൯. രതനവഗ്ഗോ

൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯൪. രാജവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ഓരകോതി പരിത്തകോ. ഉപരിപാസാദവരഗതോതി പാസാദവരസ്സ ഉപരിഗതോ. അയ്യാനം വാഹസാതി അയ്യാനം കാരണാ; തേഹി ജാനാപിതത്താ ജാനാമീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൯൭. പിതരം പത്ഥേതീതി അന്തരം പസ്സിത്വാ ഘാതേതും ഇച്ഛതി. രാജന്തേപുരം ഹത്ഥിസമ്മദ്ദന്തിആദീസു ഹത്ഥീഹി സമ്മദ്ദോ ഏത്ഥാതി ഹത്ഥിസമ്മദ്ദം; ഹത്ഥിസമ്ബാധന്തി അത്ഥോ. അസ്സരഥസമ്മദ്ദപദേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘സമ്മത്ത’’ന്തി കേചി പഠന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ഹത്ഥിസമ്മദ്ദ’’ന്തിപി പാഠോ, തത്ഥ ഹത്ഥീനം സമ്മദ്ദം ഹത്ഥിസമ്മദ്ദന്തി അത്ഥോ, രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ഹത്ഥിസമ്മദ്ദോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. രജനീയാനീതി തസ്മിം അന്തേപുരേ ഏദിസാനി രൂപാദീനി.

൪൯൮. മുദ്ധാവസിത്തസ്സാതി മുദ്ധനി അവസിത്തസ്സ. അനിക്ഖന്തോ രാജാ ഇതോതി അനിക്ഖന്തരാജകം, തസ്മിം അനിക്ഖന്തരാജകേ; സയനിഘരേതി അത്ഥോ. രതനം വുച്ചതി മഹേസീ, നിഗ്ഗതന്തി നിക്ഖന്തം, അനിഗ്ഗതം രതനം ഇതോതി അനിഗ്ഗതരതനകം, തസ്മിം അനിഗ്ഗതരതനകേ; സയനിഘരേതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. രതനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൨-൩. ദുതിയേ – വിസ്സരിത്വാതി പമുസ്സിത്വാ. പുണ്ണപത്തം നാമ സതതോ പഞ്ച കഹാപണാ. ക്യാഹം കരിസ്സാമീതി കിം അഹം കരിസ്സാമി. ആഭരണം ഓമുഞ്ചിത്വാതി മഹാലതം നാമ നവകോടിഅഗ്ഘനകം അലങ്കാരം അപനേത്വാ.

൫൦൪. അന്തേവാസീതി പരിചാരകോ.

൫൦൬. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോതി ഏത്ഥ ഉപചാരോ നാമ ആരാമസ്സ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ – ‘‘ആവസഥസ്സ പന സുപ്പപാതോ വാ മുസലപാതോ വാ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ഉഗ്ഗണ്ഹാതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ ജാതരൂപരജതം അത്തനോ അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ വാ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയനവകമ്മാനം അത്ഥായ ദുക്കടം, അവസേസം മുത്താദിരതനം അത്തനോ വാ സങ്ഘാദീനം വാ അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ വാ ദുക്കടം. കപ്പിയവത്ഥു വാ അകപ്പിയവത്ഥു വാ ഹോതു, അന്തമസോ മാതു കണ്ണപിളന്ധനതാളപണ്ണമ്പി ഗിഹിസന്തകം ഭണ്ഡാഗാരികസീസേന പടിസാമേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ.

സചേ പന മാതാപിതൂനം സന്തകം അവസ്സം പടിസാമേതബ്ബം കപ്പിയഭണ്ഡം ഹോതി, അത്തനോ അത്ഥായ ഗഹേത്വാ പടിസാമേതബ്ബം. ‘‘ഇദം പടിസാമേത്വാ ദേഹീ’’തി വുത്തേ പന ‘‘ന വട്ടതീ’’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ ‘‘പടിസാമേഹീ’’തി പാതേത്വാ ഗച്ഛന്തി, പലിബോധോ നാമ ഹോതി, പടിസാമേതും വട്ടതി. വിഹാരേ കമ്മം കരോന്താ വഡ്ഢകീആദയോ വാ രാജവല്ലഭാ വാ അത്തനോ ഉപകരണഭണ്ഡം വാ സയനഭണ്ഡം വാ ‘‘പടിസാമേത്വാ ദേഥാ’’തി വദന്തി, ഛന്ദേനപി ഭയേനപി ന കാതബ്ബമേവ, ഗുത്തട്ഠാനം പന ദസ്സേതും വട്ടതി. ബലക്കാരേന പാതേത്വാ ഗതേസു ച പടിസാമേതും വട്ടതി.

അജ്ഝാരാമേ വാ അജ്ഝാവസഥേ വാതി ഏത്ഥ സചേ മഹാവിഹാരസദിസോ മഹാരാമോ ഹോതി, തത്ഥ പാകാരപരിക്ഖിത്തേ പരിവേണേ യത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി വാ സാമണേരേഹി വാ ഗഹിതം ഭവിസ്സതീതി സങ്കാ ഉപ്പജ്ജതി, താദിസേ ഏവ ഠാനേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ വാ ഠപേതബ്ബം. മഹാബോധിദ്വാരകോട്ഠകഅമ്ബങ്ഗണസദിസേസു പന മഹാജനസഞ്ചരണട്ഠാനേസു ന ഗഹേതബ്ബം, പലിബോധോ ന ഹോതി. കുരുന്ദിയം പന വുത്തം ‘‘ഏകോ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ നിമനുസ്സട്ഠാനേ കിഞ്ചി ഭണ്ഡം പസ്സതി, ആകിണ്ണമനുസ്സേപി ജാതേ മനുസ്സാ തമേവ ഭിക്ഖും ആസങ്കന്തി, തസ്മാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ നിസീദിതബ്ബം. സാമികേസു ആഗതേസു തം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ സാമികേ ന പസ്സതി പതിരൂപം കരിസ്സതീ’’തി.

രൂപേന വാ നിമിത്തേന വാ സഞ്ഞാണം കത്വാതി ഏത്ഥ രൂപം നാമ അന്തോഭണ്ഡികായ ഭണ്ഡം; തസ്മാ ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ ഗണേത്വാ ഏത്തകാ കഹാപണാ വാ ജാതരൂപരജതം വാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. നിമിത്തന്തി ലഞ്ഛനാദി; തസ്മാ ലഞ്ഛിതായ ഭണ്ഡികായ മത്തികാലഞ്ഛനന്തി വാ ലാഖാലഞ്ഛനന്തി വാ നീലപിലോതികായ ഭണ്ഡികാ കതാതി വാ സേതപിലോതികായ കതാതി വാ ഏവമാദി സബ്ബം സല്ലക്ഖേതബ്ബം.

ഭിക്ഖൂ പതിരൂപാതി ലജ്ജിനോ കുക്കുച്ചകാ. ലോലജാതികാനഞ്ഹി ഹത്ഥേ ഠപേതും ന ലഭതി. യോ പന നേവ തമ്ഹാ ആവാസാ പക്കമതി, ന സാമികേ പസ്സതി, തേനാപി അത്തനോ ചീവരാദിമൂലം ന കാതബ്ബം; ഥാവരം പന സേനാസനം വാ ചേതിയം വാ പോക്ഖരണീ വാ കാരേതബ്ബാ. സചേ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സാമികോ ആഗച്ഛതി, ‘‘ഉപാസക തവ സന്തകേന ഇദം നാമ കതം, അനുമോദാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ അനുമോദതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ അനുമോദതി, ‘‘മമ ധനം ദേഥാ’’തി ചോദേതിയേവ, അഞ്ഞം സമാദപേത്വാ ദാതബ്ബം.

൫൦൭. രതനസമ്മതം വിസ്സാസം ഗണ്ഹാതീതിആദീസു ആമാസമേവ സന്ധായ വുത്തം. അനാമാസം ന വട്ടതിയേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

രതനസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. വികാലഗാമപ്പവിസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൮. തതിയേ – തിരച്ഛാനകഥന്തി അരിയമഗ്ഗസ്സ തിരച്ഛാനഭൂതം കഥം. രാജകഥന്തി രാജപടിസംയുത്ത കഥം. ചോരകഥാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൫൧൨. സന്തം ഭിക്ഖുന്തി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ചാരിത്തസിക്ഖാപദേ വുത്തമേവ. സചേ സമ്ബഹുലാ കേനചി കമ്മേന ഗാമം പവിസന്തി, ‘‘വികാലേ ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛാമീ’’തി സബ്ബേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആപുച്ഛിതബ്ബം. തസ്മിം ഗാമേ തം കമ്മം ന സമ്പജ്ജതീതി അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛന്തി, ഗാമസതമ്പി ഹോതു, പുന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന ഉസ്സാഹം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ അന്തരാ അഞ്ഞം ഗാമം പവിസിതുകാമാ ഹോന്തി, പുന ആപുച്ഛിതബ്ബമേവ.

കുലഘരേ വാ ആസനസാലായ വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ തേലഭിക്ഖായ വാ സപ്പിഭിക്ഖായ വാ ചരിതുകാമോ ഹോതി, സചേ പസ്സേ ഭിക്ഖു അത്ഥി, ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബം. അസന്തേ നത്ഥീതി ഗന്തബ്ബം. വീഥിം ഓതരിത്വാ ഭിക്ഖും പസ്സതി, ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി, അനാപുച്ഛിത്വാപി ചരിതബ്ബമേവ. ഗാമമജ്ഝേന മഗ്ഗോ ഹോതി, തേന ഗച്ഛന്തസ്സ തേലാദിഭിക്ഖായ ചരിസ്സാമീതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ സചേ പസ്സേ ഭിക്ഖു അത്ഥി, ആപുച്ഛിത്വാ ചരിതബ്ബം. മഗ്ഗാ അനോക്കമ്മ ഭിക്ഖായ ചരന്തസ്സ പന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൫൧൫. അന്തരാരാമന്തിആദീസു ന കേവലം അനാപുച്ഛാ കായബന്ധനം അബന്ധിത്വാ സങ്ഘാടിം അപാരുപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സപി അനാപത്തി. ആപദാസൂതി സീഹോ വാ ബ്യഗ്ഘോ വാ ആഗച്ഛതി, മേഘോ വാ ഉട്ഠേതി, അഞ്ഞോ വാ കോചി ഉപദ്ദവോ ഉപ്പജ്ജതി, അനാപത്തി. ഏവരൂപാസു ആപദാസു ബഹിഗാമതോ അന്തോഗാമം പവിസിതും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

വികാലഗാമപ്പവിസനസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. സൂചിഘരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൧൭-൨൦. ചതുത്ഥേ – ഭേദനമേവ ഭേദനകം; തം അസ്സ അത്ഥീതി ഭേദനകമേവ. അരണികേതി അരണിധനുകേ. വിധേതി വേധകേ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സൂചിഘരസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. മഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൨. പഞ്ചമേ – ഛേദനകം വുത്തനയമേവ.

൫൨൫. ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീതി ഏത്ഥ സചേ ന ഛിന്ദിതുകാമോ ഹോതി, ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ പമാണം ഉപരി ദസ്സേതി, ഉത്താനം വാ കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ഉക്ഖിപിത്വാ വാ തുലാസങ്ഘാടേ ഠപേത്വാ അട്ടം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, സബ്ബം വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

മഞ്ചസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൬. ഛട്ഠേ – തൂലം ഓനദ്ധമേത്ഥാതി തൂലോനദ്ധം; തൂലം പക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ചിമിലികായ ഓനദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. നിസീദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൩൧-൪. സത്തമേ – നിസീദനം അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി കത്ഥ അനുഞ്ഞാതം? ചീവരക്ഖന്ധകേ പണീതഭോജനവത്ഥുസ്മിം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കായഗുത്തിയാ ചീവരഗുത്തിയാ സേനാസനഗുത്തിയാ നിസീദന’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൩). സേയ്യഥാപി പുരാണാസികോട്ഠോതി യഥാ നാമ പുരാണചമ്മകാരോതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ചമ്മകാരോ ചമ്മം വിത്ഥതം കരിസ്സാമീതി ഇതോ ചിതോ ച സമഞ്ഛതി, കഡ്ഢതി; ഏവം സോപി തം നിസീദനം. തേന തം ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘‘നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതീ’’തി സന്ഥതസദിസം സന്ഥരിത്വാ ഏകസ്മിം അന്തേ സുഗതവിദത്ഥിയാ വിദത്ഥിമത്തേ പദേസേ ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലേത്വാ തിസ്സോ ദസാ കരിയന്തി, താഹി ദസാഹി സദസം നാമ വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

നിസീദനസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. കണ്ഡുപടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൩൭. അട്ഠമേ – കണ്ഡുപടിച്ഛാദി അനുഞ്ഞാതാ ഹോതീതി കത്ഥ അനുഞ്ഞാതാ? ചീവരക്ഖന്ധകേ ബേലട്ഠസീസവത്ഥുസ്മിം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കണ്ഡു വാ പിളകാ വാ അസ്സാവോ വാ ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോ തസ്സ കണ്ഡുപടിച്ഛാദി’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൪).

൫൩൯. യസ്സ അധോനാഭി ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലന്തി യസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാഭിയാ ഹേട്ഠാ ജാണുമണ്ഡലാനം ഉപരി. കണ്ഡൂതി കച്ഛു. പിളകാതി ലോഹിതതുണ്ഡികാ സുഖുമപിളകാ. അസ്സാവോതി അരിസഭഗന്ദരമധുമേഹാദീനം വസേന അസുചിപഗ്ഘരണകം. ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോതി മഹാപിളകാബാധോ വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

കണ്ഡുപടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൪൨. നവമേ – വസ്സികസാടികാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതീതി കത്ഥ അനുഞ്ഞാതാ? ചീവരക്ഖന്ധകേ വിസാഖാവത്ഥുസ്മിം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സികസാടിക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൨). സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. നന്ദത്ഥേരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൪൭. ദസമേ – ചതുരങ്ഗുലോമകോതി ചതൂഹി അങ്ഗുലേഹി ഊനകപ്പമാണോ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം.

നന്ദത്ഥേരസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന രതനവഗ്ഗോ നവമോ.

ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോതിആദി വുത്തനയമേവാതി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഖുദ്ദകവണ്ണനാ സമത്താ.

പാചിത്തിയകണ്ഡം നിട്ഠിതം.