേസു ഏകാദസസു മാസേസു ഭിന്നസ്സ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദിവസോ ച യഥാവുത്തചാതുദ്ദസപന്നരസാ ച. ഏതം തിപ്പകാരമ്പി ഉപോസഥദിവസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഉപോസഥം കരോന്തോ അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതി നാമ. യത്ര ഹി പത്തചീവരാദീനം അത്ഥായ അപ്പമത്തകേന കാരണേന വിവദന്താ ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ തസ്മിം അധികരണേ വിനിച്ഛിതേ ‘‘സമഗ്ഗാ ജാതാമ്ഹാ’’തി അന്തരാ സാമഗ്ഗിഉപോസഥം കാതും ന ലഭന്തി, കരോന്തേഹി അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കതോ നാമ ഹോതി.

അപവാരണായ പവാരേതീതി അപവാരണാദിവസേ പവാരേതി; പവാരണാദിവസോ നാമ ഏകസ്മിം കത്തികമാസേ ഭിന്നസ്സ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിദിവസോ ച പച്ചുക്കഡ്ഢിത്വാ ഠപിതദിവസോ ച ദ്വേ ച പുണ്ണമാസിയോ. ഏവം ചതുബ്ബിധമ്പി പവാരണാദിവസം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ പവാരേന്തോ അപവാരണായ പവാരേതി നാമ. ഇധാപി അപ്പമത്തകസ്സ വിവാദസ്സ വൂപസമേ സാമഗ്ഗിപവാരണം കാതും ന ലഭന്തി, കരോന്തേഹി അപവാരണായ പവാരണാ കതാ ഹോതി. അപിച ഊനവീസതിവസ്സം വാ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നപുബ്ബം വാ ഏകാദസസു വാ അഭബ്ബപുഗ്ഗലേസു അഞ്ഞതരം ഉപസമ്പാദേന്തസ്സപി വത്ഥുവിപന്നം അധമ്മകമ്മം ഹോതി. ഏവം വത്ഥുതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

൪൮൪. ഞത്തിതോ വിപത്തിയം പന വത്ഥും ന പരാമസതീതി യസ്സ ഉപസമ്പദാദികമ്മം കരോതി, തം ന പരാമസതി, തസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദതി; ഏവം വത്ഥും ന പരാമസതി.

സങ്ഘം ന പരാമസതീതി സങ്ഘസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വദതി; ഏവം സങ്ഘം ന പരാമസതി.

പുഗ്ഗലം ന പരാമസതീതി യോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഉപജ്ഝായോ, തം ന പരാമസതി, തസ്സ നാമം ന ഗണ്ഹാതി. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദതി; ഏവം പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി.

ഞത്തിം ന പരാമസതീതി സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിം ന പരാമസതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ ദ്വിക്ഖത്തും കമ്മവാചായ ഏവ അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതി. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേപി ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ ചതുക്ഖത്തും കമ്മവാചായ ഏവ അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതി; ഏവം ഞത്തിം ന പരാമസതി.

പച്ഛാ വാ ഞത്തിം ഠപേതീതി പഠമം കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്വാ ‘‘ഖമതി സങ്ഘസ്സ തസ്മാ തുണ്ഹീ ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി വദതി; ഏവം പച്ഛാ ഞത്തിം ഠപേതി. ഇതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി ഞത്തിതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

൪൮൫. അനുസ്സാവനതോ വിപത്തിയം പന വത്ഥുആദീനി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവം പന നേസം അപരാമസനം ഹോതി – ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തി പഠമാനുസ്സാവനേ ‘‘ദുതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി, തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി, സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തി ദുതിയതതിയാനുസ്സാവനാസു വാ ‘‘അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാ’’തി വദന്തോ വത്ഥും ന പരാമസതി നാമ. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ’’തി വദന്തോ സങ്ഘം ന പരാമസതി നാമ. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ധമ്മരക്ഖിതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി വദന്തോ പുഗ്ഗലം ന പരാമസതി നാമ.

സാവനം ഹാപേതീതി സബ്ബേന സബ്ബം കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനം ന കരോതി, ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ദ്വിക്ഖത്തും ഞത്തിമേവ ഠപേതി, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ ചതുക്ഖത്തും ഞത്തിമേവ ഠപേതി; ഏവം അനുസ്സാവനം ഹാപേതി. യോപി ഞത്തിദുതിയകമ്മേ ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാ ഏകം കമ്മവാചം അനുസ്സാവേന്തോ അക്ഖരം വാ ഛഡ്ഡേതി, പദം വാ ദുരുത്തം കരോതി, അയമ്പി അനുസ്സാവനം ഹാപേതിയേവ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേ പന ഏകം ഞത്തിം ഠപേത്വാ സകിമേവ വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ കമ്മവാചായ അനുസ്സാവനം കരോന്തോപി അക്ഖരം വാ പദം വാ ഛഡ്ഡേന്തോപി ദുരുത്തം കരോന്തോപി അനുസ്സാവനം ഹാപേതിയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

ദുരുത്തം കരോതീതി ഏത്ഥ പന അയം വിനിച്ഛയോ – യോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം വദതി, അയം ദുരുത്തം കരോതി നാമ. തസ്മാ കമ്മവാചം കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ യ്വായം –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ഗരുകം ലഹുകഞ്ച നിഗ്ഗഹിതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി.

വുത്തോ, അയം സുട്ഠു ഉപലക്ഖേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സിഥിലം’’ നാമ പഞ്ചസു വഗ്ഗേസു പഠമതതിയം. ‘‘ധനിതം’’ നാമ തേസ്വേവ ദുതിയചതുത്ഥം. ‘‘ദീഘ’’ന്തി ദീഘേന കാലേന വത്തബ്ബം ആകാരാദി. ‘‘രസ്സ’’ന്തി തതോ ഉപഡ്ഢകാലേന വത്തബ്ബം അകാരാദി. ‘‘ഗരുക’’ന്തി ദീഘമേവ. യം വാ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ യസ്സ നക്ഖമതീതി ഏവം സംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. ‘‘ലഹുക’’ന്തി രസ്സമേവ. യം വാ ആയസ്മതോ ബുദ്ധരക്ഖിതഥേരസ്സ യസ്സ ന ഖമതീതി ഏവം അസംയോഗപരം കത്വാ വുച്ചതി. ‘‘നിഗ്ഗഹിത’’ന്തി യം കരണാനി നിഗ്ഗഹേത്വാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ അവിവടേന മുഖേന സാനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബം. ‘‘സമ്ബന്ധ’’ന്തി യം പരപദേന സമ്ബന്ധിത്വാ ‘‘തുണ്ഹിസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. ‘‘വവത്ഥിത’’ന്തി യം പരപദേന അസമ്ബന്ധം കത്വാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തുണ്ഹീ അസ്സാ’’തി വാ ‘‘തുണ്ഹ അസ്സാ’’തി വാ വുച്ചതി. ‘‘വിമുത്ത’’ന്തി യം കരണാനി അനിഗ്ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വുച്ചതി.

തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ’’തി വത്തബ്ബേ ത-കാരസ്സ ഥ-കാരം കത്വാ ‘‘സുണാഥു മേ’’തി വചനം സിഥിലസ്സ ധനിതകരണം നാമ. തഥാ ‘‘പത്തകല്ലം, ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പത്ഥകല്ലം, ഏസാ ഞത്ഥീ’’തിആദിവചനഞ്ച. ‘‘ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തി വത്തബ്ബേ ഭ-കാര ഘ-കാരാനം ബ-കാര ഗ-കാരേ കത്വാ ‘‘ബന്തേ സങ്ഗോ’’തി വചനം ധനിതസ്സ സിഥിലകരണം നാമ. ‘‘സുണാതു മേ’’തി വിവടേന മുഖേന വത്തബ്ബേ പന ‘‘സുണംതു മേ’’തി വാ ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഏസം ഞത്തീ’’തി വാ അവിവടേന മുഖേന അനുനാസികം കത്വാ വചനം വിമുത്തസ്സ നിഗ്ഗഹിതവചനം നാമ. ‘‘പത്തകല്ല’’ന്തി അവിവടേന മുഖേന അനുനാസികം കത്വാ വത്തബ്ബേ ‘‘പത്തകല്ലാ’’തി വിവടേന മുഖേന അനുനാസികം അകത്വാ വചനം നിഗ്ഗഹിതസ്സ വിമുത്തവചനം നാമ.

ഇതി സിഥിലേ കത്തബ്ബേ ധനിതം, ധനിതേ കത്തബ്ബേ സിഥിലം, വിമുത്തേ കത്തബ്ബേ നിഗ്ഗഹിതം, നിഗ്ഗഹിതേ കത്തബ്ബേ വിമുത്തന്തി ഇമാനി ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം ദൂസേന്തി. ഏവം വദന്തോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം വദതി, ദുരുത്തം കരോതീതി വുച്ചതി. ഇതരേസു പന ദീഘരസ്സാദീസു ഛസു ബ്യഞ്ജനേസു ദീഘട്ഠാനേ ദീഘമേവ, രസ്സട്ഠാനേ ച രസ്സമേവാതി ഏവം യഥാഠാനേ തം തദേവ അക്ഖരം ഭാസന്തേന അനുക്കമാഗതം പവേണിം അവിനാസേന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ ദീഘേ വത്തബ്ബേ രസ്സം, രസ്സേ വാ വത്തബ്ബേ ദീഘം വദതി; തഥാ ഗരുകേ വത്തബ്ബേ ലഹുകം, ലഹുകേ വാ വത്തബ്ബേ ഗരുകം വദതി; സമ്ബന്ധേ വാ പന വത്തബ്ബേ വവത്ഥിതം, വവത്ഥിതേ വാ വത്തബ്ബേ സമ്ബന്ധം വദതി; ഏവം വുത്തേപി കമ്മവാചാ ന കുപ്പതി. ഇമാനി ഹി ഛ ബ്യഞ്ജനാനി കമ്മം ന കോപേന്തി.

യം പന സുത്തന്തികത്ഥേരാ ‘‘ദ-കാരോ ത-കാരമാപജ്ജതി, ത-കാരോ ദ-കാരമാപജ്ജതി, ച-കാരോ ജ-കാരമാപജ്ജതി, ജ-കാരോ ച-കാരമാപജ്ജതി, യ-കാരോ ക-കാരമാപജ്ജതി, ക-കാരോ യ-കാരമാപജ്ജതി; തസ്മാ ദ-കാരാദീസു വത്തബ്ബേസു ത-കാരാദിവചനം ന വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം കമ്മവാചം പത്വാ ന വട്ടതി. തസ്മാ വിനയധരേന നേവ ദ-കാരോ ത-കാരോ കാതബ്ബോ…പേ… ന ക-കാരോ യ-കാരോ. യഥാപാളിയാ നിരുത്തിം സോധേത്വാ ദസവിധായ ബ്യഞ്ജനനിരുത്തിയാ വുത്തദോസേ പരിഹരന്തേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഇതരഥാ ഹി സാവനം ഹാപേതി നാമ.

അകാലേ വാ സാവേതീതി സാവനായ അകാലേ അനോകാസേ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ പഠമംയേവ അനുസ്സാവനകമ്മം കത്വാ പച്ഛാ ഞത്തിം ഠപേതി. ഇതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനുസ്സാവനതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തി.

൪൮൬. സീമതോ വിപത്തിയം പന അതിഖുദ്ദകസീമാ നാമ യാ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ന ഗണ്ഹാതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘യത്ഥ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ നിസീദിതും ന സക്കോന്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ യാ ഏവരൂപാ സീമാ, അയം സമ്മതാപി അസമ്മതാ, ഗാമഖേത്തസദിസാവ ഹോതി, തത്ഥ കതം കമ്മം കുപ്പതി. ഏസ നയോ സേസസീമാസുപി. ഏത്ഥ പന അതിമഹതീ നാമ യാ കേസഗ്ഗമത്തേനാപി തിയോജനം അതിക്കാമേത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ അഘടിതനിമിത്താ വുച്ചതി. പുരത്ഥിമായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ അനുക്കമേനേവ ദക്ഖിണായ പച്ഛിമായ ഉത്തരായ ദിസായ കിത്തേത്വാ പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ പുബ്ബകിത്തിതം നിമിത്തം പടികിത്തേത്വാവ ഠപേതും വട്ടതി; ഏവം അഖണ്ഡനിമിത്താ ഹോതി. സചേ പന അനുക്കമേന ആഹരിത്വാ ഉത്തരായ ദിസായ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തത്ഥേവ ഠപേതി, ഖണ്ഡനിമിത്താ ഹോതി. അപരാപി ഖണ്ഡനിമിത്താ നാമ യാ അനിമിത്തുപഗം തചസാരരുക്ഖം വാ ഖാണുകം വാ പംസുപുഞ്ജവാലികാപുഞ്ജാനം വാ അഞ്ഞതരം അന്തരാ ഏകം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. ഛായാനിമിത്താ നാമ യാ പബ്ബതച്ഛായാദീനം യംകിഞ്ചി ഛായം നിമിത്തം കത്വാ സമ്മതാ ഹോതി. അനിമിത്താ നാമ യാ സബ്ബേന സബ്ബം നിമിത്താനി അകിത്തേത്വാ സമ്മതാ ഹോതി.

ബഹിസീമേ ഠിതോ സീമം സമ്മന്നതി നാമ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ നിമിത്താനം ബഹി ഠിതോ സമ്മന്നതി. നദിയാ സമുദ്ദേ ജാതസ്സരേ സീമം സമ്മന്നതീതി ഏതേസു നദിആദീസു യം സമ്മന്നതി, സാ ഏവം സമ്മതാപി ‘‘സബ്ബാ, ഭിക്ഖവേ, നദീ അസീമാ, സബ്ബോ സമുദ്ദോ അസീമോ, സബ്ബോ ജാതസ്സരോ അസീമോ’’തി (മഹാവ. ൧൪൭) വചനതോ അസമ്മതാവ ഹോതി. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദതീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം സമ്ഭിന്ദതി. അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം സീമം അജ്ഝോത്ഥരതി. തത്ഥ യഥാ സമ്ഭേദോ ച അജ്ഝോത്ഥരണഞ്ച ഹോതി, തം സബ്ബം ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തമേവ. ഇതി ഇമാ ഏകാദസപി സീമാ അസീമാ ഗാമഖേത്തസദിസാ ഏവ, താസു നിസീദിത്വാ കതം കമ്മം കുപ്പതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമേഹി ഏകാദസഹി ആകാരേഹി സീമതോ കമ്മാനി വിപജ്ജന്തീ’’തി.

൪൮൭-൪൮൮. പരിസതോ കമ്മവിപത്തിയം പന കിഞ്ചി അനുത്താനം നാമ നത്ഥി. യമ്പി തത്ഥ കമ്മപ്പത്തഛന്ദാരഹലക്ഖണം വത്തബ്ബം സിയാ, തമ്പി പരതോ ‘‘ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തമേവ. തത്ഥ പകതത്താ കമ്മപ്പത്താതി ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ ചത്താരോ പകതത്താ അനുക്ഖിത്താ അനിസ്സാരിതാ പരിസുദ്ധസീലാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ കമ്മസ്സ അരഹാ അനുച്ഛവികാ സാമിനോ. ന തേഹി വിനാ തം കമ്മം കയിരതി, ന തേസം ഛന്ദോ വാ പാരിസുദ്ധി വാ ഏതി. അവസേസാ പന സചേപി സഹസ്സമത്താ ഹോന്തി, സചേ സമാനസംവാസകാ, സബ്ബേ ഛന്ദാരഹാവ ഹോന്തി. ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ദത്വാ ആഗച്ഛന്തു വാ മാ വാ, കമ്മം പന തിട്ഠതി. യസ്സ പന സങ്ഘോ പരിവാസാദികമ്മം കരോതി, സോ നേവ കമ്മപ്പത്തോ, നാപി ഛന്ദാരഹോ. അപിച യസ്മാ തം പുഗ്ഗലം വത്ഥും കത്വാ സങ്ഘോ കമ്മം കരോതി, തസ്മാ ‘‘കമ്മാരഹോ’’തി വുച്ചതി. സേസകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ.

൪൮൯. പുന ചത്താരി കമ്മാനീതിആദികോ നയോ പണ്ഡകാദീനം അവത്ഥുഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അപലോകനകമ്മകഥാ

൪൯൫-൪൯൬. ഇദാനി തേസം കമ്മാനം പഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അപലോകനകമ്മം കതി ഠാനാനി ഗച്ഛതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അപലോകനകമ്മം പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി – ഓസാരണം, നിസ്സാരണം, ഭണ്ഡുകമ്മം, ബ്രഹ്മദണ്ഡം, കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഓസാരണം നിസ്സാരണ’’ന്തി പദസിലിട്ഠതായേതം വുത്തം. പഠമം പന നിസ്സാരണാ ഹോതി, പച്ഛാ ഓസാരണാ. തത്ഥ യാ കണ്ടകസാമണേരസ്സ ദണ്ഡകമ്മനാസനാ, സാ ‘‘നിസ്സാരണാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ ഏതരഹി സചേപി സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അവണ്ണം ഭണതി, ‘‘അകപ്പിയം കപ്പിയ’’ന്തി ദീപേതി, മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ, സോ യാവതതിയം നിവാരേത്വാ തം ലദ്ധിം നിസ്സജ്ജാപേതബ്ബോ. നോ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ‘‘വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. നോ ചേ വിസ്സജ്ജേതി, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ അപലോകനകമ്മം കത്വാ നിസ്സാരേതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന കമ്മം കാതബ്ബം –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി – ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സ സങ്ഘസ്സ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി, ദിരത്തതിരത്തം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹസേയ്യം, തസ്സ അലാഭായ നിസ്സാരണാ രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി… തതിയമ്പി, ഭന്തേ, സങ്ഘം പുച്ഛാമി – ‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ…പേ… രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി.

സോ അപരേന സമയേന ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ബാലതായ അഞ്ഞാണതായ അലക്ഖികതായ ഏവം അകാസിം, സ്വാഹം സങ്ഘം ഖമാപേമീ’’തി ഖമാപേന്തോ യാവതതിയം യാചാപേത്വാ അപലോകനകമ്മേനേവ ഓസാരേതബ്ബോ. ഏവം പന ഓസാരേതബ്ബോ, സങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി – അയം ഇത്ഥന്നാമോ സാമണേരോ ബുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സ സങ്ഘസ്സ അവണ്ണവാദീ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, യം അഞ്ഞേ സാമണേരാ ലഭന്തി, ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം, തസ്സ അലാഭായ നിസ്സാരിതോ, സ്വായം ഇദാനി സോരതോ നിവാതവുത്തി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഹിരോത്തപ്പേ പതിട്ഠിതോ കതദണ്ഡകമ്മോ അച്ചയം ദേസേതി, ഇമസ്സ സാമണേരസ്സ യഥാ പുരേ കായസമ്ഭോഗസാമഗ്ഗിദാനം രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി.

ഏവം തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. ഏവം അപലോകനകമ്മം ഓസാരണഞ്ച നിസ്സാരണഞ്ച ഗച്ഛതി. ഭണ്ഡുകമ്മം മഹാഖന്ധകവണ്ണനായം വുത്തമേവ. ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകേ വുത്തോയേവ. ന കേവലം പനേസ ഛന്നസ്സേവ പഞ്ഞത്തോ, യോ അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു മുഖരോ ഹോതി, ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തോ ഖുംസേന്തോ വമ്ഭേന്തോ വിഹരതി, തസ്സപി ദാതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന ദാതബ്ബോ, സങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു മുഖരോ, ഭിക്ഖൂ ദുരുത്തവചനേഹി ഘട്ടേന്തോ വിഹരതി. സോ ഭിക്ഖു യം ഇച്ഛേയ്യ, തം വദേയ്യ. ഭിക്ഖൂഹി ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ, ന അനുസാസിതബ്ബോ. സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി – ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം, രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’തി. ദുതിയമ്പി പുച്ഛാമി, തതിയമ്പി പുച്ഛാമി – ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ ദാനം, രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’’തി.

തസ്സ അപരേന സമയേന സമ്മാ വത്തിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘമജ്ഝേ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അസുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡം അദാസി, സോ ഭിക്ഖു സോരതോ നിവാതവുത്തി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഹിരോത്തപ്പേ പതിട്ഠിതോ, പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ തിട്ഠതി, സങ്ഘം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധി, രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി.

ഏവം യാവതതിയം വത്വാ അപലോകനകമ്മേനേവ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബോതി.

കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമന്തി യം തം ഭഗവതാ ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ കദ്ദമോദകേന ഓസിഞ്ചന്തി, ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’ന്തി, കായം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, ഊരും വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, അങ്ഗജാതം വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ദസ്സേന്തി, ഭിക്ഖുനിയോ ഓഭാസേന്തി, ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി, ‘അപ്പേവ നാമ അമ്ഹേസു സാരജ്ജേയ്യു’ന്തി. ഇമേസു വത്ഥൂസു തേസം ഭിക്ഖൂനം ദുക്കടം പഞ്ഞപേത്വാ ‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദണ്ഡകമ്മം കാതു’ന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖുനീനം ഏതദഹോസി – ‘കിം നു ഖോ ദണ്ഡകമ്മം കാതബ്ബ’ന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘അവന്ദിയോ സോ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന കാതബ്ബോ’’’തി ഏവം അവന്ദിയകമ്മം അനുഞ്ഞാതം, തം കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ചമം ഇമസ്സ അപലോകനകമ്മസ്സ ഠാനം ഹോതി. തസ്സ ഹി കമ്മഞ്ഞേവ ലക്ഖണം, ന ഓസാരണാദീനി; തസ്മാ ‘‘കമ്മലക്ഖണ’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്സ കരണം തത്ഥേവ വുത്തം. അപിച നം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സദ്ധിം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ഇധാപി വദാമ, ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘അയ്യേ അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപാസാദികം ദസ്സേതി, ഏതസ്സ അയ്യസ്സ അവന്ദിയകരണം രുച്ചതീതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമി, ദുതിയമ്പി… തതിയമ്പി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി.

ഏവം തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മേന അവന്ദിയകമ്മം കാതബ്ബം.

തതോ പട്ഠായ സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനീഹി ന വന്ദിതബ്ബോ. സചേ അവന്ദിയമാനോ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സമ്മാ വത്തതി, തേന ഭിക്ഖുനിയോ ഖമാപേതബ്ബാ. ഖമാപേന്തേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയം അഗന്ത്വാ വിഹാരേയേവ സങ്ഘം വാ ഗണം വാ ഏകം ഭിക്ഖും വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ തിട്ഠാമി, ന പുന അപാസാദികം ദസ്സേസ്സാമി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ മയ്ഹം ഖമതൂ’’തി ഖമാപേതബ്ബം. തേന സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ ഏകം ഭിക്ഖും പേസേത്വാ ഏകഭിക്ഖുനാ വാ സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ വത്തബ്ബാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ ഠിതോ, ഇമിനാ അച്ചയം ദേസേത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഖമാപിതോ, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഇമം വന്ദിയം കരോതൂ’’തി. സോ വന്ദിയോ കാതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബോ, ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘അയം അയ്യേ അസുകോ നാമ അയ്യോ ഭിക്ഖുനീനം അപാസാദികം ദസ്സേതീതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന അവന്ദിയോ കതോ, സോ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ പടിസങ്ഖാ ആയതിം സംവരേ ഠിതോ അച്ചയം ദേസേത്വാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഖമാപേസി, തസ്സ അയ്യസ്സ വന്ദിയകരണം രുച്ചതീതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി –

തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം ഏവം അപലോകനകമ്മേനേവ വന്ദിയോ കാതബ്ബോ.

അയം പനേത്ഥ പാളിമുത്തകോപി കമ്മലക്ഖണവിനിച്ഛയോ. ഇദഞ്ഹി കമ്മലക്ഖണം നാമ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘമൂലകം പഞ്ഞത്തം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി പനേതം ലബ്ഭതിയേവ. യഞ്ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സലാകഗ്ഗയാഗഗ്ഗഭത്തഗ്ഗഉപോസഥഗ്ഗേസു അപലോകനകമ്മം കരോതി, ഏതമ്പി കമ്മലക്ഖണമേവ. അച്ഛിന്നചീവരജിണ്ണചീവരനട്ഠചീവരാനഞ്ഹി സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ യാവതതിയം സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മം കത്വാ ചീവരം ദാതും വട്ടതി. അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകേന പന ചീവരം കരോന്തസ്സ സേനാസനക്ഖന്ധകവണ്ണനായം വുത്തപ്പഭേദാനി സൂചിആദീനി അനപലോകേത്വാപി ദാതബ്ബാനി. തേസം ദാനേ സോയേവ ഇസ്സരോ, തതോ അതിരേകം ദേന്തേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. തതോ ഹി അതിരേകദാനേ സങ്ഘോ സാമീ. ഗിലാനഭേസജ്ജമ്പി തത്ഥ വുത്തപ്പകാരം സയമേവ ദാതബ്ബം. അതിരേകം ഇച്ഛന്തസ്സ അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. യോപി ച ദുബ്ബലോ വാ ഛിന്നിരിയാപഥോ വാ പച്ഛിന്നഭിക്ഖാചാരപഥോ വാ മഹാഗിലാനോ, തസ്സ മഹാവാസേസു തത്രുപ്പാദതോ ദേവസികം നാളി വാ ഉപഡ്ഢനാളി വാ ഏകദിവസംയേവ വാ പഞ്ച വാ ദസ വാ തണ്ഡുലനാളിയോ ദേന്തേന അപലോകനകമ്മം കത്വാവ ദാതബ്ബാ. പേസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്രുപ്പാദതോ ഇണപലിബോധമ്പി ബഹുസ്സുതസ്സ സങ്ഘഭാരനിത്ഥാരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുട്ഠാപനീയസേനാസനമ്പി സങ്ഘകിച്ചം കരോന്താനം കപ്പിയകാരകാദീനം ഭത്തവേതനമ്പി അപലോകനകമ്മേന ദാതും വട്ടതി.

ചതുപച്ചയവസേന ദിന്നതത്രുപ്പാദതോ സങ്ഘികം ആവാസം ജഗ്ഗാപേതും വട്ടതി. ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഇസ്സരവതായ വിചാരേതീ’’തി കഥാപച്ഛിന്ദനത്ഥം പന സലാകഗ്ഗാദീസു വാ അന്തരസന്നിപാതേ വാ സങ്ഘം പുച്ഛിത്വാവ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ. ചീവരപിണ്ഡപാതത്ഥായ ഓദിസ്സദിന്നതത്രുപ്പാദതോപി അപലോകേത്വാ ആവാസോ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ. അനപലോകേത്വാപി വട്ടതി. ‘‘സൂരോ വതായം ഭിക്ഖു ചീവരപിണ്ഡപാതത്ഥായ ദിന്നതോ ആവാസം ജഗ്ഗാപേതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നകഥാപച്ഛേദനത്ഥം പന അപലോകനകമ്മമേവ കത്വാ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ.

ചേതിയേ ഛത്തം വാ വേദികം വാ ബോധിഘരം വാ ആസനഘരം വാ അകതം വാ കരോന്തേന ജിണ്ണം വാ പടിസങ്ഖരോന്തേന സുധാകമ്മം വാ കരോന്തേന മനുസ്സേ സമാദപേത്വാ കാതും വട്ടതി. സചേ കാരകോ നത്ഥി, ചേതിയസ്സ ഉപനിക്ഖേപതോ കാരേതബ്ബം. ഉപനിക്ഖേപേപി അസതി അപലോകനകമ്മം കത്വാ തത്രുപ്പാദതോ കാരേതബ്ബം, സങ്ഘികേനപി. സങ്ഘികേന ഹി അപലോകേത്വാ ചേതിയകിച്ചം കാതും വട്ടതി. ചേതിയസ്സ സന്തകേന അപലോകേത്വാപി സങ്ഘികകിച്ചം കാതും ന വട്ടതി. താവകാലികം പന ഗഹേത്വാ പാകതികം കാതും വട്ടതി.

ചേതിയേ സുധാകമ്മാദീനി കരോന്തേഹി പന ഭിക്ഖാചാരതോ വാ സങ്ഘതോ വാ യാപനമത്തം അലഭന്തേഹി ചേതിയസന്തകതോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തേഹി വത്തം കാതും വട്ടതി, ‘‘വത്തം കരോമാ’’തി മച്ഛമംസാദീഹി സങ്ഘഭത്തം കാതും ന വട്ടതി. യേ വിഹാരേ രോപിതാ ഫലരുക്ഖാ സങ്ഘേന പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ജഗ്ഗനകമ്മം ലഭന്തി, യേസം ഫലാനി ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേസു അപലോകനകമ്മം ന കാതബ്ബം. യേ പന അപരിഗ്ഗഹിതാ, തേസു അപലോകനകമ്മം കാതബ്ബം. തം പന സലാകഗ്ഗയാഗഗ്ഗഭത്തഗ്ഗഅന്തരസന്നിപാതേസുപി കാതും വട്ടതി, ഉപോസഥഗ്ഗേ പന വട്ടതിയേവ. തത്ഥ ഹി അനാഗതാനമ്പി ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഹരിയതി, തസ്മാ തം സുവിസോധിതം ഹോതി.

ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബം, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘ഭന്തേ, യം ഇമസ്മിം വിഹാരേ അന്തോസീമായ സങ്ഘസന്തകം മൂലതചപത്തഅങ്കുരപുപ്ഫഫലഖാദനീയാദി അത്ഥി, തം സബ്ബം ആഗതാഗതാനം ഭിക്ഖൂനം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതും രുച്ചതീതി സങ്ഘം പുച്ഛാമീ’’തി തിക്ഖത്തും പുച്ഛിതബ്ബം.

ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖൂഹി കതം സുകതമേവ. യസ്മിം വിഹാരേ ദ്വേ തയോ ജനാ വസന്തി, തേഹി നിസീദിത്വാ കതമ്പി സങ്ഘേന കതസദിസമേവ. യസ്മിം പന വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു ഹോതി, തേന ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ പുബ്ബകരണപുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നേന കതമ്പി കതികവത്തം സങ്ഘേന കതസദിസമേവ ഹോതി.

കരോന്തേന പന ഫലവാരേന കാതുമ്പി ചത്താരോ മാസേ ഛ മാസേ ഏകസംവച്ഛരന്തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാപി അപരിച്ഛിന്ദിത്വാപി കാതും വട്ടതി. പരിച്ഛിന്നേ യഥാപരിച്ഛേദം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുന കാതബ്ബം. അപരിച്ഛിന്നേ യാവ രുക്ഖാ ധരന്തി താവ വട്ടതിയേവ. യേപി തേസം രുക്ഖാനം ബീജേഹി അഞ്ഞേ രുക്ഖാ രോപിതാ ഹോന്തി, തേസമ്പി സാ ഏവ കതികാ.

സചേ പന അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ രോപിതാ ഹോന്തി, തേസം യത്ഥ രോപിതാ, തസ്മിംയേവ വിഹാരേ സങ്ഘോ സാമീ. യേപി അഞ്ഞതോ ബീജാനി ആഹരിത്വാ പുരിമവിഹാരേ പച്ഛാ രോപിതാ, തേസു അഞ്ഞാ കതികാ കാതബ്ബാ. കതികായ കതായ പുഗ്ഗലികട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി, യഥാസുഖം ഫലാദീനി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. സചേ പനേത്ഥ തം തം ഓകാസം പരിക്ഖിപിത്വാ പരിവേണാനി കത്വാ ജഗ്ഗന്തി, തേസം ഭിക്ഖൂനം പുഗ്ഗലികട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി. അഞ്ഞേ പരിഭുഞ്ജിതും ന ലഭന്തി, തേഹി പന സങ്ഘസ്സ ദസഭാഗം ദത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. യോപി മജ്ഝേവിഹാരേ രുക്ഖം സാഖാഹി പരിവാരേത്വാ രക്ഖതി, തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

പോരാണവിഹാരം ഗതസ്സ സമ്ഭാവനീയഭിക്ഖുനോ ‘‘ഥേരോ ആഗതോ’’തി ഫലാഫലം ആഹരന്തി, സചേ തത്ഥ മൂലേ സബ്ബപരിയത്തിധരോ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖു വിഹാസി, ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ ദീഘാ കതികാ കതാ ഭവിസ്സതീ’’തി നിക്കുക്കുച്ചേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. വിഹാരേ ഫലാഫലം പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതി, ധുതങ്ഗം ന കോപേതി. സാമണേരാ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം ബഹൂനി ഫലാനി ദേന്തി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ അലഭന്താ ഖിയ്യന്തി, ഖിയ്യനമത്തമേവ ചേതം ഹോതി.

സചേ പന ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി, ഏകം പനസരുക്ഖം നിസ്സായ സട്ഠിപി ജനാ ജീവന്തി, താദിസേ കാലേ സബ്ബേസം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ ഭാജേത്വാ ഖാദിതബ്ബം, അയം സാമീചി. യാവ പന കതികവത്തം ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, താവ തേഹി ഖായിതം സുഖായിതമേവ. കദാ പന കതികവത്തം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി? യദാ സമഗ്ഗോ സങ്ഘോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഭാജേത്വാ ഖാദന്തൂ’’തി സാവേതി. ഏകഭിക്ഖുകേ പന വിഹാരേ ഏകേന സാവിതേപി പുരിമകതികാ പടിപ്പസ്സമ്ഭതിയേവ. സചേ പടിപ്പസ്സദ്ധായ കതികായ സാമണേരാ നേവ രുക്ഖതോ പാതേന്തി, ന ഭൂമിതോ ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദേന്തി, പതിതഫലാനി പാദേഹി പഹരന്താ വിചരന്തി, തേസം ദസഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ ഉപഡ്ഢഫലഭാഗേന ഫാതികമ്മം കാതബ്ബം. അദ്ധാ ഫാതികമ്മലോഭേന ആഹരിത്വാ ദസ്സന്തി. പുന സുഭിക്ഖേ ജാതേ കപ്പിയകാരകേസു ആഗന്ത്വാ സാഖാപരിവാരാദീനി കത്വാ രുക്ഖേ രക്ഖന്തേസു സാമണേരാനം ഫാതികമ്മം ന ദാതബ്ബം, ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

‘‘വിഹാരേ ഫലാഫലം അത്ഥീ’’തി സാമന്തഗാമേഹി മനുസ്സാ ഗിലാനാനം വാ ഗബ്ഭിനീനം വാ അത്ഥായ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഏകം നാളികേരം ദേഥ, അമ്ബം ദേഥ, ലബുജം ദേഥാ’’തി യാചന്തി, ദാതബ്ബം ന ദാതബ്ബന്തി? ദാതബ്ബം. അദീയമാനേ ഹി തേ ദോമനസ്സികാ ഹോന്തി, ദേന്തേന പന സങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ യാവതതിയം സാവേത്വാ അപലോകനകമ്മം കത്വാവ ദാതബ്ബം, കതികവത്തം വാ കത്വാ ഠപേതബ്ബം, ഏവഞ്ച പന കാതബ്ബം, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സാവേതബ്ബം –

‘‘സാമന്തഗാമേഹി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ഗിലാനാദീനം അത്ഥായ ഫലാഫലം യാചന്തി, ദ്വേ നാളികേരാനി, ദ്വേ താലഫലാനി, ദ്വേ പനസാനി, പഞ്ച അമ്ബാനി, പഞ്ച കദലിഫലാനി ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം, അസുകരുക്ഖതോ ച അസുകരുക്ഖതോ ച ഫലം ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം രുച്ചതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’’തി തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം.

തതോ പട്ഠായ ഗിലാനാദീനം നാമം ഗഹേത്വാ യാചന്താ ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി ന വത്തബ്ബാ, വത്തം പന ആചിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘നാളികേരാദീനി ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛേദേന ഗണ്ഹന്താനം അസുകരുക്ഖതോ ച അസുകരുക്ഖതോ ച ഫലം ഗണ്ഹന്താനം അനിവാരണം കത’’ന്തി. അനുവിചരിത്വാ പന ‘‘അയം മധുരഫലോ അമ്ബോ, ഇതോ ഗണ്ഹഥാ’’തിപി ന വത്തബ്ബാ. ഫലഭാജനകാലേ പന ആഗതാനം സമ്മതേന ഉപഡ്ഢഭാഗോ ദാതബ്ബോ, അസമ്മതേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം.

ഖീണപരിബ്ബയോ വാ മഗ്ഗഗമിയസത്ഥവാഹോ വാ അഞ്ഞോ വാ ഇസ്സരോ ആഗന്ത്വാ യാചതി, അപലോകേത്വാവ ദാതബ്ബം. ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ ഖാദന്തോ ന വാരേതബ്ബോ. കുദ്ധോ ഹി സോ രുക്ഖേപി ഛിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞമ്പി അനത്ഥം കരേയ്യ. പുഗ്ഗലികപരിവേണം ആഗന്ത്വാ ഗിലാനസ്സ ഗാമേന യാചന്തോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഛായാദീനം അത്ഥായ രോപിതം, സചേ അത്ഥി, തുമ്ഹേ ജാനാഥാ’’തി വത്തബ്ബോ. യദി പന ഫലഭരിതാവ രുക്ഖാ ഹോന്തി, കണ്ടകേ ബന്ധിത്വാ ഫലവാരേന ഖാദന്തി, അപച്ചാസീസന്തേന ഹുത്വാ ദാതബ്ബം. ബലക്കാരേന ഗണ്ഹന്തോ ന വാരേതബ്ബോ, പുബ്ബേ വുത്തമേവേത്ഥ കാരണം.

സങ്ഘസ്സ ഫലാരാമോ ഹോതി, പടിജഗ്ഗനം ന ലഭതി, സചേ തം കോചി വത്തസീസേന ജഗ്ഗതി, സങ്ഘസ്സേവ ഹോതി. അഥാപി കസ്സചി പടിബലസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘ഇമം സപ്പുരിസ ജഗ്ഗിത്വാ ദേഹീ’’തി സങ്ഘോ ഭാരം കരോതി, സോ ചേ വത്തസീസേന ജഗ്ഗതി, ഏവമ്പി സങ്ഘസ്സേവ ഹോതി. ഫാതികമ്മം പച്ചാസീസന്തസ്സ പന തതിയഭാഗേന വാ ഉപഡ്ഢഭാഗേന വാ ഫാതികമ്മം കാതബ്ബം. ‘‘ഭാരിയം കമ്മ’’ന്തി വത്വാ ഏത്തകേന അനിച്ഛന്തോ പന സബ്ബം തവേവ സന്തകം കത്വാ ‘‘മൂലഭാഗം ദസഭാഗമത്തം ദത്വാ ജഗ്ഗാഹീ’’തിപി വത്തബ്ബോ. ഗരുഭണ്ഡത്താ പന മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ന ദാതബ്ബം. സോ മൂലഭാഗം ദത്വാ ഖാദന്തോ അകതാവാസം വാ കത്വാ കതാവാസം വാ ജഗ്ഗിത്വാ നിസ്സിതകാനം ആരാമം നിയ്യാദേതി, തേഹിപി മൂലഭാഗോ ദാതബ്ബോവ. യദാ പന ഭിക്ഖൂ സയം ജഗ്ഗിതും പഹോന്തി, അഥ തേസം ജഗ്ഗിതുഞ്ച ന ദാതബ്ബം, ജഗ്ഗിതകാലേ ച ന വാരേതബ്ബാ, ജഗ്ഗനകാലേയേവ വാരേതബ്ബാ. ‘‘ബഹും തുമ്ഹേഹി ഖായിതം, ഇദാനി മാ ജഗ്ഗിത്ഥ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോയേവ ജഗ്ഗിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബം.

സചേ പന നേവ വത്തസീസേന ജഗ്ഗന്തോ അത്ഥി, ന ഫാതികമ്മേന, ന സങ്ഘോ ജഗ്ഗിതും പഹോതി, ഏകോ അനാപുച്ഛിത്വാവ ജഗ്ഗിത്വാ ഫാതികമ്മം വഡ്ഢേത്വാ പച്ചാസീസതി, അപലോകനകമ്മേന ഫാതികമ്മം വഡ്ഢേത്വാ ദാതബ്ബം. ഇതി ഇമം സബ്ബമ്പി കമ്മലക്ഖണമേവ ഹോതി. അപലോകനകമ്മം ഇമാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തികമ്മട്ഠാനഭേദേ പന ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, അനുസിട്ഠോ സോ മയാ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ആഗച്ഛേയ്യാതി, ആഗച്ഛാഹീതി വത്തബ്ബോ’’തി ഏവം ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ ഓസാരണാ ഓസാരണാ നാമ.

‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ധമ്മകഥികോ ഇമസ്സ നേവ സുത്തം ആഗച്ഛതി, നോ സുത്തവിഭങ്ഗോ, സോ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അത്ഥം പടിബാഹതി. യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും വുട്ഠാപേത്വാ അവസേസാ ഇമം അധികരണം വൂപസമേയ്യാമാ’’തി ഏവം ഉബ്ബാഹികാവിനിച്ഛയേ ധമ്മകഥികസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സാരണാ നിസ്സാരണാ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യാ’’തി ഏവം ഉപോസഥകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി ഉപോസഥോ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അജ്ജ പവാരണാ പന്നരസീ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ പവാരേയ്യാ’’തി ഏവം പവാരണാകമ്മവസേന ഠപിതാ ഞത്തി പവാരണാ നാമ.

‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം അനുസാസേയ്യാ’’തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം അന്തരായികേ ധമ്മേ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം അന്തരായികേ ധമ്മേ പുച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമം വിനയം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമം വിനയം പുച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമേന വിനയം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, ഇത്ഥന്നാമോ ഇത്ഥന്നാമേന വിനയം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ സമ്മന്നിതും ഠപിതാ ഞത്തി സമ്മുതി നാമ.

‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ഇദം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യാ’’തി. ‘‘യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ആയസ്മന്താ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യു’’ന്തി ഏവം നിസ്സട്ഠചീവരപത്താദീനം ദാനം ദാനം നാമ.

‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം സരതി, വിവരതി, ഉത്താനിം കരോതി, ദേസേതി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യന്തി. യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, അഹം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി. തേന വത്തബ്ബോ ‘‘പസ്സസീ’’തി. ‘‘ആമ പസ്സാമീ’’തി. ആയതിം സംവരേയ്യാസീതി ഏവം ആപത്തിപടിഗ്ഗഹോ പടിഗ്ഗഹോ നാമ.

‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ ആവാസികാ. യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ കാളേ പവാരേയ്യാമാ’’തി. തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനകാരകാ കലഹകാരകാ വിവാദകാരകാ ഭസ്സകാരകാ സങ്ഘേ അധികരണകാരകാ തം കാളം അനുവസേയ്യും, ആവാസികേന ഭിക്ഖുനാ ബ്യത്തേന പടിബലേന ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ ഞാപേതബ്ബാ – ‘‘സുണന്തു മേ, ആയസ്മന്താ ആവാസികാ. യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ഇദാനി ഉപോസഥം കരേയ്യാമ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാമ, ആഗമേ ജുണ്ഹേ പവാരേയ്യാമാ’’തി ഏവം കതാ പവാരണാപച്ചുക്കഡ്ഢനാ പച്ചുക്കഡ്ഢനാ നാമ.

സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിതബ്ബം, സന്നിപതിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ – ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ അമ്ഹാകം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം വിഹരതം ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചിണ്ണം ഭാസിതപരിക്കന്തം. സചേ മയം ഇമാഹി ആപത്തീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം കാരേസ്സാമ, സിയാപി തം അധികരണം കക്ഖളത്തായ വാളത്തായ ഭേദായ സംവത്തേയ്യ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം അധികരണം തിണവത്ഥാരകേന വൂപസമേയ്യ ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം, ഠപേത്വാ ഗിഹിപടിസയുത്ത’’ന്തി ഏവം തിണവത്ഥാരകസമഥേന കത്വാ സബ്ബപഠമാ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തി കമ്മലക്ഖണം നാമ.

തഥാ തതോ പരാ ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകം കത്വാ ദ്വേ ഞത്തിയോ ഇതി യഥാവുത്തപ്പഭേദം ഓസാരണം നിസ്സാരണം…പേ… കമ്മലക്ഖണഞ്ഞേവ നവമന്തി ഞത്തികമ്മം ഇമാനി നവ ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിദുതിയകമ്മട്ഠാനഭേദേ പന വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിനോ പത്തനിക്കുജ്ജനവസേന ഖന്ധകേ വുത്താ നിസ്സാരണാ. തസ്സേവ പത്തുക്കുജ്ജനവസേന വുത്താ ഓസാരണാ ച വേദിതബ്ബാ.

സീമാസമ്മുതി തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതി, സന്ഥതസമ്മുതി, ഭത്തുദ്ദേസക-സേനാസനഗ്ഗാഹാപക-ഭണ്ഡാഗാരിക-ചീവരപടിഗ്ഗാഹക-ചീവരഭാജക-യാഗുഭാജകഫലഭാജക-ഖജ്ജഭാജക-അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജക-സാടിയഗ്ഗാഹാപക-പത്തഗ്ഗാഹാപക-ആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീതി ഏതാസം സമ്മുതീനം വസേന സമ്മുതി വേദിതബ്ബാ. കഥിനചീവരദാനമതകചീവരദാനവസേന ദാനം വേദിതബ്ബം.

കഥിനുദ്ധാരവസേന ഉദ്ധാരോ വേദിതബ്ബോ. കുടിവത്ഥുവിഹാരവത്ഥുദേസനാവസേന ദേസനാ വേദിതബ്ബാ. യാ പന തിണവത്ഥാരകസമഥേ സബ്ബസങ്ഗാഹികഞത്തിഞ്ച ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ഏകേകം ഞത്തിഞ്ചാതി തിസ്സോ ഞത്തിയോ ഠപേത്വാ പുന ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകാ, ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകാതി ദ്വേ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചാ വുത്താ, താസം വസേന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മട്ഠാനഭേദേ പന തജ്ജനീയകമ്മാദീനം സത്തന്നം കമ്മാനം വസേന നിസ്സാരണാ, തേസംയേവ ച കമ്മാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന ഓസാരണാ വേദിതബ്ബാ. ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതിവസേന സമ്മുതി വേദിതബ്ബാ. പരിവാസദാനമാനത്തദാനവസേന ദാനം വേദിതബ്ബം. മൂലായപടികസ്സനകമ്മവസേന നിഗ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ അട്ഠ, യാവതതിയകാ അരിട്ഠോ ചണ്ഡകാളീ ച ഇമേ തേ യാവതതിയകാ’’തി ഇമാസം ഏകാദസന്നം സമനുഭാസനാനം വസേന സമനുഭാസനാ വേദിതബ്ബാ. ഉപസമ്പദാകമ്മഅബ്ഭാനകമ്മവസേന പന കമ്മലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ഗച്ഛതി.

൪൯൭. ഇതി കമ്മാനി ച കമ്മവിപത്തിഞ്ച വിപത്തിവിരഹിതാനം കമ്മാനം ഠാനപഭേദഗമനഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസം കമ്മാനം കാരകസ്സ സങ്ഘസ്സ പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോ പുന ‘‘ചതുവഗ്ഗകരണേ കമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പരിസതോ കമ്മവിപത്തിവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി.

കമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അത്ഥവസവഗ്ഗാദിവണ്ണനാ

൪൯൮. ഇദാനി യാനി താനി തേസം കമ്മാനം വത്ഥുഭൂതാനി സിക്ഖാപദാനി, തേസം പഞ്ഞത്തിയം ആനിസംസം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികാനം വേരാനം സംവരായാതി പാണാതിപാതാദീനം പഞ്ചന്നം ദിട്ഠധമ്മികവേരാനം സംവരത്ഥായ പിദഹനത്ഥായ. സമ്പരായികാനം വേരാനം പടിഘാതായാതി വിപാകദുക്ഖസങ്ഖാതാനം സമ്പരായികവേരാനം പടിഘാതത്ഥായ, സമുച്ഛേദനത്ഥായ അനുപ്പജ്ജനത്ഥായ. ദിട്ഠധമ്മികാനം വജ്ജാനം സംവരായാതി തേസംയേവ പഞ്ചന്നം വേരാനം സംവരത്ഥായ. സമ്പരായികാനം വജ്ജാനന്തി തേസംയേവ വിപാകദുക്ഖാനം. വിപാകദുക്ഖാനേവ ഹി ഇധ വജ്ജനീയഭാവതോ വജ്ജാനീതി വുത്താനി. ദിട്ഠധമ്മികാനം ഭയാനന്തി ഗരഹാ ഉപവാദോ തജ്ജനീയാദീനി കമ്മാനി ഉപോസഥപവാരണാനം ഠപനം അകിത്തിപകാസനീയകമ്മന്തി ഏതാനി ദിട്ഠധമ്മികഭയാനി നാമ, ഏതേസം സംവരത്ഥായ. സമ്പരായികഭയാനി പന വിപാകദുക്ഖാനിയേവ, തേസം പടിഘാതത്ഥായ. ദിട്ഠധമ്മികാനം അകുസലാനന്തി പഞ്ചവേരദസഅകുസലകമ്മപഥപ്പഭേദാനം അകുസലാനം സംവരത്ഥായ. വിപാകദുക്ഖാനേവ പന അക്ഖമട്ഠേന സമ്പരായികഅകുസലാനീതി വുച്ചന്തി, തേസം പടിഘാതത്ഥായ. ഗിഹീനം അനുകമ്പായാതി അഗാരികാനം സദ്ധാരക്ഖണവസേന അനുകമ്പനത്ഥായ. പാപിച്ഛാനം പക്ഖുപച്ഛേദായാതി പാപിച്ഛപുഗ്ഗലാനം ഗണബന്ധഭേദനത്ഥായ ഗണഭോജനസിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. യഞ്ഹേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം പഠമപാരാജികവണ്ണനായമേവ വുത്തന്തി.

സിക്ഖാപദേസു അത്ഥവസേന വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൯൯. പാതിമോക്ഖാദീസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോതി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചവിധോ ഭിക്ഖുനീനം ചതുബ്ബിധോ. പരിവാസദാനാദീസു ഓസാരണീയം പഞ്ഞത്തന്തി അട്ഠാരസസു വാ തേചത്താലീസായ വാ വത്തേസു വത്തമാനസ്സ ഓസാരണീയം പഞ്ഞത്തം. യേന കമ്മേന ഓസാരീയതി, തം കമ്മം പഞ്ഞത്തന്തി അത്ഥോ. നിസ്സാരണീയം പഞ്ഞത്തന്തി ഭണ്ഡനകാരകാദയോ യേന കമ്മേന നിസ്സാരീയന്തി, തം കമ്മം പഞ്ഞത്തന്തി അത്ഥോ.

൫൦൦. അപഞ്ഞത്തേതിആദീസു അപഞ്ഞത്തേ പഞ്ഞത്തന്തി സത്താപത്തിക്ഖന്ധാ കകുസന്ധഞ്ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധം കോണാഗമനഞ്ച കസ്സപഞ്ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഠപേത്വാ അന്തരാ കേനചി അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞത്തം നാമ. മക്കടിവത്ഥുആദിവിനീതകഥാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞത്തേ അനുപഞ്ഞത്തം നാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ആനിസംസവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൦൧. ഇദാനി സബ്ബസിക്ഖാപദാനം ഏകേകേന ആകാരേന നവധാ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘നവ സങ്ഗഹാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്ഥുസങ്ഗഹോതി വത്ഥുനാ സങ്ഗഹോ. ഏവം സേസേസുപി പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ – യസ്മാ ഹി ഏകസിക്ഖാപദമ്പി അവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബാനി വത്ഥുനാ സങ്ഗഹിതാനീതി ഏവം താവ വത്ഥുസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ സീലവിപത്തിയാ സങ്ഗഹിതാ, പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധാ ആചാരവിപത്തിയാ, ഛ സിക്ഖാപദാനി ആജീവവിപത്തിയാ സങ്ഗഹിതാനി, തസ്മാ സബ്ബാനിപി വിപത്തിയാ സങ്ഗഹിതാനീതി ഏവം വിപത്തിസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന സത്തഹാപത്തീഹി മുത്തം ഏകസിക്ഖാപദമ്പി നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബാനി ആപത്തിയാ സങ്ഗഹിതാനീതി ഏവം ആപത്തിസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബാനി ച സത്തസു നഗരേസു പഞ്ഞത്താനീതി നിദാനേന സങ്ഗഹിതാനീതി ഏവം നിദാനസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന ഏകസിക്ഖാപദമ്പി അജ്ഝാചാരികപുഗ്ഗലേ അസതി പഞ്ഞത്തം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബാനി പുഗ്ഗലേന സങ്ഗഹിതാനീതി ഏവം പുഗ്ഗലസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബാനി പന പഞ്ചഹി ചേവ സത്തഹി ച ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാനി, സബ്ബാനി ന വിനാ ഛഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠന്തീതി സമുട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതാനി. സബ്ബാനി ച ചതൂസു അധികരണേസു ആപത്താധികരണേന സങ്ഗഹിതാനി. സബ്ബാനി സത്തഹി സമഥേഹി സമഥം ഗച്ഛന്തീതി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതാനി. ഏവമേത്ഥ ഖന്ധസമുട്ഠാനഅധികരണസമഥസങ്ഗഹാപി വേദിതബ്ബാ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവാതി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

നവസങ്ഗഹിതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച പരിവാരസ്സ അനുത്താനത്ഥപദവണ്ണനാതി.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

ഉഭതോ വിഭങ്ഗഖന്ധക-പരിവാരവിഭത്തിദേസനം നാഥോ;

വിനയപിടകം വിനേന്തോ, വേനേയ്യം യം ജിനോ ആഹ.

സമധികസത്തവീസതി-സഹസ്സമത്തേന തസ്സ ഗന്ഥേന;

സംവണ്ണനാ സമത്താ, സമന്തപാസാദികാ നാമ.

തത്രിദം സമന്തപാസാദികായ സമന്തപാസാദികത്തസ്മിം –

ആചരിയപരമ്പരതോ, നിദാനവത്ഥുപ്പഭേദദീപനതോ;

പരസമയവിവജ്ജനതോ, സകസമയവിസുദ്ധിതോ ചേവ.

ബ്യഞ്ജനപരിസോധനതോ, പദത്ഥതോ പാളിയോജനക്കമതോ;

സിക്ഖാപദനിച്ഛയതോ, വിഭങ്ഗനയഭേദദസ്സനതോ.

സമ്പസ്സതം ന ദിസ്സതി, കിഞ്ചി അപാസാദികം യതോ ഏത്ഥ;

വിഞ്ഞൂനമയം തസ്മാ, സമന്തപാസാദികാത്വേവ.

സംവണ്ണനാ പവത്താ, വിനയസ്സ വിനേയ്യദമനകുസലേന;

വുത്തസ്സ ലോകനാഥേന, ലോകമനുകമ്പമാനേനാതി.

മഹാഅട്ഠകഥഞ്ചേവ, മഹാപച്ചരിമേവച;

കുരുന്ദിഞ്ചാതി തിസ്സോപി, സീഹളട്ഠകഥാ ഇമാ.

ബുദ്ധമിത്തോതി നാമേന, വിസ്സുതസ്സ യസസ്സിനോ;

വിനയഞ്ഞുസ്സ ധീരസ്സ, സുത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ.

മഹാമേഘവനുയ്യാനേ, ഭൂമിഭാഗേ പതിട്ഠിതോ;

മഹാവിഹാരോ യോ സത്ഥു, മഹാബോധിവിഭൂസിതോ.

യം തസ്സ ദക്ഖിണേ ഭാഗേ, പധാനഘരമുത്തമം;

സുചിചാരിത്തസീലേന, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സേവിതം.

ഉളാരകുലസമ്ഭൂതോ, സങ്ഘുപട്ഠായകോ സദാ;

അനാകുലായ സദ്ധായ, പസന്നോ രതനത്തയേ.

മഹാനിഗമസാമീതി, വിസ്സുതോ തത്ഥ കാരയി;

ചാരുപാകാരസഞ്ചിതം, യം പാസാദം മനോരമം.

സീതച്ഛായതരൂപേതം, സമ്പന്നസലിലാസയം;

വസതാ തത്ര പാസാദേ, മഹാനിഗമസാമിനോ.

സുചിസീലസമാചാരം, ഥേരം ബുദ്ധസിരിവ്ഹയം;

യാ ഉദ്ദിസിത്വാ ആരദ്ധാ, ഇദ്ധാ വിനയവണ്ണനാ.

പാലയന്തസ്സ സകലം, ലങ്കാദീപം നിരബ്ബുദം;

രഞ്ഞോ സിരിനിവാസസ്സ, സിരിപാലയസസ്സിനോ.

സമവീസതിമേ ഖേമേ, ജയസംവച്ഛരേ അയം;

ആരദ്ധാ ഏകവീസമ്ഹി, സമ്പത്തേ പരിനിട്ഠിതാ.

ഉപദ്ദവാ കുലേ ലോകേ, നിരുപദ്ദവതോ അയം;

ഏകസംവച്ഛരേനേവ, യഥാ നിട്ഠം ഉപാഗതാ.

ഏവം സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ, നിട്ഠം ധമ്മൂപസംഹിതാ;

സീഘം ഗച്ഛന്തു ആരമ്ഭാ, സബ്ബേപി നിരുപദ്ദവാ.

ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സ, കരോന്തേന മയാ ഇമം;

സദ്ധമ്മബഹുമാനേന, യഞ്ച പുഞ്ഞം സമാചിതം.

സബ്ബസ്സ ആനുഭാവേന, തസ്സ സബ്ബേപി പാണിനോ;

ഭവന്തു ധമ്മരാജസ്സ, സദ്ധമ്മരസസേവിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, കാലേ വസ്സം ചിരം പജം;

തപ്പേതു ദേവോ ധമ്മേന, രാജാ രക്ഖതു മേദിനിന്തി.

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞ്ഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദിവരേന മഹാകവിനാ പഭിന്നപഅസമ്ഭിദാപരിവാരേ ഛളഭിഞ്ഞാദിപഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം സമന്തപാസാദികാ നാമ വിനയസംവണ്ണനാ –

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം സീലവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

സമന്തപാസാദികാ നാമ

വിനയ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.