൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം (ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗവണ്ണനാ)

൧. പഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

പാരാജികാനന്തരസ്സ, അയം ദാനി ഭവിസ്സതി;

സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡസ്സ, അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ.

൬൭൮. ഉദോസിതന്തി ഭണ്ഡസാലാ. മായ്യോ ഏവം അവചാതി അയ്യോ മാ ഏവം അവച. അപിനായ്യാതി അപിനു അയ്യാ. അച്ചാവദഥാതി അതിക്കമിത്വാ വദഥ; അക്കോസഥാതി വുത്തം ഹോതി.

൬൭൯. ഉസ്സയവാദികാതി മാനുസ്സയവസേന കോധുസ്സയവസേന വിവദമാനാ. യസ്മാ പന സാ അത്ഥതോ അട്ടകാരികാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉസ്സയവാദികാ നാമ അഡ്ഡകാരികാ വുച്ചതീ’’തി പദഭാജനേ വുത്തം. ഏത്ഥ ച അഡ്ഡോതി വോഹാരികവിനിച്ഛയോ വുച്ചതി, യം പബ്ബജിതാ ‘‘അധികരണ’’ന്തിപി വദന്തി. ദുതിയം വാ പരിയേസതീതി സക്ഖിം വാ സഹായം വാ പരിയേസതി, ദുക്കടം. ഗച്ഛതി വാതി ഉപസ്സയോ വാ ഹോതു ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗോ വാ, യത്ഥ ഠിതായ ‘‘അഡ്ഡം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ വോഹാരികാനം സന്തികം ഗച്ഛന്തിയാ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. ഏകസ്സ ആരോചേതീതി ദ്വീസു ജനേസു യസ്സ കസ്സചി ഏകസ്സ കഥം യോ കോചി വോഹാരികാനം ആരോചേതി. ദുതിയസ്സ ആരോചേതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

അയം പനേത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥായ വിത്ഥാരകഥാ – യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ആഗതേപി വോഹാരികേ ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനീ അത്തനോ കഥം ആരോചേതി, ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടം. ഉപാസകോ അത്തനോ കഥം ആരോചേതി, ഭിക്ഖുനിയാ ഥുല്ലച്ചയം. പഠമം ഉപാസകോ അത്തനോ കഥം ആരോചേതി, ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടം. അഥ സാ അത്തനോ കഥം ആരോചേതി, ഥുല്ലച്ചയം. ഭിക്ഖുനീ ഉപാസകം വദതി – ‘‘മമ ച തവ ച കഥം ത്വംയേവ ആരോചേഹീ’’തി, സോ അത്തനോ വാ കഥം പഠമം ആരോചേതു ഭിക്ഖുനിയാ വാ, പഠമാരോചനേ ദുക്കടം, ദുതിയാരോചനേ ഥുല്ലച്ചയം. ഉപാസകോ ഭിക്ഖുനിം വദതി – ‘‘മമ ച തവ ച കഥം ത്വംയേവ ആരോചേഹീ’’തി, ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഭിക്ഖുനീ കപ്പിയകാരകേന കഥാപേതി, തത്ഥ കപ്പിയകാരകോ വാ ഭിക്ഖുനിയാ കഥം പഠമം ആരോചേതു, ഇതരോ വാ അത്തനോ കഥം, കപ്പിയകാരകോ വാ ഉഭിന്നമ്പി കഥം, ഇതരോ വാ ഉഭിന്നമ്പി കഥം ആരോചേതു, യഥാ വാ തഥാ വാ ആരോചിയമാനേ പഠമേ ആരോചനേ ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടം, ദുതിയേ ഥുല്ലച്ചയം. യഥാ വാ തഥാ വാ ആരോചിതം പന ഉഭിന്നമ്പി കഥം സുത്വാ വോഹാരികേഹി വിനിച്ഛയേ കതേ അഡ്ഡപരിയോസാനം നാമ ഹോതി, തസ്മിം അഡ്ഡപരിയോസാനേ ഭിക്ഖുനിയാ ജയേപി പരാജയേപി സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ പന ഗതിഗതം അധികരണം ഹോതി, സുതപുബ്ബം വോഹാരികേഹി. അഥ തേ ഭിക്ഖുനിഞ്ച അഡ്ഡകാരകഞ്ച ദിസ്വാവ ‘‘തുമ്ഹാകം കഥനകിച്ചം നത്ഥി, ജാനാമ മയം ഏത്ഥ പവത്തി’’ന്തി സയമേവ വിനിച്ഛിനിത്വാ ദേന്തി, ഏവരൂപേ അഡ്ഡപരിയോസാനേപി ഭിക്ഖുനിയാ അനാപത്തി.

പഠമം ആപത്തി ഏതസ്സാതി പഠമാപത്തികോ; വീതിക്കമക്ഖണേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബോതി അത്ഥോ, തം പഠമാപത്തികം. പദഭാജനേ പന അധിപ്പായമത്തം ദസ്സേതും ‘‘സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരാ ആപജ്ജതി അസമനുഭാസനായാ’’തി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരാ യം ഭിക്ഖുനീ ആപജ്ജതി, ന തതിയായ സമനുഭാസനായ, അയം പഠമമേവ സഹ വത്ഥുജ്ഝാചാരേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ പഠമാപത്തികോതി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ നിസ്സാരേതീതി നിസ്സാരണീയോ; തം നിസ്സാരണീയം. പദഭാജനേ പന അധിപ്പായമത്തം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘമ്ഹാ നിസ്സാരീയതീതി വുത്തം. തത്ഥ യം ആപന്നാ ഭിക്ഖുനീ സങ്ഘതോ നിസ്സാരീയതി, സോ നിസ്സാരണീയോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി സോ ഏവ ധമ്മോ സങ്ഘമ്ഹാ കേനചി നിസ്സാരീയതി. തേന പന ധമ്മേന ഭിക്ഖുനീ നിസ്സാരീയതി, തസ്മാ സോ നിസ്സാരേതീതി നിസ്സാരണീയോ.

ആകഡ്ഢിയമാനാ ഗച്ഛതീതി അഡ്ഡകാരകമനുസ്സേഹി സയം വാ ആഗന്ത്വാ ദൂതം വാ പേസേത്വാ ഏഹീതി വുച്ചമാനാ വോഹാരികാനം സന്തികം ഗച്ഛതി, തതോ അഡ്ഡകാരകോ അത്തനോ വാ കഥം പഠമം ആരോചേതു ഭിക്ഖുനിയാ വാ, നേവ പഠമാരോചനേ ദുക്കടം, ന ദുതിയാരോചനേ ഥുല്ലച്ചയം. അമച്ചേഹി വിനിച്ഛിനിത്വാ കതേ അഡ്ഡപരിയോസാനേപി അനാപത്തിയേവ. സചേപി അഡ്ഡകാരകോ ഭിക്ഖുനിം വദതി ‘‘മമ ച തവ ച കഥം ത്വമേവ കഥേഹീ’’തി; കഥേന്തിയാപി കഥം സുത്വാ കതേ അഡ്ഡപരിയോസാനേപി അനാപത്തിയേവ.

രക്ഖം യാചതീതി ധമ്മികം രക്ഖം യാചതി, അനാപത്തി. ഇദാനി യഥായാചിതാ രക്ഖാ ധമ്മികാ ഹോതി, തം ദസ്സേതും അനോദിസ്സ ആചിക്ഖതീതി ആഹ. തത്ഥ അതീതം ആരബ്ഭ അത്ഥി ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ, അത്ഥി അനോദിസ്സആചിക്ഖനാ, അനാഗതം ആരബ്ഭാപി അത്ഥി ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ, അത്ഥി അനോദിസ്സആചിക്ഖനാ.

കഥം അതീതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ ഹോതി? ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ ഗാമദാരകാ ധുത്താദയോ വാ യേ കേചി അനാചാരം വാ ആചരന്തി, രുക്ഖം വാ ഛിന്ദന്തി, ഫലാഫലം വാ ഹരന്തി, പരിക്ഖാരേ വാ അച്ഛിന്ദന്തി. ഭിക്ഖുനീ വോഹാരികേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഉപസ്സയേ ഇദം നാമ കത’’ന്തി വദതി. ‘‘കേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘അസുകേന ച അസുകേന ചാ’’തി ആചിക്ഖതി. ഏവം അതീതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ ഹോതി, സാ ന വട്ടതി. തഞ്ചേ സുത്വാ തേ വോഹാരികാ തേസം ദണ്ഡം കരോന്തി, സബ്ബം ഭിക്ഖുനിയാ ഗീവാ ഹോതി. ദണ്ഡം ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി അധിപ്പായേപി സതി ഗീവായേവ ഹോതി. സചേ പന തസ്സ ദണ്ഡം ഗണ്ഹഥാതി വദതി, പഞ്ചമാസകമത്തേ ഗഹിതേ പാരാജികം ഹോതി.

‘‘കേനാ’’തി വുത്തേ പന ‘‘അസുകേനാതി വത്തും അമ്ഹാകം ന വട്ടതി, തുമ്ഹേയേവ ജാനിസ്സഥ. കേവലഞ്ഹി മയം രക്ഖം യാചാമ, തം നോ ദേഥ, അവഹടഭണ്ഡഞ്ച ആഹരാപേഥാ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവം അനോദിസ്സ ആചിക്ഖനാ ഹോതി, സാ വട്ടതി. ഏവം വുത്തേ സചേപി തേ വോഹാരികാ കാരകേ ഗവേസിത്വാ തേസം ദണ്ഡം കരോന്തി, സബ്ബം സാപതേയ്യമ്പി ഗഹിതം ഭിക്ഖുനിയാ, നേവ ഗീവാ ന ആപത്തി.

പരിക്ഖാരം ഹരന്തേ ദിസ്വാ തേസം അനത്ഥകാമതായ ചോരോ ചോരോതി വത്തുമ്പി ന വട്ടതി. ഏവം വുത്തേപി ഹി യം തേസം ദണ്ഡം കരോന്തി, സബ്ബമ്പി ഭിക്ഖുനിയാ ഗീവാ ഹോതി. അത്തനോ വചനകരം പന ‘‘ഇമിനാ മേ പരിക്ഖാരോ ഗഹിതോ, തം ആഹരാപേഹി, മാ ചസ്സ ദണ്ഡം കരോഹീ’’തി വത്തും വട്ടതി. ദാസദാസീവാപിആദീനം അത്ഥായ അഡ്ഡം കരോന്തി, അയം അകപ്പിയഅഡ്ഡോ നാമ, ന വട്ടതി.

കഥം അനാഗതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ ഹോതി? വുത്തനയേനേവ പരേഹി അനാചാരാദീസു കതേസു ഭിക്ഖുനീ വോഹാരികേ ഏവം വദതി ‘‘അമ്ഹാകം ഉപസ്സയേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തി, രക്ഖം നോ ദേഥ ആയതിം അകരണത്ഥായാ’’തി. ‘‘കേന ഏവം കത’’ന്തി വുത്തേ ച ‘‘അസുകേന അസുകേന ചാ’’തി ആചിക്ഖതി. ഏവം അനാഗതം ആരബ്ഭ ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ ഹോതി, സാപി ന വട്ടതി. തേസഞ്ഹി ദണ്ഡേ കതേ പുരിമനയേനേവ സബ്ബം ഭിക്ഖുനിയാ ഗീവാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

സചേ പന വോഹാരികാ ‘‘ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ ഏവരൂപം അനാചാരം കരോന്താനം ഇമം നാമ ദണ്ഡം കരോമാ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ ആണായ അതിട്ഠമാനേ പരിയേസിത്വാ ദണ്ഡം കരോന്തി, ഭിക്ഖുനിയാ നേവ ഗീവാ ന ആപത്തി.

യോ ചായം ഭിക്ഖുനീനം വുത്തോ, ഭിക്ഖൂനമ്പി ഏസേവ നയോ. ഭിക്ഖുനോപി ഹി ഓദിസ്സആചിക്ഖനാ ന വട്ടതി. യം തഥാ ആചിക്ഖിതേ ദണ്ഡം കരോന്തി, സബ്ബം ഗീവാ ഹോതി. വുത്തനയേനേവ ദണ്ഡം ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ പാരാജികം. യോ പന ‘‘ദണ്ഡം കരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തോപി അനോദിസ്സ കഥേതി, തേ ച പരിയേസിത്വാ ദണ്ഡം കരോന്തിയേവ, ന ദോസോ. വിഹാരസീമായ രുക്ഖാദീനി ഛിന്ദന്താനം വാസിഫരസുആദീനി ഗഹേത്വാ പാസാണേഹി കോട്ടേന്തി, ന വട്ടതി. സചേ ധാരാ ഭിജ്ജതി, കാരാപേത്വാ ദാതബ്ബാ. ഉപധാവിത്വാ തേസം പരിക്ഖാരേ ഗണ്ഹന്തി, തമ്പി ന കാതബ്ബം, ലഹുപരിവത്തഞ്ഹി ചിത്തം, ഥേയ്യചേതനായ ഉപ്പന്നായ മൂലച്ഛേജ്ജമ്പി ഗച്ഛേയ്യ. സേസം ഉത്താനമേവ.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സത്തരസകേ പഠമസിക്ഖാപദം.

൨. ദുതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൮൨. ദുതിയേ – വരഭണ്ഡന്തി മുത്താമണിവേളുരിയാദി മഹഗ്ഘഭണ്ഡം.

൬൮൩. അനപലോകേത്വാതി അനാപുച്ഛിത്വാ. ഗണം വാതി മല്ലഗണഭടിപുത്തഗണാദികം. പൂഗന്തി ധമ്മഗണം. സേണിന്തി ഗന്ധികസേണിദുസ്സികസേണിആദികം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി രാജാനോ ഗണാദീനം ഗാമനിഗമേ നിയ്യാതേന്തി ‘‘തുമ്ഹേവ ഏത്ഥ അനുസാസഥാ’’തി, തത്ഥ തത്ഥ തേ ഏവ ഇസ്സരാ ഹോന്തി. തസ്മാ തേ സന്ധായ ഇദം വുത്തം. ഏത്ഥ ച രാജാനം വാ ഗണാദികേ വാ ആപുച്ഛിത്വാപി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ആപുച്ഛിതബ്ബോവ. ഠപേത്വാ കപ്പന്തി തിത്ഥിയേസു വാ അഞ്ഞഭിക്ഖുനീസു വാ പബ്ബജിതപുബ്ബം കപ്പഗതികം ഠപേത്വാതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ചോരീവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനം – കേനചി കരണീയേന പക്കന്താസു ഭിക്ഖുനീസു അഗന്ത്വാ ഖണ്ഡസീമം യഥാനിസിന്നട്ഠാനേയേവ അത്തനോ നിസ്സിതകപരിസായ സദ്ധിം വുട്ഠാപേന്തിയാ വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, ഖണ്ഡസീമം വാ നദിം വാ ഗന്ത്വാ വുട്ഠാപേന്തിയാ കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, അനാപുച്ഛാ വുട്ഠാപനവസേന കിരിയാകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ദുതിയസിക്ഖാപദം.

൩. തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൯൨. തതിയേ – പരിക്ഖേപം അതിക്കാമേന്തിയാതി ഏത്ഥ ഏകം പാദം അതിക്കാമേന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കന്തമത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരന്തി ഏത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം ഏകേന പാദേന അതിക്കമതി ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കന്തമത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ. അപിചേത്ഥ സകഗാമതോ നിക്ഖമന്തിയാ ഗാമന്തരപച്ചയാ അനാപത്തി, നിക്ഖമിത്വാ പന ഗാമന്തരം ഗച്ഛന്തിയാ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം, ഏകേന പാദേന ഇതരസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപേ വാ ഉപചാരേ വാ അതിക്കന്തമത്തേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയേന അതിക്കന്തമത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ. തതോ നിക്ഖമിത്വാ പുന സകഗാമം പവിസന്തിയാപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന ഖണ്ഡപാകാരേന വാ വതിഛിദ്ദേന വാ ഭിക്ഖുനിവിഹാരഭൂമിയേവ സക്കാ ഹോതി പവിസിതും, ഏവം പവിസമാനായ കപ്പിയഭൂമിം നാമ പവിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മാ വട്ടതി. സചേപി ഹത്ഥിപിട്ഠിആദീഹി വാ ഇദ്ധിയാ വാ പവിസതി, വട്ടതിയേവ. പദസാ ഗമനമേവ ഹി ഇധാധിപ്പേതം. തേനേവ ‘‘പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തിയാ’’തിആദിമാഹ.

ദ്വേ ഗാമാ ഭിക്ഖുനിവിഹാരേന സമ്ബദ്ധവതികാ ഹോന്തി, യസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖുനിവിഹാരോ, തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പുന വിഹാരം പവിസിത്വാ സചേ വിഹാരമജ്ഝേന ഇതരസ്സ ഗാമസ്സ മഗ്ഗോ അത്ഥി, ഗന്തും വട്ടതി. തതോ പന ഗാമതോ തേനേവ മഗ്ഗേന പച്ചാഗന്തബ്ബം. സചേ ഗാമദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ആഗച്ഛതി, പുരിമനയേനേവ ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സകഗാമതോ കേനചി കരണീയേന ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം നിക്ഖന്തായ പുന പവിസനകാലേ ഹത്ഥി വാ മുച്ചതി, ഉസ്സാരണാ വാ ഹോതി, ഇതരാ ഭിക്ഖുനിയോ സഹസാ ഗാമം പവിസന്തി, യാവ അഞ്ഞാ ഭിക്ഖുനീ ആഗച്ഛതി, താവ ബഹിഗാമദ്വാരേ ഠാതബ്ബം. സചേ ന ആഗച്ഛതി, ദുതിയികാ ഭിക്ഖുനീ പക്കന്താ നാമ ഹോതി, പവിസിതും വട്ടതി.

പുബ്ബേ മഹാഗാമോ ഹോതി, മജ്ഝേ ഭിക്ഖുനിവിഹാരോ. പച്ഛാ തം ഗാമം ചത്താരോ ജനാ ലഭിത്വാ വിസും വിസും വതിപരിക്ഖേപം കത്വാ വിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, വിഹാരതോ ഏകം ഗാമം ഗന്തും വട്ടതി. തതോ അപരം ഗാമം ദ്വാരേന വാ വതിഛിദ്ദേന വാ പവിസിതും ന വട്ടതി. പുന വിഹാരമേവ പച്ചാഗന്തും വട്ടതി. കസ്മാ? വിഹാരസ്സ ചതുഗാമസാധാരണത്താ.

അന്തരവാസകോ തേമിയതീതി യത്ഥ യഥാ തിമണ്ഡലപടിച്ഛാദനം ഹോതി; ഏവം നിവത്ഥായ ഭിക്ഖുനിയാ വസ്സകാലേ തിത്ഥേന വാ അതിത്ഥേന വാ ഓതരിത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉത്തരന്തിയാ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി അന്തരവാസകോ തേമിയതി. സേസം നദീലക്ഖണം നദീനിമിത്തകഥായ ആവി ഭവിസ്സതി. ഏവരൂപം നദിം തിത്ഥേന വാ അതിത്ഥേന വാ ഓതരിത്വാ ഉത്തരണകാലേ പഠമം പാദം ഉദ്ധരിത്വാ തീരേ ഠപേന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ സങ്ഘാദിസേസോ. സേതുനാ ഗച്ഛതി, അനാപത്തി. പദസാ ഓതരിത്വാ ഉത്തരണകാലേ സേതും ആരോഹിത്വാ ഉത്തരന്തിയാപി അനാപത്തി. സേതുനാ പന ഗന്ത്വാ ഉത്തരണകാലേ പദസാ ഗച്ഛന്തിയാ ആപത്തിയേവ. യാനനാവാആകാസഗമനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഓരിമതീരതോ പന പരതീരമേവ അക്കമന്തിയാ അനാപത്തി. രജനകമ്മത്ഥം ഗന്ത്വാ ദാരുസങ്കഡ്ഢനാദികിച്ചേന ദ്വേ തിസ്സോ ഉഭയതീരേസു വിചരന്തി, വട്ടതി. സചേ പനേത്ഥ കാചി കലഹം കത്വാ ഇതരം തീരം ഗച്ഛതി, ആപത്തി. ദ്വേ ഏകതോ ഉത്തരന്തി, ഏകാ മജ്ഝേ നദിയാ കലഹം കത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓരിമതീരമേവ ആഗച്ഛതി, ആപത്തി. ഇതരിസ്സാ പന അയം പക്കന്തട്ഠാനേ ഠിതാ ഹോതി, തസ്മാ പരതീരം ഗച്ഛന്തിയാപി അനാപത്തി. ന്ഹായിതും വാ പാതും വാ ഓതിണ്ണാ തമേവ തീരം പച്ചുത്തരതി, അനാപത്തി.

സഹ അരുണുഗ്ഗമനാതി ഏത്ഥ സചേ സജ്ഝായം വാ പധാനം വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി കമ്മം കുരുമാനാ പുരേഅരുണേയേവ ദുതിയികായ സന്തികം ഗമിസ്സാമീതി ആഭോഗം കരോതി, അജാനന്തിയാ ഏവ ചസ്സാ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, അനാപത്തി. അഥ പന ‘‘യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി വാ അനാഭോഗേന വാ വിഹാരസ്സ ഏകദേസേ അച്ഛതി, ദുതിയികായ ഹത്ഥപാസം ന ഓതരതി, അരുണുഗ്ഗമനേ സങ്ഘാദിസേസോ. ഹത്ഥപാസോയേവ ഹി ഇധ പമാണം, ഹത്ഥപാസാതിക്കമേ ഏകഗബ്ഭോപി ന രക്ഖതി.

അഗാമകേ അരഞ്ഞേതി ഏത്ഥ ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം വുത്തലക്ഖണമേവ അരഞ്ഞം. തം പനേതം കേവലം ഗാമാഭാവേന ‘‘അഗാമക’’ന്തി വുത്തം, ന വിഞ്ഝാടവിസദിസതായ. താദിസേ അരഞ്ഞേ ഓക്കന്തേ ദസ്സനൂപചാരേ വിജഹിതേ സചേപി സവനൂപചാരോ അത്ഥി, ആപത്തി. തേനേവ വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ ഭിക്ഖുനീസു മഹാബോധിഅങ്ഗണം പവിസന്തീസു ഏകാ ബഹി തിട്ഠതി, തസ്സാപി ആപത്തി. ലോഹപാസാദം പവിസന്തീസുപി പരിവേണം പവിസന്തീസുപി ഏസേവ നയോ. മഹാചേതിയം വന്ദമാനാസു ഏകാ ഉത്തരദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സാപി ആപത്തി. ഥൂപാരാമം പവിസന്തീസു ഏകാ ബഹി തിട്ഠതി, തസ്സാപി ആപത്തീ’’തി. ഏത്ഥ ച ദസ്സനൂപചാരോ നാമ യത്ഥ ഠിതം ദുതിയികാ പസ്സതി. സചേ പന സാണിപാകാരന്തരികാപി ഹോതി, ദസ്സനൂപചാരം വിജഹതി നാമ. സവനൂപചാരോ നാമ യത്ഥ ഠിതാ മഗ്ഗമൂള്ഹസദ്ദേന വിയ ധമ്മസവനാരോചനസദ്ദേന വിയ ച ‘‘അയ്യേ’’തി സദ്ദായന്തിയാ സദ്ദം സുണാതി. അജ്ഝോകാസേ ദൂരേപി ദസ്സനൂപചാരോ നാമ ഹോതി. സോ ഏവരൂപേ സവനൂപചാരേ വിജഹിതേ ന രക്ഖതി, വിജഹിതമത്തേവ ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ.

ഏകാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തീ ഓഹീയതി. സഉസ്സാഹാ ചേ ഹുത്വാ ഇദാനി പാപുണിസ്സാമീതി അനുബന്ധതി, അനാപത്തി. സചേ പുരിമായോ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തി, പക്കന്താ നാമ ഹോന്തി, അനാപത്തിയേവ. ദ്വിന്നം ഗച്ഛന്തീനം ഏകാ അനുബന്ധിതും അസക്കോന്തീ ‘‘ഗച്ഛതു അയ’’ന്തി ഓഹീയതി, ഇതരാപി ‘‘ഓഹീയതു അയ’’ന്തി, ഗച്ഛതി, ദ്വിന്നമ്പി ആപത്തി. സചേ പന ഗച്ഛന്തീസു പുരിമാപി അഞ്ഞം മഗ്ഗം ഗണ്ഹാതി, പച്ഛിമാപി അഞ്ഞം, ഏകാ ഏകിസ്സാ പക്കന്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി, ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി.

൬൯൩. പക്ഖസങ്കന്താ വാതി തിത്ഥായതനം സങ്കന്താ, സേസം ഉത്താനമേവ. പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

തതിയസിക്ഖാപദം.

൪. ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൯൪-൮. ചതുത്ഥേ – പാദപീഠം നാമ ധോതപാദട്ഠപനകം. പാദകഠലികാ നാമ അധോതപാദട്ഠപനകം. അനഞ്ഞായ ഗണസ്സ ഛന്ദന്തി തസ്സേവ കാരകഗണസ്സ ഛന്ദം അജാനിത്വാ. വത്തേ വത്തന്തിന്തി തേചത്താലീസപ്പഭേദേ നേത്ഥാരവത്തേ വത്തമാനം. സേസം ഉത്താനമേവ.

ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം.

൫. പഞ്ചമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൦൧. പഞ്ചമേ – ഏകതോ അവസ്സുതേതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ അവസ്സുതഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പനേതം ന വുത്തം, തം പാളിയാ സമേതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.

പഞ്ചമസിക്ഖാപദം.

൬. ഛട്ഠസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൦൫-൬. ഛട്ഠേ – യതോ ത്വന്തി യസ്മാ ത്വം. ഉയ്യോജേതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതിആദികാ സങ്ഘാദിസേസപരിയോസാനാ ആപത്തിയോ കസ്സാ ഹോന്തീതി? ഉയ്യോജികായ. വുത്തഞ്ചേതം പരിവാരേപി –

‘‘ന ദേതി ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, പടിഗ്ഗഹോ തേന ന വിജ്ജതി;

ആപജ്ജതി ഗരുകം ന ലഹുകം, തഞ്ച പരിഭോഗപച്ചയാ;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);

അയഞ്ഹി ഗാഥാ ഇമം ഉയ്യോജികം സന്ധായ വുത്താ. ഇതരിസ്സാ പന ആപത്തിഭേദോ പഠമസിക്ഖാപദേ വിഭത്തോതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഛട്ഠസിക്ഖാപദം.

൭. സത്തമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൦൯. സത്തമേ – യാവതതിയകപദത്ഥോ മഹാവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

സത്തമസിക്ഖാപദം.

൮. അട്ഠമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൧൫. അട്ഠമേ – കിസ്മിഞ്ചിദേവ അധികരണേതി ചതുന്നം അഞ്ഞതരസ്മിം. പദഭാജനേ പന കേവലം അധികരണവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘അധികരണം നാമ ചത്താരി അധികരണാനീ’’തിആദി വുത്തം. സേസം ഉത്താനമേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

അട്ഠമസിക്ഖാപദം.

൯. നവമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൨൩. നവമേ – സംസട്ഠാതി മിസ്സീഭൂതാ. അനനുലോമികേനാതി പബ്ബജിതാനം അനനുലോമേന കായികവാചസികേന. സംസട്ഠാതി ഗിഹീനം കോട്ടനപചനഗന്ധപിസനമാലാഗന്ഥനാദിനാ കായികേന സാസനപടിസാസനാഹരണസഞ്ചരിത്താദിനാ വാചസികേന ച സംസട്ഠാ. പാപോ കിത്തിസദ്ദോ ഏതാസന്തി പാപസദ്ദാ. പാപോ ആജീവസങ്ഖാതോ സിലോകോ ഏതാസന്തി പാപസിലോകാ. സേസം ഉത്താനമേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

നവമസിക്ഖാപദം.

൧൦. ദസമസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൨൭. ദസമേ – ഏവാചാരാതി ഏവംആചാരാ. യാദിസോ തുമ്ഹാകം ആചാരോ, താദിസാ ആചാരാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഉഞ്ഞായാതി അവഞ്ഞായ നീചം കത്വാ ജാനനായ. പരിഭവേനാതി കിം ഇമാ കരിസ്സന്തീതി ഏവം പരിഭവിത്വാ ജാനനേന. അക്ഖന്തിയാതി അസഹനതായ; കോധേനാതി അത്ഥോ. വേഭസ്സിയാതി ബലവഭസ്സഭാവേന; അത്തനോ ബലപ്പകാസനേന സമുത്രാസനേനാതി അത്ഥോ. ദുബ്ബല്യാതി തുമ്ഹാകം ദുബ്ബലഭാവേന. സബ്ബത്ഥ ഉഞ്ഞായ ച പരിഭവേന ചാതി ഏവം സമുച്ചയത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വിവിച്ചഥാതി വിനാ ഹോഥ. സേസം ഉത്താനമേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

ദസമസിക്ഖാപദം.

ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ അയ്യായോ സത്തരസ സങ്ഘാദിസേസാതി ഏത്ഥ ഛന്നം പഠമാപത്തികാനം അനന്തരാ സഞ്ചരിത്തം, ദ്വേ ദുട്ഠദോസാതി ഇമാനി തീണി സിക്ഖാപദാനി മഹാവിഭങ്ഗതോ പക്ഖിപിത്വാ നവ പഠമാപത്തികാ, ചതുന്നം യാവതതിയകാനം അനന്തരാ മഹാവിഭങ്ഗതോപി ചത്താരോ യാവതതിയകേ പക്ഖിപിത്വാ അട്ഠ യാവതതിയകാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സബ്ബേപി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസമഗ്ഗേന ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ അയ്യായോ സത്തരസ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ അഞ്ഞത്ര പക്ഖമാനത്താ. തം പന ഖന്ധകേ വിത്ഥാരേന വണ്ണയിസ്സാമാതി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ

സത്തരസകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം നിട്ഠിതം.