൭. പാദുകവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൩൮. അക്കന്തസ്സാതി ഛത്തദണ്ഡകേ അങ്ഗുലന്തരം അപ്പവേസേത്വാ കേവലം പാദുകം അക്കമിത്വാ ഠിതസ്സ. പടിമുക്കസ്സാതി പടിമുഞ്ചിത്വാ ഠിതസ്സ. ഉപാഹനായപി ഏസേവ നയോ. ഓമുക്കോതി പനേത്ഥ പണ്ഹികബദ്ധം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വുച്ചതി.

൬൪൦. യാനഗതസ്സാതി ഏത്ഥ സചേപി ദ്വീഹി ജനേഹി ഹത്ഥസങ്ഘാടേന ഗഹിതോ, സാടകേ വാ ഠപേത്വാ വംസേന വയ്ഹതി, അയുത്തേ വാ വയ്ഹാദികേ യാനേ, വിസങ്ഖരിത്വാ വാ ഠപിതേ ചക്കമത്തേപി നിസിന്നോ യാനഗതോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സചേ പന ദ്വേപി ഏകയാനേ നിസിന്നാ ഹോന്തി, വട്ടതി. വിസും നിസിന്നേസുപി ഉച്ചേ യാനേ നിസിന്നേന നീചേ നിസിന്നസ്സ ദേസേതും വട്ടതി, സമപ്പമാണേപി വട്ടതി. പുരിമേ യാനേ നിസിന്നേന പച്ഛിമേ നിസിന്നസ്സ വട്ടതി. പച്ഛിമേ പന ഉച്ചതരേപി നിസിന്നേന ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൧. സയനഗതസ്സാതി അന്തമസോ കടസാരകേപി പകതിഭൂമിയമ്പി നിപന്നസ്സ ഉച്ചേപി മഞ്ചപീഠേ വാ ഭൂമിപദേസേ വാ ഠിതേന നിസിന്നേന വാ ദേസേതും ന വട്ടതി. സയനഗതേന പന സയനഗതസ്സ ഉച്ചതരേ വാ സമപ്പമാണേ വാ നിപന്നേന ദേസേതും വട്ടതി. നിപന്നേന ച ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ ദേസേതും വട്ടതി, നിസിന്നേനാപി ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ വട്ടതി. ഠിതേന ഠിതസ്സേവ വട്ടതി.

൬൪൨. പല്ലത്ഥികായാതി ആയോഗപല്ലത്ഥികായ വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികായ വാ ദുസ്സപല്ലത്ഥികായ വാ യായ കായചി പല്ലത്ഥികായ നിസിന്നസ്സ അഗിലാനസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൩. വേഠിതസീസസ്സാതി ദുസ്സവേഠനേന വാ മോളിആദീഹി വാ യഥാ കേസന്തോ ന ദിസ്സതി; ഏവം വേഠിതസീസസ്സ.

൬൪൪. ഓഗുണ്ഠിതസീസസ്സാതി സസീസം പാരുതസ്സ.

൬൪൫. ഛമായം നിസിന്നേനാതി ഭൂമിയം നിസിന്നേന. ആസനേ നിസിന്നസ്സാതി അന്തമസോ വത്ഥമ്പി തിണാനിപി സന്ഥരിത്വാ നിസിന്നസ്സ.

൬൪൭. ഛപകസ്സാതി ചണ്ഡാലസ്സ. ഛപകീതി ചണ്ഡാലീ. നിലീനോതി പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ ഹി നാമ. സബ്ബമിദം ചരിമം കതന്തി തത്ഥേവ പരിപതീതി ‘‘സബ്ബോ അയം ലോകോ സങ്കരം ഗതോ നിമ്മരിയാദോ’’തി ഇമം വചനം വത്വാ തത്ഥേവ തേസം ദ്വിന്നമ്പി അന്തരാ രുക്ഖതോ പതിതോ. പതിത്വാ ച പന ഉഭിന്നമ്പി പുരതോ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തി…പേ… അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാ’’തി.

തത്ഥ ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തീതി ദ്വേപി ജനാ പാളിയാ അത്ഥം ന ജാനന്തി. ധമ്മം ന പസ്സരേതി പാളിം ന പസ്സന്തി. കതമേ തേ ഉഭോതി? ‘‘യോ ചായം മന്തം വാചേതി, യോ ചാധമ്മേനധീയതീ’’തി. ഏവം ബ്രാഹ്മണഞ്ച രാജാനഞ്ച ഉഭോപി അധമ്മികഭാവേ ഠപേസി.

തതോ ബ്രാഹ്മണോ സാലീനന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ജാനാമഹം ഭോ ‘‘അയം അധമ്മോ’’തി; അപി ച ഖോ മയാ ദീഘരത്തം സപുത്തദാരപരിജനേന രഞ്ഞോ സന്തകോ സാലീനം ഓദനോ ഭുത്തോ. സുചിമംസൂപസേചനോതി നാനപ്പകാരവികതിസമ്പാദിതം സുചിമംസൂപസേചനം മിസ്സീകരണമസ്സാതി സുചിമംസൂപസേചനോ. തസ്മാ ധമ്മേ ന വത്താമീതി യസ്മാ ഏവം മയാ രഞ്ഞോ ഓദനോ ഭുത്തോ, അഞ്ഞേ ച ബഹൂ ലാഭാ ലദ്ധാ, തസ്മാ ധമ്മേ അഹം ന വത്താമി ഉദരേ ബദ്ധോ ഹുത്വാ, ന ധമ്മം അജാനന്തോ. അയഞ്ഹി ധമ്മോ അരിയേഹി വണ്ണിതോ പസത്ഥോ ഥോമിതോതി ജാനാമി.

അഥ നം ഛപകോ ‘‘ധിരത്ഥൂ’’തിആദിനാ ഗാഥാദ്വയേന അജ്ഝഭാസി. തസ്സത്ഥോ – യോ തയാ ധനലാഭോ ച യസലാഭോ ച ലദ്ധോ, ധിരത്ഥു തം ധനലാഭം യസലാഭഞ്ച ബ്രാഹ്മണ. കസ്മാ? യസ്മാ അയം തയാ ലദ്ധോ ലാഭോ ആയതിം അപായേസു വിനിപാതനഹേതുനാ സമ്പതി ച അധമ്മചരണേന വുത്തി നാമ ഹോതി. ഏവരൂപാ യാ വുത്തി ആയതിം വിനിപാതേന ഇധ അധമ്മചരണേന വാ നിപ്പജ്ജതി, കിം തായ വുത്തിയാ? തേന വുത്തം –

‘‘ധിരത്ഥു തം ധനലാഭം, യസലാഭഞ്ച ബ്രാഹ്മണ;

യാ വുത്തി വിനിപാതേന, അധമ്മചരണേന വാ’’തി.

പരിബ്ബജ മഹാബ്രഹ്മേതി മഹാബ്രാഹ്മണ ഇതോ ദിസാ സീഘം പലായസ്സു. പചന്തഞ്ഞേപി പാണിനോതി അഞ്ഞേപി സത്താ പചന്തി ചേവ ഭുഞ്ജന്തി ച; ന കേവലം ത്വഞ്ചേവ രാജാ ച. മാ ത്വം അധമ്മോ ആചരിതോ അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാതി സചേ ഹി ത്വം ഇതോ അപരിബ്ബജിത്വാ ഇമം അധമ്മം ആചരിസ്സസി, തതോ ത്വം സോ അധമ്മോ ഏവം ആചരിതോ യഥാ ഉദകകുമ്ഭം പാസാണോ ഭിന്ദേയ്യ; ഏവം ഭേച്ഛതി, തേന മയം തം വദാമ –

‘‘പരിബ്ബജ മഹാബ്രഹ്മേ, പചന്തഞ്ഞേപി പാണിനോ;

മാ ത്വം അധമ്മോ ആചരിതോ, അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാ’’തി.

ഉച്ചേ ആസനേതി അന്തമസോ ഭൂമിപ്പദേസേപി ഉന്നതട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൮. ന ഠിതോ നിസിന്നസ്സാതി സചേപി ഥേരുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഠിതം ദഹരഭിക്ഖും ആസനേ നിസിന്നോ മഹാഥേരോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ന കഥേതബ്ബം. ഗാരവേന പന ഥേരം ഉട്ഠഹിത്വാ പുച്ഛഥാതി വത്തും ന സക്കാ, പസ്സേ ഠിതഭിക്ഖുസ്സ കഥേമീതി കഥേതും വട്ടതി.

൬൪൯. ന പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തേനാതി ഏത്ഥ സചേ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ന കഥേതബ്ബം. പച്ഛിമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കഥേമീതി കഥേതും വട്ടതി. സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതധമ്മം പന സജ്ഝായിതും വട്ടതി. സമധുരേന ഗച്ഛന്തസ്സ കഥേതും വട്ടതി.

൬൫൦. ന ഉപ്പഥേനാതി ഏത്ഥാപി സചേ ദ്വേപി സകടപഥേ ഏകേകചക്കപഥേന വാ ഉപ്പഥേന വാ സമധുരം ഗച്ഛന്തി, വട്ടതി.

൬൫൧. അസഞ്ചിച്ചാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ സഹസാ ഉച്ചാരോ വാ പസ്സാവോ വാ നിക്ഖമതി, അസഞ്ചിച്ച കതോ നാമ അനാപത്തി.

൬൫൨. ന ഹരിതേതി ഏത്ഥ യമ്പി ജീവരുക്ഖസ്സ മൂലം പഥവിയം ദിസ്സമാനം ഗച്ഛതി, സാഖാ വാ ഭൂമിലഗ്ഗാ ഗച്ഛതി, സബ്ബം ഹരിതസങ്ഖാതമേവ. ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ അപ്പഹരിതട്ഠാനേ പാതേതും വട്ടതി. അപ്പഹരിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ സഹസാ നിക്ഖമതി, ഗിലാനട്ഠാനേ ഠിതോ ഹോതി, വട്ടതി. അപ്പഹരിതേ കതോതി അപ്പഹരിതം അലഭന്തേന തിണണ്ഡുപകം വാ പലാലണ്ഡുപകം വാ ഠപേത്വാ കതോപി പച്ഛാ ഹരിതം ഓത്ഥരതി, വട്ടതിയേവ. ഖേളേന ചേത്ഥ സിങ്ഘാണികാപി സങ്ഗഹിതാതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

൬൫൩. ന ഉദകേതി ഏതം പരിഭോഗഉദകമേവ സന്ധായ വുത്തം, വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകേസു പന അപരിഭോഗേസു അനാപത്തി. ദേവേ വസ്സന്തേ സമന്തതോ ഉദകോഘോ ഹോതി, അനുദകട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ നിക്ഖമതി, വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം വുത്തം – ‘‘ഏതാദിസേ കാലേ അനുദകട്ഠാനം അലഭന്തേന കാതും വട്ടതീ’’തി. സേസം സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ഉത്താനത്ഥമേവ.

സത്തമോ വഗ്ഗോ.

സമുട്ഠാനാദിദീപനത്ഥായ പനേത്ഥ ഇദം പകിണ്ണകം – ഉജ്ജഗ്ഘികഉച്ചാസദ്ദപടിസംയുത്താനി ചത്താരി, സകബളേന മുഖേന ബ്യാഹരണം ഏകം, ഛമാനീചാസനഠാനപച്ഛതോഗമനഉപ്പഥഗമനപടിസംയുത്താനി പഞ്ചാതി ഇമാനി ദസ സിക്ഖാപദാനി സമനുഭാസനസമുട്ഠാനാനി കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠഹന്തി, കിരിയാനി, സഞ്ഞാവിമോക്ഖാനി, സചിത്തകാനി, ലോകവജ്ജാനി, കായകമ്മവചീകമ്മാനി, അകുസലചിത്താനി, ദുക്ഖവേദനാനീതി.

സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഛത്തപാണിദണ്ഡപാണിസത്ഥപാണിആവുധപാണിപാദുകഉപാഹനയാനസയനപല്ലത്ഥികവേഠിതഓഗുണ്ഠിതനാമകാനി ഏകാദസ സിക്ഖാപദാനി ധമ്മദേസനസമുട്ഠാനാനി വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠഹന്തി, കിരിയാകിരിയാനി, സഞ്ഞാവിമോക്ഖാനി, സചിത്തകാനി, ലോകവജ്ജാനി, വചീകമ്മാനി, അകുസലചിത്താനി, ദുക്ഖവേദനാനീതി.

അവസേസാനി തേപണ്ണാസ സിക്ഖാപദാനി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാനീതി.

സബ്ബസേഖിയേസു ആബാധപച്ചയാ അനാപത്തി, ഥൂപീകതപിണ്ഡപാതേ സൂപബ്യഞ്ജനേന പടിച്ഛാദനേ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിമ്ഹീതി തീസു സിക്ഖാപദേസു ഗിലാനോ നത്ഥീതി.

സേഖിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേഖിയകണ്ഡം നിട്ഠിതം.