൭. സേഖിയകണ്ഡം

൧. പരിമണ്ഡലവഗ്ഗവണ്ണനാ

യാനി സിക്ഖിതസിക്ഖേന, സേഖിയാനീതി താദിനാ;

ഭാസിതാനി അയം ദാനി, തേസമ്പി വണ്ണനാക്കമോ.

൫൭൬. തത്ഥ പരിമണ്ഡലന്തി സമന്തതോ മണ്ഡലം. നാഭിമണ്ഡലം ജാണുമണ്ഡലന്തി ഉദ്ധം നാഭിമണ്ഡലം അധോ ജാണുമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേന ജാണുമണ്ഡലസ്സ ഹേട്ഠാ ജങ്ഘട്ഠികതോ പട്ഠായ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം നിവാസനം ഓതാരേത്വാ നിവാസേതബ്ബം, തതോ പരം ഓതാരേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തം. യഥാ നിസിന്നസ്സ ജാണുമണ്ഡലതോ ഹേട്ഠാ ചതുരങ്ഗുലമത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം; ഏവം നിവാസേന്തസ്സ പന നിവാസനം പമാണികം വട്ടതി. തത്രിദം പമാണം – ദീഘതോ മുട്ഠിപഞ്ചകം, തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥം. താദിസസ്സ പന അലാഭേ തിരിയം ദ്വിഹത്ഥപമാണമ്പി വട്ടതി ജാണുമണ്ഡലപടിച്ഛാദനത്ഥം, നാഭിമണ്ഡലം പന ചീവരേനാപി സക്കാ പടിച്ഛാദേതുന്തി. തത്ഥ ഏകപട്ടചീവരം ഏവം നിവത്ഥമ്പി നിവത്ഥട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, ദുപട്ടം പന തിട്ഠതി.

ഓലമ്ബേന്തോ നിവാസേതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ ന കേവലം പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസേന്തസ്സേവ ദുക്കടം, യേ പനഞ്ഞേ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഗിഹിനിവത്ഥം നിവാസേന്തി ഹത്ഥിസോണ്ഡകം മച്ഛവാലകം ചതുക്കണ്ണകം താലവണ്ടകം സതവലികം നിവാസേന്തീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൮൦) നയേന ഖന്ധകേ നിവാസനദോസാ വുത്താ, തഥാ നിവാസേന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ. തേ സബ്ബേ വുത്തനയേന പരിമണ്ഡലം നിവാസേന്തസ്സ ന ഹോന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന തത്ഥേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

അസഞ്ചിച്ചാതി പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസേസ്സാമീതി ഏവം അസഞ്ചിച്ച; അഥ ഖോ പരിമണ്ഡലംയേവ നിവാസേസ്സാമീതി വിരജ്ഝിത്വാ അപരിമണ്ഡലം നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തി. അസ്സതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതസ്സാപി തഥാ നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തി. അജാനന്തസ്സാതി ഏത്ഥ നിവാസനവത്തം അജാനന്തസ്സ മോക്ഖോ നത്ഥി. നിവാസനവത്തഞ്ഹി സാധുകം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്സ അനുഗ്ഗഹണമേവസ്സ അനാദരിയം. തം പന സഞ്ചിച്ച അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ യുജ്ജതി, തസ്മാ ഉഗ്ഗഹിതവത്തോപി യോ ആരുള്ഹഭാവം വാ ഓരുള്ഹഭാവം വാ ന ജാനാതി, തസ്സ അനാപത്തി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘പരിമണ്ഡലം നിവാസേതും അജാനന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. യോ പന സുക്ഖജങ്ഘോ വാ മഹാപിണ്ഡികമംസോ വാ ഹോതി, തസ്സ സാരുപ്പത്ഥായ ജാണുമണ്ഡലതോ അട്ഠങ്ഗുലാധികമ്പി ഓതാരേത്വാ നിവാസേതും വട്ടതി.

ഗിലാനസ്സാതി ജങ്ഘായ വാ പാദേ വാ വണോ ഹോതി, ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ഓതാരേത്വാ വാ നിവാസേതും വട്ടതി. ആപദാസൂതി വാളമിഗാ വാ ചോരാ വാ അനുബന്ധന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി. ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ ‘‘അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, തിവേദന’’ന്തി ആഹ. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘അനാദരിയം പടിച്ചാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ലോകവജ്ജം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദന’’ന്തി ആഹ.

൫൭൭. പരിമണ്ഡലം പാരുപിതബ്ബന്തി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഗിഹിപാരുതം പാരുപന്തീ’’തി (ചൂളവ. ൨൮൦) ഏവം വുത്തം അനേകപ്പകാരം ഗിഹിപാരുപനം അപാരുപിത്വാ ഇധ വുത്തനയേനേവ ഉഭോ കണ്ണേ സമം കത്വാ പാരുപനവത്തം പൂരേന്തേന പരിമണ്ഡലം പാരുപിതബ്ബം. ഇമാനി ച ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി അവിസേസേന വുത്താനി. തസ്മാ വിഹാരേപി അന്തരഘരേപി പരിമണ്ഡലമേവ നിവാസേതബ്ബഞ്ച പാരുപിതബ്ബഞ്ചാതി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി സദ്ധിം ഥേരവാദേന.

൫൭൮. കായം വിവരിത്വാതി ജത്തുമ്പി ഉരമ്പി വിവരിത്വാ. സുപ്പടിച്ഛന്നേനാതി ന സസീസം പാരുതേന; അഥ ഖോ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചിത്വാ അനുവാതന്തേന ഗീവം പടിച്ഛാദേത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ സമം കത്വാ പടിസംഹരിത്വാ യാവ മണിബന്ധം പടിച്ഛാദേത്വാ അന്തരഘരേ ഗന്തബ്ബം. ദുതിയസിക്ഖാപദേ – ഗലവാടകതോ പട്ഠായ സീസം മണിബന്ധതോ പട്ഠായ ഹത്ഥേ പിണ്ഡികമംസതോ ച പട്ഠായ പാദേ വിവരിത്വാ നിസീദിതബ്ബം.

൫൭൯. വാസൂപഗതസ്സാതി വാസത്ഥായ ഉപഗതസ്സ രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ കായം വിവരിത്വാപി നിസീദതോ അനാപത്തി.

൫൮൦. സുസംവുതോതി ഹത്ഥം വാ പാദം വാ അകീളാപേന്തോ; സുവിനീതോതി അത്ഥോ.

൫൮൨. ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂതി ഹേട്ഠാ ഖിത്തചക്ഖു ഹുത്വാ. യുഗമത്തം പേക്ഖമാനോതി യുഗയുത്തകോ ഹി ദന്തോ ആജാനേയ്യോ യുഗമത്തം പേക്ഖതി, പുരതോ ചതുഹത്ഥപ്പമാണം ഭൂമിഭാഗം; ഇമിനാപി ഏത്തകം പേക്ഖന്തേന ഗന്തബ്ബം. യോ അനാദരിയം പടിച്ച തഹം തഹം ഓലോകേന്തോതി യോ തംതംദിസാഭാഗം പാസാദം കൂടാഗാരം വീഥിം ഓലോകേന്തോ ഗച്ഛതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഏകസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിപരിസ്സയാഭാവം ഓലോകേതും വട്ടതി. നിസീദന്തേനാപി ഓക്ഖിത്തചക്ഖുനാവ നിസീദിതബ്ബം.

൫൮൪. ഉക്ഖിത്തകായാതി ഉക്ഖേപേന; ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം ഏകതോ വാ ഉഭതോ വാ ഉക്ഖിത്തചീവരോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അന്തോഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ ന ഏവം ഗന്തബ്ബം. നിസിന്നകാലേ പന ധമകരണം നീഹരന്തേനാപി ചീവരം അനുക്ഖിപിത്വാവ നീഹരിതബ്ബന്തി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ഉജ്ജഗ്ഘികവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൮൬. ഉജ്ജഗ്ഘികായാതി മഹാഹസിതം ഹസന്തോ. വുത്തനയേനേവേത്ഥ കരണവചനം.

൫൮൮. അപ്പസദ്ദോ അന്തരഘരേതി ഏത്ഥ കിത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതി? ദ്വാദസഹത്ഥേ ഗേഹേ ആദിമ്ഹി സങ്ഘത്ഥേരോ, മജ്ഝേ ദുതിയത്ഥേരോ, അന്തേ തതിയത്ഥേരോതി ഏവം നിസിന്നേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ദുതിയേന സദ്ധിം മന്തേതി, ദുതിയത്ഥേരോ തസ്സ സദ്ദഞ്ചേവ സുണാതി, കഥഞ്ച വവത്ഥപേതി. തതിയത്ഥേരോ പന സദ്ദമേവ സുണാതി, കഥം ന വവത്ഥപേതി. ഏത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതി. സചേ പന തതിയത്ഥേരോ കഥം വവത്ഥപേതി, മഹാസദ്ദോ നാമ ഹോതി.

൫൯൦. കായം പഗ്ഗഹേത്വാതി നിച്ചലം കത്വാ ഉജുകേന കായേന സമേന ഇരിയാപഥേന ഗന്തബ്ബഞ്ചേവ നിസീദിതബ്ബഞ്ച.

൫൯൨. ബാഹും പഗ്ഗഹേത്വാതി നിച്ചലം കത്വാ.

൫൯൪. സീസം പഗ്ഗഹേത്വാതി നിച്ചലം ഉജും ഠപയിത്വാ.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൩. ഖമ്ഭകതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൯൬-൮. ഖമ്ഭകതോ നാമ കടിയം ഹത്ഥം ഠപേത്വാ കതഖമ്ഭോ. ഓഗുണ്ഠിതോതി സസീസം പാരുതോ.

൬൦൦. ഉക്കുടികായാതി ഏത്ഥ ഉക്കുടികാ വുച്ചതി പണ്ഹിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗപാദേഹി വാ, അഗ്ഗപാദേ വാ ഉക്ഖിപിത്വാ പണ്ഹീഹിയേവ വാ ഭൂമിം ഫുസന്തസ്സ ഗമനം. കരണവചനം പനേത്ഥ വുത്തലക്ഖണമേവ.

൬൦൧. ദുസ്സപല്ലത്ഥികായാതി ഏത്ഥ ആയോഗപല്ലത്ഥികാപി ദുസ്സപല്ലത്ഥികാ ഏവ.

൬൦൨. സക്കച്ചന്തി സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

൬൦൩. ആകിരന്തേപീതി പിണ്ഡപാതം ദേന്തേപി. പത്തസഞ്ഞീതി പത്തേ സഞ്ഞം കത്വാ.

൬൦൪. സമസൂപകോ നാമ യത്ഥ ഭത്തസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണോ സൂപോ ഹോതി. മുഗ്ഗസൂപോ മാസസൂപോതി ഏത്ഥ കുലത്ഥാദീഹി കതസൂപാപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തിയേവാതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. രസരസേതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ ദ്വേ സൂപേ അവസേസാനി ഓലോണീസാകസൂപേയ്യമച്ഛരസമംസരസാദീനി രസരസാതി വേദിതബ്ബാനി. തം രസരസം ബഹുമ്പി ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി.

൬൦൫. സമതിത്തികന്തി സമപുണ്ണം സമഭരിതം. ഥൂപീകതം പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ ഥൂപീകതോ നാമ പത്തസ്സ അന്തോമുഖവട്ടിലേഖം അതിക്കമിത്വാ കതോ; പത്തേ പക്ഖിത്തോ രചിതോ പൂരിതോതി അത്ഥോ. ഏവം കതം അഗഹേത്വാ അന്തോമുഖവട്ടിലേഖാസമപ്പമാണോ ഗഹേതബ്ബോ.

തത്ഥ ഥൂപീകതം നാമ ‘‘പഞ്ചഹി ഭോജനേഹി കത’’ന്തി അഭയത്ഥേരോ ആഹ. തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ പന ‘‘പിണ്ഡപാതോ നാമ യാഗുപി ഭത്തമ്പി ഖാദനീയമ്പി ചുണ്ണപിണ്ഡോപി ദന്തകട്ഠമ്പി ദസികസുത്തമ്പീ’’തി ഇദം സുത്തം വത്വാ ദസികസുത്തമ്പി ഥൂപീകതം ന വട്ടതീതി ആഹ. തേസം വാദം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ രോഹണം ഗന്ത്വാ ചൂളസുമനത്ഥേരം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ ഥൂപീകതപിണ്ഡപാതോ കേന പരിച്ഛിന്നോ’’തി? തേസഞ്ച ഥേരാനം വാദം ആരോചേസും. ഥേരോ സുത്വാ ആഹ – ‘‘അഹോ, ചൂളനാഗോ സാസനതോ ഭട്ഠോ, അഹം ഏതസ്സ സത്തക്ഖത്തും വിനയം വാചേന്തോ ന കദാചി ഏവം അവചം, അയം കുതോ ലഭിത്വാ ഏവം വദസീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ഥേരം യാചിംസു – ‘‘കഥേഥ ദാനി, ഭന്തേ, കേന പരിച്ഛിന്നോ’’തി? ‘‘യാവകാലികേനാവുസോ’’തി ഥേരോ ആഹ. തസ്മാ യംകിഞ്ചി യാഗുഭത്തം വാ ഫലാഫലം വാ ആമിസജാതികം സമതിത്തികമേവ ഗഹേതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ അധിട്ഠാനുപഗേന പത്തേന, ഇതരേന പന ഥൂപീകതമ്പി വട്ടതി. യാമകാലികസത്താഹകാലികയാവജീവികാനി പന അധിട്ഠാനുപഗപത്തേപി ഥൂപീകതാനി വട്ടന്തി. ദ്വീസു പത്തേസു ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം പൂരേത്വാ വിഹാരം പേസേതും വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തം. യം പത്തേ പക്ഖിപിയമാനം പൂവഉച്ഛുഖണ്ഡഫലാഫലാദി ഹേട്ഠാ ഓരോഹതി, തം ഥൂപീകതം നാമ ന ഹോതി. പൂവവടംസകം ഠപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദേന്തി, ഥൂപീകതമേവ ഹോതി. പുപ്ഫവടംസകതക്കോലകടുകഫലാദിവടംസകേ പന ഠപേത്വാ ദിന്നം ഥൂപീകതം ന ഹോതി. ഭത്തസ്സ ഉപരി ഥാലകം വാ പത്തം വാ ഠപേത്വാ പൂരേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഥൂപീകതം നാമ ന ഹോതി. കുരുന്ദിയമ്പി വുത്തം – ‘‘ഥാലകേ വാ പണ്ണേ വാ പക്ഖിപിത്വാ തം പത്തമത്ഥകേ ഠപേത്വാ ദേന്തി, പാടേക്കഭാജനം വട്ടതീ’’തി.

ഇധ അനാപത്തിയം ഗിലാനോ ന ആഗതോ, തസ്മാ ഗിലാനസ്സപി ഥൂപീകതം ന വട്ടതി. സബ്ബത്ഥ പന പടിഗ്ഗഹേതുമേവ ന വട്ടതി. പടിഗ്ഗഹിതം പന സുപടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

൪. സക്കച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൦൬. സക്കച്ചന്തി ഏത്ഥാപി അസക്കച്ചം പടിഗ്ഗഹണേയേവ ആപത്തി, പടിഗ്ഗഹിതം പന സുപടിഗ്ഗഹിതമേവ. സക്കച്ചന്തി ച പത്തസഞ്ഞീതി ചാതി ഉഭയം വുത്തനയമേവ.

൬൦൮. സപദാനന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഓധിം അകത്വാ അനുപടിപാടിയാ. സമസൂപകേ വത്തബ്ബം വുത്തമേവ.

൬൧൦. ഥൂപകതോതി മത്ഥകതോ; വേമജ്ഝതോതി അത്ഥോ.

൬൧൧. പടിച്ഛാദേത്വാ ദേന്തീതി മാഘാതസമയാദീസു പടിച്ഛന്നം ബ്യഞ്ജനം കത്വാ ദേന്തി. വിഞ്ഞത്തിയം വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൬൧൪. ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീസിക്ഖാപദേപി ഗിലാനോ ന മുച്ചതി.

൬൧൫. നാതിമഹന്തോ കബളോതി മയൂരണ്ഡം അതിമഹന്തം, കുക്കുടണ്ഡം അതിഖുദ്ദകം, തേസം വേമജ്ഝപ്പമാണോ. ഖജ്ജകേതി ഏത്ഥ മൂലഖാദനീയാദി സബ്ബം ഗഹേതബ്ബം.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ.

൫. കബളവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൧൭. അനാഹടേതി അനാഹരിതേ; മുഖദ്വാരം അസമ്പാപിതേതി അത്ഥോ.

൬൧൮. സബ്ബം ഹത്ഥന്തി സകലഹത്ഥം.

൬൧൯. സകബളേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മം കഥേന്തോ ഹരീതകം വാ ലട്ഠിമധുകം വാ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതി. യത്തകേന വചനം അപരിപുണ്ണം ന ഹോതി, തത്തകേ മുഖമ്ഹി സന്തേ കഥേതും വട്ടതി.

൬൨൦. പിണ്ഡുക്ഖേപകന്തി പിണ്ഡം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ.

൬൨൧. കബളാവച്ഛേദകന്തി കബളം അവച്ഛിന്ദിത്വാ അവച്ഛിന്ദിത്വാ.

൬൨൨. അവഗണ്ഡകാരകന്തി മക്കടോ വിയ ഗണ്ഡേ കത്വാ കത്വാ.

൬൨൩. ഹത്ഥനിദ്ധുനകന്തി ഹത്ഥം നിദ്ധുനിത്വാ നിദ്ധുനിത്വാ.

൬൨൪. സിത്ഥാവകാരകന്തി സിത്ഥാനി അവകിരിത്വാ അവകിരിത്വാ.

൬൨൫. ജിവ്ഹാനിച്ഛാരകന്തി ജിവ്ഹം നിച്ഛാരേത്വാ നിച്ഛാരേത്വാ.

൬൨൬. ചപുചപുകാരകന്തി ചപു ചപൂതി ഏവം സദ്ദം കത്വാ കത്വാ.

പഞ്ചമോ വഗ്ഗോ.

൬. സുരുസുരുവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൨൭. സുരുസുരുകാരകന്തി സുരുസുരൂതി ഏവം സദ്ദം കത്വാ കത്വാ. ദവോതി പരിഹാസവചനം; തം യേന കേനചി പരിയായേന ‘‘കിം ബുദ്ധോ, സിലകബുദ്ധോ, പടിബുദ്ധോ; കിം ധമ്മോ, ഗോധമ്മോ, അജധമ്മോ; കിം സങ്ഘോ, മിഗസങ്ഘോ, പസുസങ്ഘോ’’തിആദിനാ നയേന തീണി രതനാനി ആരബ്ഭ ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൬൨൮. ഹത്ഥനില്ലേഹകന്തി ഹത്ഥം നില്ലേഹിത്വാ നില്ലേഹിത്വാ. ഭുഞ്ജന്തേന ഹി അങ്ഗുലിമത്തമ്പി നില്ലേഹിതും ന വട്ടതി. ഘനയാഗുഫാണിതപായാസാദികേ പന അങ്ഗുലീഹി ഗഹേത്വാ അങ്ഗുലിയോ മുഖേ പവേസേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. പത്തനില്ലേഹകഓട്ഠനില്ലേഹകേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഏകങ്ഗുലിയാപി പത്തോ ന നില്ലേഹിതബ്ബോ, ഏകഓട്ഠോപി ജിവ്ഹായ ന നില്ലേഹിതബ്ബോ, ഓട്ഠമംസേഹി ഏവ പന ഗഹേത്വാ അന്തോ പവേസേതും വട്ടതി.

൬൩൧. കോകനദേതി ഏവംനാമകേ. കോകനദന്തി പദുമം വുച്ചതി, സോ ച പാസാദോ പദുമസണ്ഠാനോ, തേനസ്സ കോകനദോത്വേവ നാമം അകംസു. ന സാമിസേന ഹത്ഥേന പാനീയഥാലകന്തി ഏതം പടിക്കൂലവസേന പടിക്ഖിത്തം, തസ്മാ സങ്ഘികമ്പി പുഗ്ഗലികമ്പി ഗിഹിസന്തകമ്പി അത്തനോ സന്തകമ്പി സങ്ഖമ്പി സരാവമ്പി ഥാലകമ്പി ന ഗഹേതബ്ബമേവ, ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം. സചേ പന ഹത്ഥസ്സ ഏകദേസോ ആമിസമക്ഖിതോ ന ഹോതി, തേന പദേസേന ഗഹേതും വട്ടതി.

൬൩൨. ഉദ്ധരിത്വാ വാതി സിത്ഥാനി ഉദകതോ ഉദ്ധരിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ രാസിം കത്വാ ഉദകം ഛഡ്ഡേതി. ഭിന്ദിത്വാ വാതി സിത്ഥാനി ഭിന്ദിത്വാ ഉദകഗതികാനി കത്വാ ഛഡ്ഡേതി. പടിഗ്ഗഹേ വാതി പടിഗ്ഗഹേന പടിച്ഛന്തോ നം പടിഗ്ഗഹേ ഛഡ്ഡേതി. നീഹരിത്വാതി ബഹി നീഹരിത്വാ ഛഡ്ഡേതി; ഏവം ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തി.

൬൩൪. സേതച്ഛത്തന്തി വത്ഥപലിഗുണ്ഠിതം പണ്ഡരച്ഛത്തം. കിലഞ്ജച്ഛത്തന്തി വിലീവച്ഛത്തം. പണ്ണച്ഛത്തന്തി താലപണ്ണാദീഹി യേഹി കേഹിചി കതം. മണ്ഡലബദ്ധം സലാകബദ്ധന്തി ഇദം പന തിണ്ണമ്പി ഛത്താനം പഞ്ജരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താനി ഹി മണ്ഡലബദ്ധാനി ചേവ ഹോന്തി സലാകബദ്ധാനി ച. യമ്പി തത്ഥജാതകദണ്ഡകേന കതം ഏകപണ്ണച്ഛത്തം ഹോതി, തമ്പി ഛത്തമേവ. ഏതേസു യംകിഞ്ചി ഛത്തം പാണിമ്ഹി അസ്സാതി ഛത്തപാണി. സോ തം ഛത്തം ധാരയമാനോ വാ അംസേ വാ കത്വാ ഊരുമ്ഹി വാ ഠപേത്വാ യാവ ഹത്ഥേന ന മുച്ചതി, താവസ്സ ധമ്മം ദേസേതും ന വട്ടതി, ദേസേന്തസ്സ വുത്തനയേന ദുക്കടം. സചേ പനസ്സ അഞ്ഞോ ഛത്തം ധാരേതി, ഛത്തപാദുകായ വാ ഠിതം ഹോതി, ഹത്ഥതോ അപഗതമത്തേ ഛത്തപാണി നാമ ന ഹോതി. തസ്സ ധമ്മം ദേസേതും വട്ടതി. ധമ്മപരിച്ഛേദോ പനേത്ഥ പദസോധമ്മേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൬൩൫. ദണ്ഡപാണിസ്സാതി ഏത്ഥ ദണ്ഡോ നാമ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ചതുഹത്ഥപ്പമാണോ ദണ്ഡപാണിഭാവോ പനസ്സ ഛത്തപാണിമ്ഹി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൬൩൬. സത്ഥപാണിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. അസിം സന്നഹിത്വാ ഠിതോപി ഹി സത്ഥപാണിസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി.

൬൩൭. ആവുധപാണിസ്സാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി വുത്തം – ‘‘ആവുധം നാമ ചാപോ കോദണ്ഡോ’’തി, അഥ ഖോ സബ്ബാപി ധനുവികതി സദ്ധിം സരവികതിയാ ആവുധന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മാ സദ്ധിം വാ സരേന ധനും ഗഹേത്വാ സുദ്ധധനും വാ സുദ്ധസരം വാ സജിയധനും വാ നിജ്ജിയധനും വാ ഗഹേത്വാ ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ ധമ്മോ ദേസേതും ന വട്ടതി. സചേ പനസ്സ ധനും കണ്ഠേപി പടിമുക്കം ഹോതി, യാവ ഹത്ഥേന ന ഗണ്ഹാതി, താവ ധമ്മം ദേസേതും വട്ടതിയേവാതി.

ഛട്ഠോ വഗ്ഗോ.

൭. പാദുകവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൩൮. അക്കന്തസ്സാതി ഛത്തദണ്ഡകേ അങ്ഗുലന്തരം അപ്പവേസേത്വാ കേവലം പാദുകം അക്കമിത്വാ ഠിതസ്സ. പടിമുക്കസ്സാതി പടിമുഞ്ചിത്വാ ഠിതസ്സ. ഉപാഹനായപി ഏസേവ നയോ. ഓമുക്കോതി പനേത്ഥ പണ്ഹികബദ്ധം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വുച്ചതി.

൬൪൦. യാനഗതസ്സാതി ഏത്ഥ സചേപി ദ്വീഹി ജനേഹി ഹത്ഥസങ്ഘാടേന ഗഹിതോ, സാടകേ വാ ഠപേത്വാ വംസേന വയ്ഹതി, അയുത്തേ വാ വയ്ഹാദികേ യാനേ, വിസങ്ഖരിത്വാ വാ ഠപിതേ ചക്കമത്തേപി നിസിന്നോ യാനഗതോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സചേ പന ദ്വേപി ഏകയാനേ നിസിന്നാ ഹോന്തി, വട്ടതി. വിസും നിസിന്നേസുപി ഉച്ചേ യാനേ നിസിന്നേന നീചേ നിസിന്നസ്സ ദേസേതും വട്ടതി, സമപ്പമാണേപി വട്ടതി. പുരിമേ യാനേ നിസിന്നേന പച്ഛിമേ നിസിന്നസ്സ വട്ടതി. പച്ഛിമേ പന ഉച്ചതരേപി നിസിന്നേന ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൧. സയനഗതസ്സാതി അന്തമസോ കടസാരകേപി പകതിഭൂമിയമ്പി നിപന്നസ്സ ഉച്ചേപി മഞ്ചപീഠേ വാ ഭൂമിപദേസേ വാ ഠിതേന നിസിന്നേന വാ ദേസേതും ന വട്ടതി. സയനഗതേന പന സയനഗതസ്സ ഉച്ചതരേ വാ സമപ്പമാണേ വാ നിപന്നേന ദേസേതും വട്ടതി. നിപന്നേന ച ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ ദേസേതും വട്ടതി, നിസിന്നേനാപി ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ വട്ടതി. ഠിതേന ഠിതസ്സേവ വട്ടതി.

൬൪൨. പല്ലത്ഥികായാതി ആയോഗപല്ലത്ഥികായ വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികായ വാ ദുസ്സപല്ലത്ഥികായ വാ യായ കായചി പല്ലത്ഥികായ നിസിന്നസ്സ അഗിലാനസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൩. വേഠിതസീസസ്സാതി ദുസ്സവേഠനേന വാ മോളിആദീഹി വാ യഥാ കേസന്തോ ന ദിസ്സതി; ഏവം വേഠിതസീസസ്സ.

൬൪൪. ഓഗുണ്ഠിതസീസസ്സാതി സസീസം പാരുതസ്സ.

൬൪൫. ഛമായം നിസിന്നേനാതി ഭൂമിയം നിസിന്നേന. ആസനേ നിസിന്നസ്സാതി അന്തമസോ വത്ഥമ്പി തിണാനിപി സന്ഥരിത്വാ നിസിന്നസ്സ.

൬൪൭. ഛപകസ്സാതി ചണ്ഡാലസ്സ. ഛപകീതി ചണ്ഡാലീ. നിലീനോതി പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ ഹി നാമ. സബ്ബമിദം ചരിമം കതന്തി തത്ഥേവ പരിപതീതി ‘‘സബ്ബോ അയം ലോകോ സങ്കരം ഗതോ നിമ്മരിയാദോ’’തി ഇമം വചനം വത്വാ തത്ഥേവ തേസം ദ്വിന്നമ്പി അന്തരാ രുക്ഖതോ പതിതോ. പതിത്വാ ച പന ഉഭിന്നമ്പി പുരതോ ഠത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തി…പേ… അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാ’’തി.

തത്ഥ ഉഭോ അത്ഥം ന ജാനന്തീതി ദ്വേപി ജനാ പാളിയാ അത്ഥം ന ജാനന്തി. ധമ്മം ന പസ്സരേതി പാളിം ന പസ്സന്തി. കതമേ തേ ഉഭോതി? ‘‘യോ ചായം മന്തം വാചേതി, യോ ചാധമ്മേനധീയതീ’’തി. ഏവം ബ്രാഹ്മണഞ്ച രാജാനഞ്ച ഉഭോപി അധമ്മികഭാവേ ഠപേസി.

തതോ ബ്രാഹ്മണോ സാലീനന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ജാനാമഹം ഭോ ‘‘അയം അധമ്മോ’’തി; അപി ച ഖോ മയാ ദീഘരത്തം സപുത്തദാരപരിജനേന രഞ്ഞോ സന്തകോ സാലീനം ഓദനോ ഭുത്തോ. സുചിമംസൂപസേചനോതി നാനപ്പകാരവികതിസമ്പാദിതം സുചിമംസൂപസേചനം മിസ്സീകരണമസ്സാതി സുചിമംസൂപസേചനോ. തസ്മാ ധമ്മേ ന വത്താമീതി യസ്മാ ഏവം മയാ രഞ്ഞോ ഓദനോ ഭുത്തോ, അഞ്ഞേ ച ബഹൂ ലാഭാ ലദ്ധാ, തസ്മാ ധമ്മേ അഹം ന വത്താമി ഉദരേ ബദ്ധോ ഹുത്വാ, ന ധമ്മം അജാനന്തോ. അയഞ്ഹി ധമ്മോ അരിയേഹി വണ്ണിതോ പസത്ഥോ ഥോമിതോതി ജാനാമി.

അഥ നം ഛപകോ ‘‘ധിരത്ഥൂ’’തിആദിനാ ഗാഥാദ്വയേന അജ്ഝഭാസി. തസ്സത്ഥോ – യോ തയാ ധനലാഭോ ച യസലാഭോ ച ലദ്ധോ, ധിരത്ഥു തം ധനലാഭം യസലാഭഞ്ച ബ്രാഹ്മണ. കസ്മാ? യസ്മാ അയം തയാ ലദ്ധോ ലാഭോ ആയതിം അപായേസു വിനിപാതനഹേതുനാ സമ്പതി ച അധമ്മചരണേന വുത്തി നാമ ഹോതി. ഏവരൂപാ യാ വുത്തി ആയതിം വിനിപാതേന ഇധ അധമ്മചരണേന വാ നിപ്പജ്ജതി, കിം തായ വുത്തിയാ? തേന വുത്തം –

‘‘ധിരത്ഥു തം ധനലാഭം, യസലാഭഞ്ച ബ്രാഹ്മണ;

യാ വുത്തി വിനിപാതേന, അധമ്മചരണേന വാ’’തി.

പരിബ്ബജ മഹാബ്രഹ്മേതി മഹാബ്രാഹ്മണ ഇതോ ദിസാ സീഘം പലായസ്സു. പചന്തഞ്ഞേപി പാണിനോതി അഞ്ഞേപി സത്താ പചന്തി ചേവ ഭുഞ്ജന്തി ച; ന കേവലം ത്വഞ്ചേവ രാജാ ച. മാ ത്വം അധമ്മോ ആചരിതോ അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാതി സചേ ഹി ത്വം ഇതോ അപരിബ്ബജിത്വാ ഇമം അധമ്മം ആചരിസ്സസി, തതോ ത്വം സോ അധമ്മോ ഏവം ആചരിതോ യഥാ ഉദകകുമ്ഭം പാസാണോ ഭിന്ദേയ്യ; ഏവം ഭേച്ഛതി, തേന മയം തം വദാമ –

‘‘പരിബ്ബജ മഹാബ്രഹ്മേ, പചന്തഞ്ഞേപി പാണിനോ;

മാ ത്വം അധമ്മോ ആചരിതോ, അസ്മാ കുമ്ഭമിവാഭിദാ’’തി.

ഉച്ചേ ആസനേതി അന്തമസോ ഭൂമിപ്പദേസേപി ഉന്നതട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതി.

൬൪൮. ന ഠിതോ നിസിന്നസ്സാതി സചേപി ഥേരുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഠിതം ദഹരഭിക്ഖും ആസനേ നിസിന്നോ മഹാഥേരോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ന കഥേതബ്ബം. ഗാരവേന പന ഥേരം ഉട്ഠഹിത്വാ പുച്ഛഥാതി വത്തും ന സക്കാ, പസ്സേ ഠിതഭിക്ഖുസ്സ കഥേമീതി കഥേതും വട്ടതി.

൬൪൯. ന പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തേനാതി ഏത്ഥ സചേ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ന കഥേതബ്ബം. പച്ഛിമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കഥേമീതി കഥേതും വട്ടതി. സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതധമ്മം പന സജ്ഝായിതും വട്ടതി. സമധുരേന ഗച്ഛന്തസ്സ കഥേതും വട്ടതി.

൬൫൦. ന ഉപ്പഥേനാതി ഏത്ഥാപി സചേ ദ്വേപി സകടപഥേ ഏകേകചക്കപഥേന വാ ഉപ്പഥേന വാ സമധുരം ഗച്ഛന്തി, വട്ടതി.

൬൫൧. അസഞ്ചിച്ചാതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ സഹസാ ഉച്ചാരോ വാ പസ്സാവോ വാ നിക്ഖമതി, അസഞ്ചിച്ച കതോ നാമ അനാപത്തി.

൬൫൨. ന ഹരിതേതി ഏത്ഥ യമ്പി ജീവരുക്ഖസ്സ മൂലം പഥവിയം ദിസ്സമാനം ഗച്ഛതി, സാഖാ വാ ഭൂമിലഗ്ഗാ ഗച്ഛതി, സബ്ബം ഹരിതസങ്ഖാതമേവ. ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ അപ്പഹരിതട്ഠാനേ പാതേതും വട്ടതി. അപ്പഹരിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ സഹസാ നിക്ഖമതി, ഗിലാനട്ഠാനേ ഠിതോ ഹോതി, വട്ടതി. അപ്പഹരിതേ കതോതി അപ്പഹരിതം അലഭന്തേന തിണണ്ഡുപകം വാ പലാലണ്ഡുപകം വാ ഠപേത്വാ കതോപി പച്ഛാ ഹരിതം ഓത്ഥരതി, വട്ടതിയേവ. ഖേളേന ചേത്ഥ സിങ്ഘാണികാപി സങ്ഗഹിതാതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

൬൫൩. ന ഉദകേതി ഏതം പരിഭോഗഉദകമേവ സന്ധായ വുത്തം, വച്ചകുടിസമുദ്ദാദിഉദകേസു പന അപരിഭോഗേസു അനാപത്തി. ദേവേ വസ്സന്തേ സമന്തതോ ഉദകോഘോ ഹോതി, അനുദകട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സേവ നിക്ഖമതി, വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം വുത്തം – ‘‘ഏതാദിസേ കാലേ അനുദകട്ഠാനം അലഭന്തേന കാതും വട്ടതീ’’തി. സേസം സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ഉത്താനത്ഥമേവ.

സത്തമോ വഗ്ഗോ.

സമുട്ഠാനാദിദീപനത്ഥായ പനേത്ഥ ഇദം പകിണ്ണകം – ഉജ്ജഗ്ഘികഉച്ചാസദ്ദപടിസംയുത്താനി ചത്താരി, സകബളേന മുഖേന ബ്യാഹരണം ഏകം, ഛമാനീചാസനഠാനപച്ഛതോഗമനഉപ്പഥഗമനപടിസംയുത്താനി പഞ്ചാതി ഇമാനി ദസ സിക്ഖാപദാനി സമനുഭാസനസമുട്ഠാനാനി കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠഹന്തി, കിരിയാനി, സഞ്ഞാവിമോക്ഖാനി, സചിത്തകാനി, ലോകവജ്ജാനി, കായകമ്മവചീകമ്മാനി, അകുസലചിത്താനി, ദുക്ഖവേദനാനീതി.

സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഛത്തപാണിദണ്ഡപാണിസത്ഥപാണിആവുധപാണിപാദുകഉപാഹനയാനസയനപല്ലത്ഥികവേഠിതഓഗുണ്ഠിതനാമകാനി ഏകാദസ സിക്ഖാപദാനി ധമ്മദേസനസമുട്ഠാനാനി വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠഹന്തി, കിരിയാകിരിയാനി, സഞ്ഞാവിമോക്ഖാനി, സചിത്തകാനി, ലോകവജ്ജാനി, വചീകമ്മാനി, അകുസലചിത്താനി, ദുക്ഖവേദനാനീതി.

അവസേസാനി തേപണ്ണാസ സിക്ഖാപദാനി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാനീതി.

സബ്ബസേഖിയേസു ആബാധപച്ചയാ അനാപത്തി, ഥൂപീകതപിണ്ഡപാതേ സൂപബ്യഞ്ജനേന പടിച്ഛാദനേ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിമ്ഹീതി തീസു സിക്ഖാപദേസു ഗിലാനോ നത്ഥീതി.

സേഖിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേഖിയകണ്ഡം നിട്ഠിതം.