൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൪. സഹധമ്മികവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ഏതസ്മിം സിക്ഖാപദേതി ഏതസ്മിം സിക്ഖാപദേ യം വുത്തം, തം ന താവ സിക്ഖിസ്സാമി. ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ പന വാചായ വാചായ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. സിക്ഖമാനേന ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനാതി ഓവാദം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ സിക്ഖിതുകാമേനേവ ഹുത്വാ ആജാനിതബ്ബഞ്ചേവ പുച്ഛിതബ്ബഞ്ച ഉപപരിക്ഖിതബ്ബഞ്ച. സേസമേത്ഥ ദുബ്ബചസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ പദത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. വിനിച്ഛയതോ ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

സഹധമ്മികസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൮. ദുതിയേ – വിനയകഥം കഥേതീതി വിനയകഥാ നാമ കപ്പിയാകപ്പിയആപത്താനാപത്തിസംവരപഹാനപടിസംയുത്തകഥാ, തം കഥേതി. വിനയസ്സ വണ്ണം ഭാസതീതി വിനയസ്സ വണ്ണോ നാമ പഞ്ചന്നമ്പി സത്തന്നമ്പി ആപത്തിക്ഖന്ധാനം വസേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പദഭാജനേന വണ്ണനാ, തം ഭാസതി. വിനയപരിയത്തിയാ വണ്ണം ഭാസതീതി വിനയം പരിയാപുണന്താനം വിനയപരിയത്തിമൂലകം വണ്ണം ഗുണം ആനിസംസം ഭാസതി. വിനയധരോ ഹി വിനയപരിയത്തിമൂലകേ പഞ്ചാനിസംസേ ഛാനിസംസേ സത്താനിസംസേ അട്ഠാനിസംസേ നവാനിസംസേ ദസാനിസംസേ ഏകാദസാനിസംസേ ച ലഭതി തേ സബ്ബേ ഭാസതീതി അത്ഥോ. കതമേ പഞ്ചാനിസംസേ ലഭതീതി? അത്തനോ സീലക്ഖന്ധസുഗുത്തിആദികേ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആനിസംസാ വിനയധരേ പുഗ്ഗലേ – അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോ ഹോതി സുരക്ഖിതോ, കുക്കുച്ചപകതാനം പടിസരണം ഹോതി, വിസാരദോ സങ്ഘമജ്ഝേ വോഹരതി, പച്ചത്ഥികേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി (പരി. ൩൨൫).

കഥമസ്സ അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോ ഹോതി സുരക്ഖിതോ? ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ഛഹാകാരേഹി ആപജ്ജതി – അലജ്ജിതാ, അഞ്ഞാണതാ, കുക്കുച്ചപകതതാ, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ, സതിസമ്മോസാതി.

കഥം അലജ്ജിതായ ആപത്തിം ആപജ്ജതി? അകപ്പിയഭാവം ജാനന്തോയേവ മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമം കരോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ആപത്തിം പരിഗൂഹതി;

അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതി, ഏദിസോ വുച്ചതി അലജ്ജിപുഗ്ഗലോ’’തി. (പരി. ൩൫൯);

കഥം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി? അഞ്ഞാണപുഗ്ഗലോ ഹി മന്ദോ മോമൂഹോ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം അജാനന്തോ അകത്തബ്ബം കരോതി, കത്തബ്ബം വിരാധേതി; ഏവം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കുക്കുച്ചപകതതായ ആപജ്ജതി? കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ വിനയധരം പുച്ഛിത്വാ കപ്പിയഞ്ചേ കത്തബ്ബം സിയാ, അകപ്പിയഞ്ചേ ന കത്തബ്ബം, അയം പന ‘‘വട്ടതീ’’തി മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമതിയേവ; ഏവം കുക്കുച്ചപകതതായ ആപജ്ജതി.

കഥം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി? അച്ഛമംസം സൂകരമംസന്തി ഖാദതി, ദീപിമംസം മിഗമംസന്തി ഖാദതി, അകപ്പിയഭോജനം കപ്പിയഭോജനന്തി ഭുഞ്ജതി, വികാലേ കാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി, അകപ്പിയപാനകം കപ്പിയപാനകന്തി പിവതി; ഏവം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി? സൂകരമംസം അച്ഛമംസന്തി ഖാദതി, മിഗമംസം ദീപിമംസന്തി ഖാദതി, കപ്പിയഭോജനം അകപ്പിയഭോജനന്തി ഭുഞ്ജതി, കാലേ വികാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി, കപ്പിയപാനകം അകപ്പിയപാനകന്തി പിവതി; ഏവം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജതി.

കഥം സതിസമ്മോസായ ആപജ്ജതി? സഹസേയ്യചീവരവിപ്പവാസഭേസജ്ജചീവരകാലാതിക്കമനപച്ചയാ ആപത്തിഞ്ച സതിസമ്മോസായ ആപജ്ജതി; ഏവമിധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതി.

വിനയധരോ പന ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി ആപത്തിം നാപജ്ജതി. കഥം ലജ്ജിതായ നാപജ്ജതി? സോ ഹി ‘‘പസ്സഥ ഭോ, അയം കപ്പിയാകപ്പിയം ജാനന്തോയേവ പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോതീ’’തി ഇമം പരൂപവാദം രക്ഖന്തോപി നാപജ്ജതി; ഏവം ലജ്ജിതായ നാപജ്ജതി. സഹസാ ആപന്നമ്പി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേത്വാ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വുട്ഠഹിത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാതി. തതോ –

‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ന ആപജ്ജതി, ആപത്തിം ന പരിഗൂഹതി;

അഗതിഗമനഞ്ച ന ഗച്ഛതി, ഏദിസോ വുച്ചതി ലജ്ജിപുഗ്ഗലോ’’തി. (പരി. ൩൫൯)

ഇമസ്മിം ലജ്ജിഭാവേ പതിട്ഠിതോവ ഹോതി.

കഥം ഞാണതായ നാപജ്ജതി? സോ ഹി കപ്പിയാകപ്പിയം ജാനാതി, തസ്മാ കപ്പിയമേവ കരോതി, അകപ്പിയം ന കരോതി; ഏവം ഞാണതായ നാപജ്ജതി.

കഥം അകുക്കുച്ചപകതതായ നാപജ്ജതി? സോ ഹി കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ വത്ഥും ഓലോകേത്വാ മാതികം പദഭാജനം അന്തരാപത്തിം ആപത്തിം അനാപത്തിഞ്ച ഓലോകേത്വാ കപ്പിയഞ്ചേ ഹോതി കരോതി, അകപ്പിയഞ്ചേ ന കരോതി; ഏവം അകുക്കുച്ചപകതതായ നാപജ്ജതി.

കഥം അകപ്പിയാദിസഞ്ഞിതായ നാപജ്ജതി? സോ ഹി കപ്പിയാകപ്പിയം ജാനാതി, തസ്മാ അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീ ന ഹോതി, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ ന ഹോതി; സുപ്പതിട്ഠിതാ ചസ്സ സതി ഹോതി, അധിട്ഠാതബ്ബം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതബ്ബം വികപ്പേതി. ഇതി ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി ആപത്തിം നാപജ്ജതി. ആപത്തിം അനാപജ്ജന്തോ അഖണ്ഡസീലോ ഹോതി പരിസുദ്ധസീലോ; ഏവമസ്സ അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോ ഹോതി സുരക്ഖിതോ.

കഥം കുക്കുച്ചപകതാനം പടിസരണം ഹോതി? തിരോരട്ഠേസു തിരോജനപദേസു ച ഉപ്പന്നകുക്കുച്ചാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അസുകസ്മിം കിര വിഹാരേ വിനയധരോ വസതീ’’തി ദൂരതോപി തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ കുക്കുച്ചം പുച്ഛന്തി, സോ തേഹി കതസ്സ കമ്മസ്സ വത്ഥും ഓലോകേത്വാ ആപത്താനാപത്തിഗരുകലഹുകാദിഭേദം സല്ലക്ഖേത്വാ ദേസനാഗാമിനിം ദേസാപേത്വാ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വുട്ഠാപേത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപേതി; ഏവം കുക്കുച്ചപകതാനം പടിസരണം ഹോതി.

വിസാരദോ സങ്ഘമജ്ഝേ വോഹരതീതി അവിനയധരസ്സ ഹി സങ്ഘമജ്ഝേ കഥേന്തസ്സ ഭയം സാരജ്ജം ഓക്കമതി, വിനയധരസ്സ തം ന ഹോതി. കസ്മാ? ‘‘ഏവം കഥേന്തസ്സ ദോസോ ഹോതി; ഏവം ന ദോസോ’’തി ഞത്വാ കഥനതോ.

പച്ചത്ഥികേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഏത്ഥ ദ്വിധാ പച്ചത്ഥികാ നാമ – അത്തപച്ചത്ഥികാ ച സാസനപച്ചത്ഥികാ ച. തത്ഥ മേത്തിയഭുമ്മജകാ ച ഭിക്ഖൂ വഡ്ഢോ ച ലിച്ഛവീ അമൂലകേന അന്തിമവത്ഥുനാ ചോദേസും, ഇമേ അത്തപച്ചത്ഥികാ നാമ. യേ വാ പനഞ്ഞേപി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അത്തപച്ചത്ഥികാ. വിപരീതദസ്സനാ പന അരിട്ഠഭിക്ഖുകണ്ടകസാമണേരവേസാലികവജ്ജിപുത്തകാ പരൂപഹാരഅഞ്ഞാണകങ്ഖാപരവിതരണാദിവാദാ മഹാസങ്ഘികാദയോ ച അബുദ്ധസാസനം ‘‘ബുദ്ധസാസന’’ന്തി വത്വാ കതപഗ്ഗഹാ സാസനപച്ചത്ഥികാ നാമ. തേ സബ്ബേപി സഹധമ്മേന സകാരണേന വചനേന യഥാ തം അസദ്ധമ്മം പതിട്ഠാപേതും ന സക്കോന്തി, ഏവം സുനിഗ്ഗഹിതം കത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പന തിവിധോ സദ്ധമ്മോ പരിയത്തിപടിപത്തിഅധിഗമവസേന. തത്ഥ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ. തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാ ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി ദ്വേഅസീതി മഹാവത്താനീതി അയം പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ. ചത്താരോ മഗ്ഗാ ച ഫലാനി ചാതി അയം അധിഗമസദ്ധമ്മോ നാമ.

തത്ഥ കേചി ഥേരാ ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) ഇമിനാ സുത്തേന ‘‘സാസനസ്സ പരിയത്തി മൂല’’ന്തി വദന്തി. കേചി ഥേരാ ‘‘ഇമേ ച സുഭദ്ദ ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪) ഇമിനാ സുത്തേന ‘‘സാസനസ്സ പടിപത്തിമൂല’’ന്തി വത്വാ ‘‘യാവ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ സമ്മാ പടിപന്നാ സംവിജ്ജന്തി, താവ സാസനം ഠിതം ഹോതീ’’തി ആഹംസു. ഇതരേ പന ഥേരാ പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായ സുപ്പടിപന്നസ്സപി ധമ്മാഭിസമയോ നത്ഥീ’’തി ആഹംസു. സചേ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ ചത്താരി പാരാജികാനി രക്ഖണകാ ഹോന്തി, തേ സദ്ധേ കുലപുത്തേ പബ്ബാജേത്വാ പച്ചന്തിമേ ജനപദേ ഉപസമ്പാദേത്വാ ദസവഗ്ഗം ഗണം പൂരേത്വാ മജ്ഝിമേ ജനപദേപി ഉപസമ്പദം കരിസ്സന്തി, ഏതേനുപായേന വീസതിവഗ്ഗഗണം സങ്ഘം പൂരേത്വാ അത്തനോപി അബ്ഭാനകമ്മം കത്വാ സാസനം വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ഗമയിസ്സന്തി. ഏവമയം വിനയധരോ തിവിധസ്സാപി സദ്ധമ്മസ്സ ചിരട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ഹോതീതി ഏവമയം വിനയധരോ ഇമേ താവ പഞ്ചാനിസംസേ പടിലഭതീതി വേദിതബ്ബോ.

കതമേ ഛ ആനിസംസേ ലഭതീതി? തസ്സാധേയ്യോ ഉപോസഥോ, പവാരണാ, സങ്ഘകമ്മം, പബ്ബജ്ജാ, ഉപസമ്പദാ, നിസ്സയം ദേതി സാമണേരം ഉപട്ഠാപേതി.

യേ ഇമേ ചാതുദ്ദസികോ, പന്നരസികോ, സാമഗ്ഗിഉപോസഥോ, സങ്ഘേ ഉപോസഥോ, ഗണേ പുഗ്ഗലേ ഉപോസഥോ, സുത്തുദ്ദേസോ, പാരിസുദ്ധി, അധിട്ഠാനഉപോസഥോതി നവ ഉപോസഥാ, സബ്ബേ തേ വിനയധരായത്താ.

യാപി ച ഇമാ ചാതുദ്ദസികാ പന്നരസികാ, സാമഗ്ഗിപവാരണാ, സങ്ഘേ പവാരണാ ഗണേ പുഗ്ഗലേ പവാരണാ, തേവാചികാ, ദ്വേവാചികാ, സമാനവസ്സികാ പവാരണാതി നവ പവാരണായോ, താപി വിനയധരായത്താ ഏവ, തസ്സ സന്തകാ, സോ താസം സാമീ.

യാനിപി ഇമാനി അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മന്തി ചത്താരി സങ്ഘകമ്മാനി, താനി വിനയധരായത്താനി.

യാപി ചായം ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ കുലപുത്താനം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച കാതബ്ബാ, അയമ്പി വിനയധരായത്താവ. ന ഹി അഞ്ഞോ ദ്വിപിടകധരോപി ഏതം കാതും ലഭതി. സോ ഏവ നിസ്സയം ദേതി, സാമണേരം ഉപട്ഠാപേതി. അഞ്ഞോ നേവ നിസ്സയം ദാതും ലഭതി, ന സാമണേരം ഉപട്ഠാപേതും. സാമണേരൂപട്ഠാനം പച്ചാസീസന്തോ പന വിനയധരസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേത്വാ വത്തപടിപത്തിം സാദിതും ലഭതി. ഏത്ഥ ച നിസ്സയദാനഞ്ചേവ സാമണേരൂപട്ഠാനഞ്ച ഏകമങ്ഗം.

ഇതി ഇമേസു ഛസു ആനിസംസേസു ഏകേന സദ്ധിം പുരിമാ പഞ്ച ഛ ഹോന്തി, ദ്വീഹി സദ്ധിം സത്ത, തീഹി സദ്ധിം അട്ഠ, ചതൂഹി സദ്ധിം നവ, പഞ്ചഹി സദ്ധിം ദസ, സബ്ബേഹി പേതേഹി സദ്ധിം ഏകാദസാതി ഏവം വിനയധരോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ച ഛ സത്ത അട്ഠ നവ ദസ ഏകാദസ ച ആനിസംസേ ലഭതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഭഗവാ ഇമേ ആനിസംസേ ദസ്സേന്തോ വിനയപരിയത്തിയാ വണ്ണം ഭാസതീതി വേദിതബ്ബോ.

ആദിസ്സ ആദിസ്സാതി പുനപ്പുനം വവത്ഥപേത്വാ വിസും വിസും കത്വാ. ആയസ്മതോ ഉപാലിസ്സ വണ്ണം ഭാസതീതി വിനയപരിയത്തിം നിസ്സായ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ ഗുണം ഭാസതി ഥോമേതി പസംസതി. കസ്മാ? അപ്പേവ നാമ മമ വണ്ണനം സുത്വാപി ഭിക്ഖൂ ഉപാലിസ്സ സന്തികേ വിനയം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിയാപുണിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും, ഏവമിദം സാസനം അദ്ധനിയം ഭവിസ്സതി, പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി പവത്തിസ്സതീതി.

തേധ ബഹൂ ഭിക്ഖൂതി തേ ഇമം ഭഗവതോ വണ്ണനം സുത്വാ ‘‘ഇമേ കിരാനിസംസേ നേവ സുത്തന്തികാ ന ആഭിധമ്മികാ ലഭന്തീ’’തി യഥാപരികിത്തിതാനിസംസാധിഗമേ ഉസ്സാഹജാതാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ ച നവാ ച മജ്ഝിമാ ച ആയസ്മതോ ഉപാലിസ്സ സന്തികേ വിനയം പരിയാപുണന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇധാതി നിപാതമത്തമേവ.

൪൩൯-൪൦. ഉദ്ദിസ്സമാനേതി ആചരിയേന അന്തേവാസികസ്സ ഉദ്ദിസ്സമാനേ, സോ പന യസ്മാ ആചരിയേ അത്തനോ രുചിയാ ഉദ്ദിസന്തേ വാ ആചരിയം യാചിത്വാ അന്തേവാസികേന ഉദ്ദിസാപേന്തേ വാ യോ നം ധാരേതി, തസ്മിം സജ്ഝായം കരോന്തേ വാ ഉദ്ദിസ്സമാനോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉദ്ദിസന്തേ വാ ഉദ്ദിസാപേന്തേ വാ സജ്ഝായം വാ കരോന്തേ’’തി പദഭാജനം വുത്തം. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകേഹീതി ഖുദ്ദകേഹി ച അനുഖുദ്ദകേഹി ച. യാവദേവാതി തേസം സംവത്തനമരിയാദപരിച്ഛേദവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതാനി ഹി യേ ഉദ്ദിസന്തി, ഉദ്ദിസാപേന്തി സജ്ഝായന്തി വാ, തേസം താവ സംവത്തന്തി യാവ ‘‘കപ്പതി നു ഖോ, ന കപ്പതി നു ഖോ’’തി കുക്കുച്ചസങ്ഖാതോ വിപ്പടിസാരോ വിഹേസാ വിചികിച്ഛാസങ്ഖാതോ മനോവിലേഖോ ച ഉപ്പജ്ജതിയേവ. അഥ വാ യാവദേവാതി അതിസയവവത്ഥാപനം; തസ്സ സംവത്തന്തീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, കുക്കുച്ചായ വിഹേസായ വിലേഖായ അതിവിയ സംവത്തന്തിയേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസമ്പന്നസ്സ വിനയം വിവണ്ണേതീതി ഉപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ തസ്സ തസ്മിം വിമതിം ഉപ്പാദേതുകാമോ വിനയം വിവണ്ണേതി നിന്ദതി ഗരഹതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

വിലേഖനസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪൪. തതിയേ – അന്വദ്ധമാസന്തി അനുപടിപാടിയാ അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേ; യസ്മാ പന സോ ഉപോസഥദിവസേ ഉദ്ദിസിയതി, തസ്മാ ‘‘അനുപോസഥിക’’ന്തി പദഭാജനേ വുത്തം. ഉദ്ദിസ്സമാനേതി ഉദ്ദിസിയമാനേ. യസ്മാ പന സോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേ ഉദ്ദിസന്തേ ഉദ്ദിസിയമാനോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉദ്ദിസന്തേ’’തി പദഭാജനേ വുത്തം. യഞ്ച തത്ഥ ആപത്തിം ആപന്നോതി തസ്മിം അനാചാരേ ചിണ്ണേ യം ആപത്തിം ആപന്നോ. യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോതി അഞ്ഞാണേന ആപന്നത്താ തസ്സാ ആപത്തിയാ മോക്ഖോ നത്ഥി, യഥാ പന ധമ്മോ ച വിനയോ ച ഠിതോ, തഥാ കാരേതബ്ബോ. ദേസനാഗാമിനിഞ്ചേ ആപന്നോ ഹോതി, ദേസാപേതബ്ബോ, വുട്ഠാനഗാമിനിഞ്ചേ, വുട്ഠാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. സാധുകന്തി സുട്ഠു. അട്ഠിംകത്വാതി അത്ഥികഭാവം കത്വാ; അത്ഥികോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൪൪൭. ധമ്മകമ്മേതിആദീസു മോഹാരോപനകമ്മം അധിപ്പേതം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

മോഹനസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪൯. ചതുത്ഥേ – പഹാരം ദേന്തീതി ‘‘ആവുസോ പീഠകം പഞ്ഞപേഥ, പാദധോവനം ആഹരഥാ’’തിആദീനി വത്വാ തഥാ അകരോന്താനം പഹാരം ദേന്തി.

൪൫൧. പഹാരം ദേതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ പഹരിതുകാമതായ പഹാരേ ദിന്നേ സചേപി മരതി പാചിത്തിയമേവ. പഹാരേന ഹത്ഥോ വാ പാദോ വാ ഭിജ്ജതി, സീസം വാ ഭിന്നം ഹോതി, പാചിത്തിയമേവ. ‘‘യഥായം സങ്ഘമജ്ഝേ ന വിരോചതി, തഥാ നം കരോമീ’’തി ഏവം വിരൂപകരണാധിപ്പായേന കണ്ണം വാ നാസം വാ ഛിന്ദതി, ദുക്കടം.

൪൫൨. അനുപസമ്പന്നസ്സാതി ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതസ്സാപി പഹാരം ദേതി, ദുക്കടം. സചേ പന രത്തചിത്തോ ഇത്ഥിം പഹരതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

൪൫൩. കേനചി വിഹേഠിയമാനോതി മനുസ്സേന വാ തിരച്ഛാനഗതേന വാ വിഹേഠിയമാനോ. മോക്ഖാധിപ്പായോതി തതോ അത്തനോ മോക്ഖം പത്ഥയമാനോ. പഹാരം ദേതീതി കായകായപടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരേന പഹാരം ദേതി, അനാപത്തി. സചേപി അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരം വാ പച്ചത്ഥികം വാ വിഹേഠേതുകാമം ദിസ്വാ ‘‘ഉപാസക, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, മാ ആഗമീ’’തി വത്വാ വചനം അനാദിയിത്വാ ആഗച്ഛന്തം ‘‘ഗച്ഛ രേ’’തി മുഗ്ഗരേന വാ സത്ഥകേന വാ പഹരിത്വാ യാതി, സോ ചേ തേന പഹാരേന മരതി, അനാപത്തിയേവ. വാളമിഗേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി പനസ്സ പഠമപാരാജികസദിസാനി, ഇദം പന ദുക്ഖവേദനന്തി.

പഹാരസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൪. പഞ്ചമേ – തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരന്തീതി പഹാരദാനാകാരം ദസ്സേത്വാ കായമ്പി കായപടിബദ്ധമ്പി ഉച്ചാരേന്തി. തേ പഹാരസമുച്ചിതാ രോദന്തീതി തേ പഹാരപരിചിതാ പുബ്ബേപി ലദ്ധപഹാരത്താ ഇദാനി ച പഹാരം ദസ്സന്തീതി മഞ്ഞമാനാ രോദന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘പഹാരസ്സ മുച്ചിതാ’’തിപി സജ്ഝായന്തി, തത്ഥ ‘‘പഹാരസ്സ ഭീതാ’’തി അത്ഥോ.

൪൫൭. ഉഗ്ഗിരതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ സചേ ഉഗ്ഗിരിത്വാ വിരദ്ധോ പഹാരം ദേതി, അവസ്സം ധാരേതും അസക്കോന്തസ്സ പഹാരോ സഹസാ പതതി, ന പഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടം. തേന പഹാരേന ഹത്ഥാദീസു യംകിഞ്ചി ഭിജ്ജതി, ദുക്കടമേവ.

൪൫൮. മോക്ഖാധിപ്പായോ തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരതീതി ഏത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തേസു വത്ഥൂസു പുരിമനയേനേവ തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരന്തസ്സ അനാപത്തി. സചേപി വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരം ദേതി, അനാപത്തിയേവ. സേസം പുരിമസദിസമേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

തലസത്തികസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. ഛട്ഠേ – അനുദ്ധംസേന്തീതി തേ കിര സയം ആകിണ്ണദോസത്താ ‘‘ഏവം ഭിക്ഖൂ അമ്ഹേ നേവ ചോദേസ്സന്തി, ന സാരേസ്സന്തീ’’തി അത്തപരിത്താണം കരോന്താ പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന ചോദേന്തി. സേസമേത്ഥ തേരസകമ്ഹി അമൂലകസിക്ഖാപദേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

അമൂലകസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൬൪. സത്തമേ – ഉപദഹന്തീതി ഉപ്പാദേന്തി. കുക്കുച്ചം ഉപദഹതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി വാചായ വാചായ ആപത്തി. അനുപസമ്പന്നസ്സാതി സാമണേരസ്സ. മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ മഞ്ഞേ തയാ നിസിന്നം നിപന്നം ഭുത്തം പീതം, സങ്ഘമജ്ഝേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കതന്തിആദിനാ നയേന കുക്കുച്ചം ഉപദഹതി, വാചായ വാചായ ദുക്കടം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനിപി അമൂലകസദിസാനേവാതി.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൧. അട്ഠമേ – അധികരണജാതാനന്തി ഏതേഹി ഭണ്ഡനാദീഹി ഉപ്പന്നവിവാദാധികരണാനം. ഉപസ്സുതിന്തി സുതിസമീപം; യത്ഥ ഠത്വാ സക്കാ ഹോതി തേസം വചനം സോതും, തത്ഥാതി അത്ഥോ. ഗച്ഛതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. മന്തേന്തന്തി അഞ്ഞേന സദ്ധിം അഞ്ഞസ്മിം മന്തയമാനേ; ‘‘മന്തേന്തേ’’തി വാ പാഠോ, അയമേവത്ഥോ.

൪൭൩. വൂപസമിസ്സാമീതി ഉപസമം ഗമിസ്സാമി, കലഹം ന കരിസ്സാമി. അത്താനം പരിമോചേസ്സാമീതി മമ അകാരകഭാവം കഥേത്വാ അത്താനം മോചേസ്സാമി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, സിയാ കിരിയം സോതുകാമതായ ഗമനവസേന, സിയാ അകിരിയം ഠിതട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ മന്തയമാനാനം അജാനാപനവസേന, രൂപിയം അഞ്ഞവാദകം ഉപസ്സുതീതി ഇമാനി ഹി തീണി സിക്ഖാപദാനി ഏകപരിച്ഛേദാനി, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൪. നവമേ – സചേ ച മയം ജാനേയ്യാമാതി സചേ മയം ജാനേയ്യാമ; ചകാരോ പന നിപാതമത്തമേവ. ധമ്മികാനന്തി ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന കതത്താ ധമ്മാ ഏതേസു അത്ഥീതി ധമ്മികാനി; തേസം ധമ്മികാനം ചതുന്നം സങ്ഘകമ്മാനം. ഖിയ്യതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം. സേസം ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൧. ദസമേ – വത്ഥു വാ ആരോചിതന്തി ചോദകേന ച ചുദിതകേന ച അത്തനോ കഥാ കഥിതാ, അനുവിജ്ജകോ സമ്മതോ, ഏത്താവതാപി വത്ഥുമേവ ആരോചിതം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഛന്ദം അദത്വാ ഗമനസിക്ഖാപദം ദസമം.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൪. ഏകാദസമേ – യഥാമിത്തതാതി യഥാമിത്തതായ; യോ യോ മിത്തോ, തസ്സ തസ്സ ദേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു. സേസം ഉജ്ഝാപനകാദീസു വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദം ഏകാദസമം.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൯. ദ്വാദസമേ – യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം തിംസകേ പരിണാമനസിക്ഖാപദേ വുത്തനയമേവ. അയമേവ ഹി വിസേസോ – തത്ഥ അത്തനോ പരിണാമിതത്താ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, ഇധ പുഗ്ഗലസ്സ പരിണാമിതത്താ സുദ്ധികപാചിത്തിയന്തി.

തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പരിണാമനസിക്ഖാപദം ദ്വാദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.